პოლიტოლოგი და სტრატეგიული პროცესების ანალიტიკოსი ირაკლი ყიფიანი მორიგ პოსტს აქვეყნებს.
„ხშირად გაისმის კითხვა ადამიანური ბუნების ბნელ მხარეებზე, თუმცა წინასწარი დაშვება, თითქოს რომელიმე კონკრეტული ერი ბუნებით ატარებს ბოროტებას, სრულიად მოკლებულია საფუძველს. რეალური სურათი გაცილებით რთული და წინააღმდეგობრივია. რა ხდება ისეთი, რომ ერთი და იგივე ხალხი უცხოსთვის წარმოუდგენლად სტუმართმოყვარეა, მეგობრისთვის უკანასკნელს იღებს და თავს სწირავს, მაგრამ თანამოძმის წარმატებასთან შეჯახებისას სრულიად ამოუცნობ, მტრულ სახეს იღებს?
პრობლემა მხოლოდ მშრალ შურში, ღვარძლსა და ბოღმაში არ იმალება, მანკიერებათა სია ბევრად ვრცელი და დამანგრეველია. საქმე გვაქვს სხვისი წარმატების სრულ აუტანლობასთან, სხვისი დამცირებით მიღებულ ავადმყოფურ სიამოვნებასთან. ყოველდღიურობად იქცა მუდმივი ქილიკი, ირონია, ცილისწამება, ჭორის მიზანმიმართული გავრცელება და ინტრიგების ხლართვა. ზურგს უკან ლაპარაკი, განზრახ ფეხის დადება, ხელის შეშლა და სხვისი წვალებით მოპოვებული შრომის უმოწყალო გაუფასურება ჩვეულებრივ მოვლენად იქცა. ყველგან გვხვდება მიღწევის დაკნინება, უნიჭოს ნიჭიერად წარმოჩენა მხოლოდ ნათესაური კავშირის გამო და პარალელურად ნიჭიერის დაუნდობელი ჩაძირვა. საზოგადოებას კლანურობა, ჯგუფებად დაყოფა და პირადი წყენის თაობებზე გადატანა ღრღნის. ადამიანები სხვისი შეცდომის მოლოდინში ცხოვრობენ და დაცემულისთვის ხელის გაწოდების ნაცვლად ზედ ფეხის დაჭერას არჩევენ. გამარჯვებულის დამარცხების სურვილი, მუდმივი “მაგას რა გაუკეთებია” სინდრომი, წარმატების მხოლოდ შემთხვევითობით ახსნა და საკუთარი სიმაღლის სხვისი დამცირებით აშენება, ყოველივე უკვე მძიმე ფსიქოლოგიური პორტრეტია.
იბადება უმძიმესი და ყველაზე მტკივნეული კითხვა, რატომ გვიხარია სხვისი მარცხი? შთაბეჭდილება იქმნება, რომ ჩვენს საზოგადოებრივ ცხოვრებაში სხვისი მარცხი ხშირად უფრო დიდ ინტერესს იწვევს, ვიდრე სხვისი წარმატება. სხვისი კრახი საკუთარ ილუზორულ გამარჯვებად აღიქმება, რაც კოლექტიური ტრავმის უტყუარი ნიშანია.
სოციალური ფსიქოლოგიის ჭრილში დაკვირვებისას, რენე ჟირარის სურვილის თეორია იდეალურად ხსნის აღნიშნულ მდგომარეობას. ადამიანს ხშირად სულაც არ უნდა უშუალოდ რაიმე ნივთი ან მიღწევა, ადამიანს უნდა ზუსტად ის, რაც სხვას უკვე აქვს. შურის ნამდვილი ბუნება სწორედ მსგავს გარემოში იბადება. პიროვნებას არ უნდა უბრალოდ კარგი სახლი, მას მეზობელზე უკეთესი სახლი სურს. არ უნდა უბრალოდ წარმატება, მას სხვის წარმატებაზე მეტი წარმატება სჭირდება.
თუკი ფრიდრიხ ნიცშეს ფილოსოფიას მოვიშველიებთ, დავინახავთ არა “ზეკაცის” კონცეფციას, არამედ ressentiment-ის, ანუ ბოღმის ფილოსოფიას. ნიცშე ზუსტად აღწერდა, რომ უძლური ადამიანი საკუთარ მარცხის მიზეზს არასოდეს ეძებს საკუთარ თავში. ის ამარცხებს მას, ვინც მასზე წარმატებულია და შურს ერთგვარ მორალად, სათნოებადაც კი აქცევს. სისუსტე ინიღბება და სხვისი სიდიადის სიძულვილით იკვებება.
კიდევ ერთხელ უნდა მოვუხმო დოსტოევსკის, ადამიანურ ბუნებაზე საუბრისას მის გვერდის ავლა თითქმის შეუძლებელია. “ჩანაწერები მიწისქვეშეთიდან” ნათლად გვიჩვენებს პერსონაჟს, რომელიც საკუთარ ფუნდამენტურ ინტერესსაც კი სამკვდრო-სასიცოცხლოდ ებრძვის, მხოლოდ და მხოლოდ იმ მიზნით, რომ სხვისი გამარჯვება როგორმე აიტანოს ან სხვისი ბედნიერება თავიდან აირიდოს.
კარლ იუნგის “ჩრდილის” არქეტიპი კიდევ უფრო აღრმავებს საკითხის გააზრებას. პიროვნება საკუთარ ბნელ, მიუღებელ მხარეს ყოველთვის სხვაში ხედავს. რაც საკუთარ არსებაში არ მოსწონს და რისი აღიარებაც აშინებს, დაუყოვნებლივ სხვებზე გადააქვს. სიძულვილისა და აგრესიის უდიდესი ნაწილი სწორედ საკუთარი გამოუვლენელი ჩრდილის სხვაზე პროექციის პირდაპირი შედეგია.
ჰანა არენდტი ბოროტების ბანალურობაზე საუბრობდა. დიდი, ეპოქალური ბოროტება ხშირად გრანდიოზული, დემონური სიძულვილიდან კი არ იბადება, არამედ ყოველდღიური, ერთი შეხედვით უწყინარი პატარა სისაძაგლეებიდან. ყოველდღიური ჭორი, გამუდმებული დასმენა, დამცირება, ცილისწამება და გაუტანლობა თანდათან გროვდება. ერთ დღესაც აღმოვაჩენთ, რომ მთელი საზოგადოებრივი ატმოსფერო საბოლოოდ მოწამლულია.
აუცილებელია მკაფიოდ განვასხვავოთ ერთმანეთისგან შეჯიბრი და შური. ჯანსაღი შეჯიბრი ქმნის, აშენებს, გაზრდისკენ გიბიძგებს. შური კი მხოლოდ ანგრევს და ანადგურებს. პირველი მექანიზმი საკუთარი თავის სრულყოფას ემსახურება, მეორე მექანიზმი კი სხვის დაქვეითებას, სხვისი ფეხის დაცდენას ელოდება.
ისტორიულ წარსულში ჩახედვაც ფსიქოლოგიური კუთხით უნდა მოხდეს და არა მშრალი ქრონოლოგიით. რატომ ვმარცხდებოდით არაერთხელ? ნუთუ მხოლოდ მტერი იყო მუდმივად ჩვენზე ძლიერი, თუ პარალელურად გამუდმებით ერთმანეთსაც ვებრძოდით? უამრავი მეფე სწორედ მოღალატე თავადების, შიდა დაპირისპირების გამო დაეცა. არაერთხელ აღმოჩნდა შინაგანი შუღლი და ურთიერთმტრობა გაცილებით საშიში, ვიდრე ნებისმიერი დამპყრობლის უზარმაზარი ლაშქარი.
მსგავსი მექანიზმი აბსოლუტურად ყველგან მუშაობს გამონაკლისის გარეშე. სოფელიც, ქალაქიც, უნივერსიტეტიც, აკადემიაც, პოლიტიკაც, ჟურნალისტიკაც, ბიზნესიც, ხელოვნებაც, ეკლესიაც, სპორტიც, Facebook-იც, YouTube-იც, სამეზობლოც და ოჯახიც ერთი და იმავე სენით არის შეპყრობილი. ყოველდღიურ ცხოვრებაში დაკვირვებისას ჩემს მკითხველს აუცილებლად გაუჩნდება მძიმე განცდა, ჯანდაბა… მართლაც ყველგან იდენტური ვითარებაა.
ბოლო ოცდათხუთმეტი წლის განმავლობაში საქართველო ნიჭიერების, ტალანტების ნამდვილ სასაფლაოდ იქცა. კორუფციის, ნეპოტიზმისა და ე.წ დაუნდობელი კონკურენციის გამო სპორტში, მეცნიერებასა თუ ხელოვნებაში უამრავი ადამიანი გზას აცდა. გატეხილი სულითა და გულით დადის ქვეყანაში ურიცხვი მოქალაქე, რადგან დაჩაგრეს, გასაქანი არ მისცეს, ვიღაცამ ადგილი წაართვა, ვიღაცამ ნათესავი დასვა, ვიღაცამ კონკურსი გააყალბა, გრანტი მიითვისა, სამსახურში არ მიიღო ან დისერტაცია ჩაუგდო. ყველაზე დიდი ეროვნული დანაკარგი ის ადამიანები კი არ არიან, რომლებიც წავიდნენ, არამედ ისინი არიან, ვინც ვერასოდეს მოვიდნენ. რამდენი გენიოსი საერთოდ ვერ გავიცანით, რამდენი კომპოზიტორი, მხატვარი, ინჟინერი, სპორტსმენი, ექიმი, მწერალი თუ მეცნიერი შეიძლებოდა ჰყოლოდა ქვეყანას. რამდენი დიდი ადამიანი მოკლა არა ტყვიამ, არამედ ყოველდღიურმა დამცირებამ.
ხშირად გაისმის მოსაზრება, რომ პიროვნება ძლიერი უნდა ყოფილიყო, მაგრამ ყველას ერთნაირი ფსიქიკა არ აქვს. ვიღაცა ერთხელ გატყდება, ვიღაცა ათჯერ და ვიღაცა საერთოდ ვეღარ წამოდგება. ყველას ვერ მოვთხოვთ, ილია ჭავჭავაძე იყოს, გალაკტიონივით მარტო გაუძლოს ყველაფერს და მუდმივად ბრძოლაში იცხოვროს. სახელმწიფოსა და საზოგადოების დანიშნულება სწორედ ის გახლავთ, რომ ნიჭს ფრთები შეასხას და ყოველდღიურად ფრთები არ დაუმტვრიოს, სულში არ ჩააფურთხოს. ზოგჯერ მგონია, რომ ქართულ მიწაში ყველაზე მეტი დაუმარხავი ოცნება წევს. სასაფლაოებზე მხოლოდ ადამიანები არ განისვენებენ, იქ დაუწერელი წიგნებიც წევს, შეუქმნელი სიმფონიებიც, მოუგებელი ოლიმპიური მედლებიც, აუგებელი ქარხნებიც, გამოუგონებელი ტექნოლოგიებიც, გაუხსნელი ლაბორატორიებიც, დაუცველი დისერტაციებიც და დაუხატავი ტილოებიც.
ასეთივე დამანგრეველი სურათი გვხვდება საზოგადოებრივ და პოლიტიკურ ცხოვრებაში. საკმარისია ორი ქართველი საერთო იდეამ გააერთიანოს, რომ მესამე დღეს უკვე დაუძინებელი მტრები ხდებიან. საჯაროდ ისეთ ბრალდებებს უყენებენ ერთმანეთს, ისე იმეტებენ და წირავენ, თითქოს პოლიტიკური მოძრაობების დაშლის მთავარი საფრთხე გარედან კი არა, მხოლოდ შიგნიდან მოდიოდეს. ამბიცია, ეგო, ლიდერობის წყურვილი, ეჭვი, უნდობლობა და მუდმივი კითხვა, რატომ ის და რატომ მე არა, ყველაფერს ანადგურებს. მაქს ვებერი ძალაუფლების ბუნებაზე საუბრისას ნათლად აჩვენებდა, თუ როგორ ჭამს პოლიტიკური ამბიცია ადამიანურ ღირებულებებს, ჩვენს სინამდვილეში კი მსგავსი პროცესი უკიდურესად მახინჯ ფორმებს იღებს.
საერთოდ, ბოლოს როდის ვიხილეთ საქართველოში ნამდვილი პოლიტიკური პროცესი? რა არის ნამდვილი პოლიტიკა? ეგ არ ნიშნავს შეძახილებს, შეურაცხყოფას, კომპრომატებს ან მუდმივ ძახილს, რომ ვიღაც მოღალატეა. რეალური პოლიტიკა გულისხმობს ეკონომიკურ პროგრამას, საგადასახადო პოლიტიკას, საპენსიო რეფორმას, განათლებისა და ჯანდაცვის ხედვას, საგარეო მიმართულებას, თავდაცვის კონცეფციას, სოფლის მეურნეობას, ენერგეტიკას, ინოვაციებს, დემოგრაფიას, რეგიონულ განვითარებასა და სასამართლოს დამოუკიდებლობას. მსგავს საკითხებზე საქმიან დებატებს ჩვენი საზოგადოება ფაქტობრივად არც იცნობს.
ყოველივე ზემოთქმული წარმოშობს უმძიმეს ნდობის კრიზისს. ქართველი აღარავის ენდობა, არც ხელისუფლებას, არც ოპოზიციას, არც სასამართლოს, არც მედიას, არც ექსპერტს, არც გამოკითხვას, არც არჩევნებს, არც სტატისტიკას, არც მეზობელს და არც საკუთარ ნათესავს. საზოგადოება, სადაც ნდობა ქრება, ნელ-ნელა იშლება. ფრენსის ფუკუიამა პირდაპირ მიუთითებს, რომ მაღალი ნდობის საზოგადოებები ეკონომიკურადაც და ინსტიტუციურადაც ბევრად უფრო წარმატებულები არიან, ვიდრე დაბალი ნდობის საზოგადოებები.
პარალელურად ვხედავთ ინტელექტის უმოწყალო დევნას. რატომ არ უყვართ ჭკვიანი და მოაზროვნე ადამიანი? რატომ იქცა განათლება დაცინვის საგნად? გამუდმებით გვესმის დამცინავი ფრაზები, რომ ვიღაც ძალიან წიგნებშია, ზედმეტად ფილოსოფოსობს ან ინტელექტუალობს. საღი აზრისა და ცოდნის მსგავსი დევნა საზოგადოებრივი დეგრადაციის ერთ-ერთი ყველაზე მკაფიო სიმპტომია.
მართლმადიდებლური სწავლებაც შურს ერთ-ერთ ყველაზე დამანგრეველ ცოდვად მიიჩნევს, რადგან შურიანი ადამიანი სხვის სიკეთეს საკუთარ უბედურებად აღიქვამს. იგი ვეღარ ხარობს მოყვასის სიხარულით და საკუთარ სულსაც ანადგურებს. წმინდა მამები ხშირად აღნიშნავდნენ, რომ შური ერთადერთი ვნებაა, რომელსაც საკუთარი ბედნიერება კი არა, სხვისი უბედურება კვებავს.
ხალხი არეულ-დარეული და დათრგუნულია, გადაშვებული ნიჰილიზმში. წარმოუდგენელია მშვიდად უყურო ემიგრაციის უმძიმეს ტრაგედიას. რამდენი დედა, მამა, ბებია, ბაბუა თუ ბავშვია ერთმანეთს მონატრებული. რამდენი ცრემლი დაიღვარა, რამდენი დაბადების დღე, პირველი ნაბიჯი და პირველი სიტყვა გაცდა უცხოობაში. რამდენ დაკრძალვას ვერ დაესწრო შვილი, რამდენ დედას შვილიშვილი მხოლოდ ეკრანიდან უნახავს, რამდენ მამას თავისი შვილი სრულიად უცხოდ შეხვდა და რამდენ ოჯახს ვიდეოზარებმა ჩაუნაცვლა თბილი ჩახუტება.
რატომ გვიჭირს სხვისი წარმატების გულწრფელად, ყოველგვარი შურისა და დაფარული მოტივების გარეშე მილოცვა? აღნიშნული კითხვა საზოგადოებრივი სარკის წინ გვაყენებს, სადაც საკუთარი სისუსტეების დანახვა ყველაზე მეტად გვაშინებს. სხვისი წინსვლა შინაგან განგაშს რთავს, თითქოს ვიღაცის მიღწევა ავტომატურად ჩვენს საკუთარ ჩამორჩენასა და არასრულფასოვნებას უსვამს ხაზს.
სახელმწიფო მხოლოდ ჩამოშლილი ეკონომიკით ან წაგებული ომით არ ინგრევა. ქვეყანა ინგრევა მაშინაც, როდესაც ნიჭიერი, შემოქმედი ადამიანი საბოლოოდ ხელს ჩაიქნევს, რადგან ყოველდღიურად საკუთარ, მშობლიურ გარემოსთან უწევს გამოფიტვადი ბრძოლა. მსგავსი მდგომარეობა საზოგადოების თვითგანადგურების ყველაზე უტყუარი მექანიზმია.
ბუნებრივია, პრობლემა მხოლოდ ქართული ფენომენი არ გახლავთ. მსგავსი მანკიერებები ნებისმიერ საზოგადოებაში არსებობს. მთავარი კითხვა სრულიად სხვა რამეში მდგომარეობს, რატომ გვხვდება ჩვენთან მსგავსი ტენდენცია ასე ხშირად? რატომ გადაიქცა ურთიერთდაპირისპირება და სხვისი მარცხით ტკბობა თითქმის ყოველდღიურ გამოცდილებად? მთელი ჩემი მსჯელობა სწორედ აღნიშნული კითხვის ირგვლივ ტრიალებს და საბოლოო პასუხის გაცემის პრეტენზიას არ ატარებს.
ნუთუ ყველაზე საშიში მტერი ყოველთვის საზღვრის მიღმა იდგა? ან იქნებ ყველაზე რთული, გამოუცნობი და დაუნდობელი ბრძოლა ქართველს ქართველთან აქვს?
ზოგჯერ მგონია, რომ საქართველოს ყველაზე დიდი ტრაგედია არც მცირე ტერიტორიაა, არც მწირი რესურსი და არც მრავალრიცხოვანი მტერი. ყველაზე მძიმე ბრძოლა, რომელსაც საუკუნეებია ვაგებთ, საკუთარ თავთან გვაქვს. სანამ სხვისი წარმატება პირად დამარცხებად გვეჩვენება, ვერც ერთი გამარჯვება ვერ იქნება საერთო. ერი, რომელიც ერთმანეთის ამაღლებას ვერ სწავლობს, ბოლოს საკუთარ მომავალსაც იმავე ხელით ანგრევს, რომლითაც მეზობელს ფეხს უდებს.
ქვეყნის სიმდიდრე არც ოქროა, არც ნავთობი, არც გაზი და არც სტრატეგიული მდებარეობა. ქვეყნის ნამდვილი სიმდიდრე ადამიანია. თუ საკუთარ ნიჭს, ღირსებასა და შრომას ყოველდღიურად ვახშობთ, ყველაზე დიდ საბადოს თავადვე ვანადგურებთ. ერს, რომელსაც საკუთარი გამორჩეული ადამიანები ვერ შეუნარჩუნებია, მომავალიც ნელ-ნელა ხელიდან ეცლება.“
ირაკლი ყიფიანი
3.08.2026
ნაკლების ჩვენება
