„ერი, რომელსაც ტკივილიც არ ავიწყდება და მაინც აგრძელებს ცხოვრებას არსებობს ეგზისტენციალური გამოცანა, რომლის ამოხსნაც ისტორიის ზედაპირულ, მიზეზ-შედეგობრივ კანონზომიერებებს მიღმა უნდა ვეძებოთ“- ირაკლი ყიფიანი

არსებობს ეგზისტენციალური გამოცანა, რომლის ამოხსნაც ისტორიის ზედაპირულ, მიზეზ-შედეგობრივ კანონზომიერებებს მიღმა უნდა ვეძებოთ: რა წარმოადგენს იმ იდუმალ, თითქმის ირაციონალურ შინაგან ძალას, რომელიც ხსენებულ რთულ, გზაჯვარედინად ქცეულ გეოგრაფიულ მორევში მოქცეულ ადამიანთა ერთობას დღემდე აცოცხლებს? რატომ არ გაქრა, რატომ არ შეერია წარსული იმპერიების უსახურ მტვერს ერი, რომლის ყოველი საუკუნე, ყოველი ათწლეული განადგურების ზღვარზე გავლებული ბეწვის ხიდს განასახიერებს? ფიზიკური გადარჩენის დარვინისეული თუ პოლიტიკური თეორიები აქ დუმს, რადგან ქართული ყოფნა არასოდეს განისაზღვრებოდა ოდენ ბიოლოგიური ინსტინქტით ანდა გეოპოლიტიკური გამართლებით. იგი სულის ჯიუტ, შეუპოვარ აქტს წარმოადგენს, იცხოვრო იქ, სადაც წესით მხოლოდ ნანგრევები და სიჩუმე უნდა დარჩენილიყო. ჩვენი ისტორიული სიცოცხლისუნარიანობა შემთხვევითობას სრულიად სცდება და ბევრად უფრო ღრმა, მეტაფიზიკური წინააღმდეგობის ნაყოფად გვევლინება, რომელიც სიკვდილის ლოგიკას სიცოცხლის პარადოქსით პასუხობს. გადარჩენის საიდუმლო სულიერ არქიტექტურაში იმალება, სადაც ისტორიული ქარტეხილები რიგით პოლიტიკურ მოვლენებად კი არა, უმძიმეს სულიერ გამოცდად აღიქმებოდა.

ქართველისთვის ისტორია მუზეუმის ექსპონატს არ წარმოადგენს, არც ცივ ფურცლებზე ჩაწერილ გაყინულ დროს განასახიერებს, რომელსაც დაუშვებელია მხოლოდ აკადემიური დისტანციიდან დააკვირდე. იგი ცოცხალი, მფეთქავი და, უმთავრესად, მტკივნეული ნერვია, რომელიც დღევანდელობაშიც უწყვეტად აწვდის სისხლს ჩვენს კოლექტიურ ცნობიერებას. ჩვენში წარსული არ სრულდება, უკვალოდ არ ქრება. იგი ილექება ჩვენს გენეტიკურ კოდში, მშობლიური ენის სინტაქსში, მუსიკალურ პოლიფონიაში და ეროვნულ სიჩუმეშიც კი. გენეტიკური მეხსიერება უდიდესი სიზუსტით ინახავს როგორც დიდების იშვიათ, ეფემერულ გაელვებებს, ისე მარცხის სისასტიკეს, თაობების დაღვრილ სისხლს, დაკარგული კულტურული თუ ფიზიკური სივრცეების ფანტომურ ტკივილს და დამცირების სიმწარეს, რომელიც ერის სხეულს უხილავ, თუმცა მუდმივად მფეთქავ იარებად აჩნია.

ტკივილი ჩვენთვის უცხო, მომხდურ მოვლენას სრულებით არ წარმოადგენს, რომლის საბოლოო მოშორებასაც ვცდილობთ ან რომლისგანაც გაქცევა შეგვიძლია. ისტორიულმა გამოცდილებამ იგი ჩვენი იდენტობის უმთავრეს არქიტექტორად აქცია. ერი, რომელსაც მუდმივად სტკივა, მუდამ ორი ფატალური არჩევანის წინაშე დგას: უნდა გატყდეს, დანებდეს დანაკარგის სიმძიმეს და ნებაყოფლობით შეეგუოს არყოფნას, ანდა საკუთარი გამძლეობის, სიფხიზლისა და იდენტობის ფუნდამენტად გარდაქმნას ხსენებული განცდა. ჩვენ, როგორც კულტურულ-ისტორიულმა ორგანიზმმა, უმძიმესი გზა ავირჩიეთ. ტკივილი არ გამქრალა, არსად წასულა, თუმცა დამანგრეველი ენერგიიდან მაფორმირებელ ძალად ტრანსფორმირდა. უდიდესი როლი ითამაშა ჯვრის იდეამ და ტანჯვის აზრით ტარების უნარმა. როდესაც გარედან გამუდმებით განგრევს უცხო, ბრმა ძალა, შენ იწყებ შენებას შიგნიდან, სულის იმ მიუვალ სიღრმეებში, სადაც მტერი ვერასოდეს აღწევს, რადგან ტანჯვა ბოლომდე უაზრობად არასოდეს აღიქმებოდა. არსებობდა სულიერი ენა, რომლითაც ამ უმძიმეს ხვედრს აზრი ენიჭებოდა.

შესაბამისად, ჩვენი მეხსიერება ერთდროულად წარმოადგენს უმძიმეს ტვირთსა და იმ ერთადერთ უხილავ ჯავშანს, რომელიც საბოლოო, მორალური კაპიტულაციისგან გვიცავს. ჩვენ გვახსოვს, რათა ვიარსებოთ. დავიწყება კომფორტულია, აყუჩებს ისტორიულ ტრავმებს, თუმცა ამავდროულად აძინებს ერის სასიცოცხლო ინსტინქტებს, აქცევს მას მორჩილ მასად. განცდილმა სიმწარემ კი მზერა უფრო მახვილი გახადა, სული ბევრად მოქნილი და გამძლე. ნანგრევებიდან ფეხზე კვლავ და კვლავ წამოდგომა არასოდეს ყოფილა აგურის აგურზე დადების მექანიკური პროცესი, პირიქით, იგი მუდმივად გულისხმობდა საკუთარი თავის ხელახლა აღმოჩენასა და არსის ახლიდან განსაზღვრას. აღდგომის ცნობიერება მუდამ თან სდევდა ქართველ კაცს. სწორედ ამიტომ, ყოველი დიდი დანგრევის შემდეგ, ვბრუნდებოდით ნაკლები ილუზიითა და გაცილებით მეტი სულიერი სიღრმით.

ხსენებული შინაგანი, ისტორიული ტვირთი ყოველ ახალ თაობას თავისებური ფორმით გადაეცემა. ხანდახან, როცა ყოველდღიურობას ვაკვირდებით, გვეჩვენება, რომ დავიღალეთ, რადგან ამდენი დაგროვილი ისტორიის ტარება ერთი, რიცხოვნობით მცირე ერის მხრებისთვის მეტისმეტად მძიმეა. თანამედროვე ეპოქაში მოდის აპათია, ცინიზმი, საკუთარი ფესვების უარყოფის ეპიზოდური სურვილიც კი, რაც მუდმივ დაძაბულობაში მყოფი, გადაღლილი ორგანიზმის სავსებით ბუნებრივ ფსიქოლოგიურ რეაქციას წარმოადგენს. თუმცა, ზუსტად იმ კრიტიკულ მომენტში, როდესაც თითქოს ყველაფერი ინგრევა, როცა ეგზისტენციალური საფრთხე ლოგიკურ პიკს აღწევს და ნიჰილიზმი გამარჯვებას ზეიმობს, ქართველში იღვიძებს ძლიერი, არქაული, პირველყოფილი ინსტინქტი ღირსებისა. სწორედ აქ ვაწყდებით იმ ამოუხსნელ წერტილს, სადაც ერის კოლექტიური ტრავმა ინდივიდის პიროვნულ, უკომპრომისო სიჯიუტედ გარდაიქმნება და მექანიზმი, რომელიც თითქოს სამუდამოდ გაჩერდა, კვლავ იწყებს მუშაობას.

გადარჩენა, ფილოსოფიური არსით, საომარ ველზე ხმლის ქნევასა თუ ფიზიკურ წინააღმდეგობაზე ბევრად მეტს იტევს, რაც ისედაც უაღრესად სისხლისმღვრელი და მძიმე იყო ჩვენთვის. დღეს, ისევე როგორც მრავალი საუკუნის წინ, ჩვენი არსებობის მთავარი, ნამდვილი ეპოსი უხმო გმირობაში იწერება. მასში მოიაზრება კულტურის უწყვეტობა, დედაენის მოუხელთებელი სიმტკიცე, რწმენის უხილავი ძაფი, რომელიც ყველაზე უკუნ წყვდიადშიც არ წყდება. ყოველი ახალი დღის დაწყება, მიწის დახვნა, ახალი ტექსტის დაწერა, შვილის აღზრდა იმ დაუნდობელ სივრცეში, სადაც ხვალ შეიძლება ყველაფერი კვლავ ნაცარტუტად იქცეს, სიცოცხლის უდიდეს, წყნარ და ამაღლებულ მანიფესტაციად გვევლინება. ჩვენი ყოველდღიურობა ისტორიულ სიკვდილზე გაცემული პირდაპირი პასუხია. მას ვპასუხობთ ხმაურიანი, პათეტიკური ლოზუნგების გარეშე, ერთობლივად სიცოცხლის ჯიუტი, თანმიმდევრული და რუტინული გაგრძელებით.

ქართული ფენომენის უნიკალურობა და სიძლიერე სწორედ პირადისა და ეროვნულის ორგანულ, განუყოფელ გადაბმაში გამოიხატება. ერის ისტორია საისტორიო ქრონიკების ან სახელმძღვანელოების მშრალ საკუთრებად არასოდეს ქცეულა, იგი ინდივიდის შინაგან, პერსონალურ ტრაგედიად და პირად ტრიუმფად განიცდებოდა. ამ უდიდესი მდგრადობის ასახსნელად აუცილებელია მივმართოთ მართლმადიდებლობას, რომელიც ქართველისთვის ჩვეულებრივ რელიგიაზე გაცილებით მეტს, უშუალოდ დროის განცდის უმთავრეს ფორმას წარმოადგენდა. მან ასწავლა ერს, რომ ისტორია ტრაგედიით არ სრულდება. მართლმადიდებლობამ შექმნა მძლავრი სულიერი ვერტიკალი, როდესაც პოლიტიკურად დამარცხებულსაც კი უნარჩუნდებოდა შინაგანი სიმაღლე. ეკლესია ოდენ საკულტო სივრცეს როდი განასახიერებდა, იგი ეროვნული მეხსიერების უმთავრეს საცავად იქცა. რწმენამ ერს იმედთან ერთად ზნეობრივი თვითგაგებაც შეუნარჩუნა. დანგრეულ ტაძარში ანთებული ერთი სანთელი ხანდახან მთელ ეროვნულ ფილოსოფიაზე უფრო ზუსტად ხსნის, რატომ არ გაქრა ჩვენი ერი. შესაბამისად, როდესაც ქართველი დგას დანგრეული ტაძრის, მიტოვებული და გაჩანაგებული სოფლის ან საკუთარ მიწაზე ხელოვნურად გავლებული მავთულხლართის წინ, ხსენებული ფაქტი პოლიტიკურ პროტესტსა თუ საზოგადოებრივ მწუხარებას სცდება და ღრმად პერსონალურ, სულისშემძვრელ დიალოგად იქცევა საკუთარ იდენტობასთან. ჩვენი გონება და სხეული ფიზიკურად ატარებს იმ იარებს, რომელიც ეროვნულ სხეულს მიაყენეს. მჭიდრო ინტიმური ერთიანობა ხდის ერს დაუმარცხებელს. იმპერიას, რაოდენ ძლიერიც უნდა იყოს, შეუძლია დაიპყროს ტერიტორია, დაანგრიოს კედლები, თუმცა ვერასოდეს შეაღწევს და დაიპყრობს სულიერ მიკროკოსმოსს, რომელსაც თითოეული ქართველი საკუთარი არსების სიღრმეში ატარებს.

ისტორიული სიმძიმე მხოლოდ გარეშე მტრების უწყვეტ შემოტევებში სრულებით არ ვლინდებოდა. ჩვენი წარსული სავსეა შიდა ღალატითა და ძმათამკვლელი დაპირისპირებებით, რაც მცირერიცხოვანი ერის სხეულზე მიყენებულ ყველაზე მტკივნეულ ჭრილობებს წარმოადგენდა. მრავალგზის გაყიდული და შიგნიდან დანგრეული ქვეყანა გადაშენების პირას არაერთხელ მდგარა, თუმცა პარადოქსული კანონზომიერებით, უდიდესი დაცემის ეპოქებშიც კი, ქართული მიწა მუდმივად შობდა უდავოდ ნიჭიერ, გენიალურ შემოქმედებს. ტანჯულმა სივრცემ სამყაროს აჩუქა შოთა რუსთაველის ეპიკური სიბრძნე, სულხან-საბას დიპლომატიური სევდა და დავით გურამიშვილის ტრაგიკული პოეზია. მოგვიანებით, ეროვნული გამოფხიზლების უმძიმესი ტვირთი ილია ჭავჭავაძემ იტვირთა, რომელმაც ფაქტობრივად ხელახლა შექმნა ქართული ცნობიერება. ილიას გზა კიდევ უფრო გააღრმავეს და კოსმიურ მასშტაბში აიყვანეს ვაჟა-ფშაველას ფილოსოფიამ, გალაკტიონ ტაბიძის მისტიკურმა რითმებმა და უამრავმა ბრწყინვალე პოეტმა თუ მოაზროვნემ. მსგავსი ინტელექტუალური და შემოქმედებითი პოტენციალი ადასტურებს უმთავრეს ჭეშმარიტებას: ერი, რომელსაც საკუთარი წიაღიდან ასეთი სულიერი გიგანტების შობა ძალუძს, უბრალოდ ვერ გაქრება. ღალატის სიმწარეს მუდამ ფარავდა და ანეიტრალებდა შემოქმედებითი უკვდავება.

უამრავი უცხოელი თუ ადგილობრივი სკეპტიკოსი იკითხავს: საიდან მოდის მსგავსი ამოუწურავი რეგენერაციის უნარი? პასუხი ჩვენს ფილოსოფიურ-ესთეტიკურ კოდში, მსოფლაღქმაშია საძიებელი. ჩვენ, როგორც კულტურა, ყოველთვის ვხედავდით იდუმალ მშვენიერებას ტრაგედიაში. სიმღერის პოლიფონია, ტაძრების ასკეტური არქიტექტურა, კლასიკური პოეზია სრულად არის გაჟღენთილი მძიმე, თუმცა საოცრად ნათელი სევდით. ხსენებული მოვლენა მსხვერპლის ფსიქოლოგიას ან დამარცხებულის სინდრომს სრულიად გამორიცხავს და უმაღლესი რანგის სტოიციზმად გვევლინება, რომელიც სიცოცხლის დაუოკებელი სიყვარულითა და ტრანსცენდენტული იმედითაა გაჯერებული. დაჭრილი, ისტორიისგან გაწბილებული, ღალატითა და იმედგაცრუებით სავსე ქართველი კაცი, რომელიც დღეს ხშირად საკუთარ თავსაც უპირისპირდება და ეჭვქვეშ აყენებს ყველაფერს, უხილავად მაინც მტკიცედ იცავს შიდა, მანათობელ ბირთვს, რომლის გატეხვაც უბრალოდ შეუძლებელია.

მოცემული შინაგანი ბირთვი ერთგვარ ინსტინქტურ ცოდნას განასახიერებს იმისა, რომ უფლება არ გვაქვს, გავწყვიტოთ ისტორიის გრძელი, სისხლით შეკრული ჯაჭვი, რომელიც საუკუნეების წინ ჩვენმა წინაპრებმა დაიწყეს და მომავალში შვილების მეშვეობით უნდა გაგრძელდეს. ერი, რომელსაც განცდილი არ ავიწყდება, სინამდვილეში ფლობს ყველაზე მძლავრ იარაღს, კერძოდ კი ისტორიულ სიფხიზლეს. ტკივილი ერთგვარი შეხსენებაა, რომ სიცოცხლე მოცემულ მიწაზე გარანტირებულ მოცემულობას არასოდეს წარმოადგენდა, იგი მუდამ მოპოვებული, გადარჩენილი და მტაცებლის ხახიდან გამოგლეჯილი უფლებაა. ყოველი თაობა თავიდან სწავლობს საკუთარი არსებობის დაცვას, თავიდან აშენებს დანგრეულს და მსგავს პროცესში ერი მხოლოდ ძველის კონსერვაციას არ ჯერდება, პირიქით, მარადიულად ახლდება. სახეზეა მარადიული დაბრუნების წმინდა ქართული მითოსი, სადაც ფენიქსი უბრალოდ ფერფლიდან აღდგომის ნაცვლად, უშუალოდ ფერფლს, დამწვარ მეხსიერებას აქცევს სიცოცხლის სრულიად ახალ სუბსტანციად.

შესაბამისად, ჩვენი ისტორიული გზა დასასრულისკენ, უფსკრულისკენ მიმავალ ბილიკს არ წარმოადგენს, მიუხედავად იმისა, რომ ხშირად ვმდგარვართ მოცემული უფსკრულის პირას. იგი განუწყვეტელ, ჯვარცმულ სიარულს მოასწავებს ისტორიის ქარტეხილებში, სადაც ყოველი წინ გადადგმული ნაბიჯი საკუთარი არსებობის უმაღლესი გამართლებაა. ჩვენ ტკივილისა და სიცოცხლის ჟინის იშვიათ, პარადოქსულ სინთეზს წარმოვადგენთ, რომელიც მშრალ პოლიტიკურ ლოგიკას სრულიად ეწინააღმდეგება. სანამ კოლექტიურ სისხლძარღვებში უდიდესი მეხსიერება ძგერს, ვერანაირი გარეგანი ძალა, ვერანაირი გეოპოლიტიკური ქარიშხალი ისტორიულ წერტილს ვერ დაგვისვამს. ჩვენი არსებობა, აქ დგომა, თავისთავად უდიდეს, შემოქმედებით ამბოხს განასახიერებს არარაობის, სიკვდილისა და დავიწყების წინააღმდეგ.

ისტორიის სასტიკ, დაუნდობელ თამაშებში მრავალი გაცილებით დიდი, მდიდარი და ძლიერი იმპერია წაიშალა დროის შავი დაფიდან, მათგან მხოლოდ ნანგრევები და მკვდარი ტექსტები შემორჩა პლანეტას. ჩვენ კი დავრჩით. დავრჩით ზუსტად იმ მიზეზით, რომ ვისწავლეთ სიკვდილთან ერთად ცხოვრება, შევიძინეთ მისი თვალებში ყურების უნარი ფიზიკური და სულიერი განადგურების გარეშე. ერი, რომელსაც საკუთარი ტკივილი, სხეულზე მიყენებული იარები ახსოვს და მიუხედავად ყველაფრისა მაინც აგრძელებს ცხოვრებას, ქმნის უკვდავების საკუთარ, სრულიად დამოუკიდებელ განზომილებას. დღეს გადარჩენის ფაქტი უბრალო დიაგნოზი ანდა მიღწევა სრულებით არ გახლავთ, იგი უმაღლესი მორალური მოთხოვნაა. ჩვენი უმთავრესი ვალია, წამებულ მეხსიერებას ვუღალატოთ დავიწყებით კი არა, ღირსეული, შეუდრეკელი გაგრძელებით ვცეთ პატივი. ჩვენ წარმოვადგენთ ერს, რომელმაც საკუთარი ტკივილითა და მეხსიერებით თავად შექმნა დრო, რადგან ნამდვილი მარადისობა სათავეს იღებს იქ, სადაც ტკივილს ცვლის სიცოცხლის ჯიუტი, გარდუვალი, ყოველდღიური გაგრძელება.

უფალმა ნათელში ამყოფოს იმ უდიდეს წინაპართა უკვდავი სულები, რომელთაც უმძიმეს ქარტეხილებში საკუთარი სისხლითა და ურყევი რწმენით შემოგვინახეს მამული. ღმერთმა დალოცოს, გააძლიეროს და მარადიულად დაიფაროს საქართველო!“