ხელოვნური ინტელექტის სწრაფი განვითარება ინტელექტუალური საკუთრების დაცვის სფეროში ერთ-ერთ მთავარ გამოწვევად რჩება. საქართველოში ეს საკითხი განსაკუთრებით აქტუალური გახდა მას შემდეგ, რაც კულტურის სფეროში ხელოვნური ინტელექტის გამოყენებასთან დაკავშირებული სამართლებრივი რეგულირების აუცილებლობაზე IPOA-ს იურიდიული სამსახურის უფროსმა ლაშა მდივანმა საკანონმდებლო ცვლილებების განხილვისას ისაუბრა. მისი განცხადებით, ტექნოლოგიური პროგრესი ხშირად უსწრებს სამართლებრივ ჩარჩოებს, რის გამოც ავტორთა უფლებების დაცვა და ხელოვნური ინტელექტის მიერ შექმნილი კონტენტის რეგულირება მნიშვნელოვანი საკითხია როგორც კულტურული ინდუსტრიისთვის, ისე ეკონომიკური განვითარებისთვის.
მოვლენების აღწერა
საქართველოს პარლამენტის კომიტეტში გამართულ შეხვედრაზე, სადაც განიხილებოდა „საავტორო და მომიჯნავე უფლებების შესახებ“ კანონში განხორციელებული ცვლილებების აღსრულება, IPOA-ს იურიდიული სამსახურის უფროსმა ლაშა მდივანმა ხელოვნური ინტელექტის მიერ გენერირებული კონტენტის სამართლებრივ რეგულირებაზე გაამახვილა ყურადღება.
მისი განცხადებით, თანამედროვე ტექნოლოგიების განვითარებამ ახალი გამოწვევები შექმნა ავტორთა უფლებების დაცვის მიმართულებით. მდივანის თქმით, ხელოვნური ინტელექტის პლატფორმებს უკვე შეუძლიათ მუსიკის, ტექსტის და სხვა კრეატიული პროდუქტის შექმნა, თუმცა ამ პროცესში ხშირად გამოიყენება ისეთი მასალები, რომლებიც კონკრეტულ ავტორებსა და უფლებამფლობელებს ეკუთვნით.
„AI-ის ნაწარმოებებმა კრეატიული ინდუსტრია რომ გვერდზე გასწიონ, ამის მცდელობები უკვე დაწყებულია“, – განაცხადა მან კომიტეტის სხდომაზე.
მისივე განმარტებით, თუ უფლებამფლობელები საკუთარი ნამუშევრების გამოყენებისთვის ჰონორარს ვერ მიიღებენ, ეს შეიძლება უარყოფითად აისახოს კულტურის სფეროს განვითარებაზე. მისი თქმით, ასეთ პირობებში ავტორებს შესაძლოა დაკარგონ მოტივაცია ახალი ნაწარმოებების შექმნისთვის.
კონტექსტი და ფონი
ხელოვნური ინტელექტის ტექნოლოგიები ბოლო წლებში განსაკუთრებით სწრაფად ვითარდება და მათი გამოყენება ფართოდ გავრცელდა სხვადასხვა ინდუსტრიაში, მათ შორის კულტურულ და კრეატიულ სექტორში. თანამედროვე სისტემებს შეუძლიათ მუსიკის, ტექსტის, ვიზუალური გამოსახულებებისა და სხვა სახის კონტენტის გენერირება.
ამ პროცესმა საერთაშორისო დონეზე გააჩინა დისკუსია იმის შესახებ, თუ როგორ უნდა მოხდეს ავტორთა უფლებების დაცვა მაშინ, როდესაც ხელოვნური ინტელექტი კონტენტის შესაქმნელად იყენებს უკვე არსებულ ნამუშევრებს. ექსპერტების შეფასებით, პრობლემის ძირითადი ნაწილი დაკავშირებულია იმასთან, რომ ხელოვნური ინტელექტის სისტემები სწავლობენ დიდი მოცულობის მონაცემებზე, რომელთა ნაწილი შეიძლება დაცული იყოს საავტორო უფლებებით.
ლაშა მდივანის განცხადებით, დღეს მსოფლიოში ტექნოლოგიური პროგრესი ხშირად უსწრებს სამართლებრივ რეგულაციებს. შედეგად, ხელოვნური ინტელექტის მიერ კონტენტის გენერირების პროცესი ჯერ კიდევ სრულად არ არის განსაზღვრული მოქმედი კანონმდებლობით.
მისივე თქმით, ერთ-ერთი მნიშვნელოვანი პრობლემა არის ის, რომ ხელოვნური ინტელექტის პლატფორმებზე ხშირად იტვირთება უკვე არსებული ნაწარმოებები ავტორების თანხმობის გარეშე.
დეტალები და ფაქტები
ლაშა მდივანის განცხადებით, თანამედროვე რეალობაში ხელოვნური ინტელექტის პლატფორმებზე უკვე ატვირთულია დიდი რაოდენობით მუსიკალური და სხვა სახის კონტენტი.
„დღეს გვაქვს რეალობა, რომ პრაქტიკულად მთელი მსოფლიოს მუსიკალური რეპერტუარი უკვე ატვირთულია სხვადასხვა AI პლატფორმაზე და ეს პროცესი კვლავ გრძელდება. ამ ნაწარმოებების ატვირთვისას უფლებამფლობელებისთვის არც თანხმობა უკითხავთ და არც მათი გამოყენებისას იღებენ ისინი რაიმე სარგებელს“, – აღნიშნა მან.
მისივე თქმით, საქართველოში უკვე ფიქსირდება შემთხვევები, როდესაც გარკვეული მომხმარებლები ცდილობენ გამოიყენონ ხელოვნური ინტელექტის მიერ გენერირებული კონტენტი ისე, რომ თავიდან აირიდონ საავტორო ჰონორარის გადახდა.
ამ ვითარებაში დარგის წარმომადგენლები განიხილავენ რამდენიმე შესაძლო სამართლებრივ მოდელს, რომლებიც შეიძლება გამოყენებულ იქნას ხელოვნური ინტელექტის რეგულირების პროცესში.
ერთ-ერთ ვარიანტად განიხილება წინასწარი ლიცენზირების სისტემა, რომლის მიხედვითაც ხელოვნური ინტელექტის პლატფორმებს წინასწარ მოუწევთ უფლებამფლობელებისგან ნებართვის მიღება მათი ნამუშევრების გამოყენებაზე.
თუმცა, მდივანის შეფასებით, ასეთი მოდელის პრაქტიკაში დანერგვა რთული შეიძლება აღმოჩნდეს, რადგან პლატფორმები მუშაობენ უზარმაზარ მონაცემთა ბაზებზე, რომელთა თითოეული ელემენტის ავტორის იდენტიფიცირება ტექნიკურად რთულია.
მეორე შესაძლო მიდგომად განიხილება გაფართოებული ლიცენზირების სისტემა. ამ შემთხვევაში კონტენტის გამოყენება დაშვებულია, თუმცა უფლებამფლობელს შეუძლია კონკრეტულ შემთხვევაში უარი თქვას თავისი ნაწარმოების გამოყენებაზე.
ასევე განიხილება მოდელი, რომელიც ე.წ. კერძო კოპირების სისტემას ჰგავს. ამ მიდგომის მიხედვით, ინტელექტუალური საკუთრების ობიექტების გამოყენება დაშვებულია, ხოლო შეთანხმებული ტარიფის საფუძველზე ჰონორარის შეგროვებას კოლექტიური მართვის ორგანიზაციები უზრუნველყოფენ.
საერთაშორისო ან რეგიონული პერსპექტივა
ხელოვნური ინტელექტისა და საავტორო უფლებების საკითხი საერთაშორისო დონეზე აქტიურად განიხილება. ევროკავშირში, ამერიკის შეერთებულ შტატებსა და სხვა ქვეყნებში მიმდინარეობს დისკუსია იმის შესახებ, თუ როგორ უნდა განისაზღვროს ხელოვნური ინტელექტის მიერ შექმნილი კონტენტის სამართლებრივი სტატუსი.
საერთაშორისო ორგანიზაციები, მათ შორის მსოფლიო ინტელექტუალური საკუთრების ორგანიზაცია, აღნიშნავენ, რომ ხელოვნური ინტელექტის ტექნოლოგიები მნიშვნელოვნად ცვლის კრეატიული ინდუსტრიის მუშაობის პრინციპებს და საჭიროებს შესაბამის სამართლებრივ ჩარჩოს [1].
ზოგიერთ ქვეყანაში უკვე დაწყებულია სასამართლო დავებიც. მაგალითად, გერმანიაში სასამართლომ განიხილა საქმე, რომელიც შეეხებოდა ხელოვნური ინტელექტის სისტემის მიერ ტექსტების უნებართვო გამოყენებას. სასამართლომ დაადგინა, რომ ასეთი გამოყენება გარკვეულ შემთხვევებში შეიძლება ეწინააღმდეგებოდეს ავტორთა უფლებებს.
მსგავსი სამართლებრივი პროცესები მიმდინარეობს სხვა ქვეყნებშიც, რაც მიუთითებს, რომ ხელოვნური ინტელექტისა და საავტორო უფლებების საკითხი საერთაშორისო სამართლის ერთ-ერთ ახალ მიმართულებად ყალიბდება.
საქართველოს კონტექსტი
საქართველოსთვის ეს საკითხი განსაკუთრებულ მნიშვნელობას იძენს, რადგან ქვეყანა მცირე ბაზრის მქონეა, თუმცა მდიდარი კულტურული მემკვიდრეობა და აქტიური კრეატიული სექტორი აქვს.
დარგის წარმომადგენლები აღნიშნავენ, რომ ავტორთა უფლებების ეფექტური დაცვა მნიშვნელოვანია კულტურული ინდუსტრიის მდგრადი განვითარებისთვის. თუ შემოქმედებითი საქმიანობის ეკონომიკური საფუძველი შესუსტდება, შესაძლოა შემცირდეს ახალი კულტურული პროდუქტის შექმნის მოტივაციაც.
ამავე დროს, ხელოვნური ინტელექტის ტექნოლოგიების განვითარება ქმნის ახალ შესაძლებლობებს კულტურული და მედიის სექტორისთვის. ამიტომ რეგულირების პროცესში ერთ-ერთი მთავარი გამოწვევაა ბალანსის პოვნა ტექნოლოგიურ ინოვაციასა და ავტორთა უფლებების დაცვას შორის.
საქართველოს საინფორმაციო სივრცეში კულტურის, ტექნოლოგიებისა და სამართლებრივი ცვლილებების თემები რეგულარულად განიხილება, მათ შორის https://www.sheniambebi.ge-ზე, სადაც ქვეყნდება ანალიტიკური და საინფორმაციო მასალები საზოგადოებრივად მნიშვნელოვან საკითხებზე.
ანალიტიკური, ნეიტრალური შეჯამება
ხელოვნური ინტელექტის განვითარებამ მნიშვნელოვნად შეცვალა კრეატიული ინდუსტრიის გარემო და ინტელექტუალური საკუთრების დაცვის ტრადიციული მოდელები. თანამედროვე ტექნოლოგიები საშუალებას იძლევა მოკლე დროში შეიქმნას დიდი მოცულობის კონტენტი, რაც ახალ შესაძლებლობებთან ერთად სამართლებრივ გამოწვევებსაც წარმოშობს.
საქართველოს შემთხვევაში საკითხის აქტუალობა განსაკუთრებით უკავშირდება კულტურული სექტორის დაცვას და ავტორთა უფლებების უზრუნველყოფას. ექსპერტების შეფასებით, ხელოვნური ინტელექტის რეგულირების ეფექტური მოდელის შემუშავება საჭიროებს საერთაშორისო პრაქტიკის გათვალისწინებას და ადგილობრივი სამართლებრივი სისტემის ადაპტაციას.
დარგის წარმომადგენლების განცხადებები მიუთითებს, რომ უახლოეს წლებში ხელოვნური ინტელექტისა და საავტორო უფლებების საკითხი ერთ-ერთ მნიშვნელოვან მიმართულებად დარჩება როგორც სამართლებრივ, ისე კულტურულ პოლიტიკაში.
წყაროები
- World Intellectual Property Organization. Artificial Intelligence and Intellectual Property Policy. ხელმისაწვდომია: https://www.wipo.int/about-ip/en/artificial_intelligence/
