პოლიტოლოგი და სტრატეგიული პროცესების ანალიტიკოსი ირაკლი ყიფიანი მორიგ პოსტს აქვეყნებს:
„დღეს ივანე ჯავახიშვილის დაბადების დღეა. ქართველი ერის ისტორია მოვლენათა უბრალო ქრონოლოგიურ თანმიმდევრობას სცდება და თვითაღქმის რთულ პროცესს წარმოადგენს, რომელიც ეპოქათა ცვლასთან ერთად სახეცვლილებას განიცდის. დგება დრო, როდესაც ერი ფიზიკური არსებობის მიღმა საკუთარი თავის შეცნობას იწყებს. ხსენებული ორი მდგომარეობა იშვიათად ემთხვევა ერთმანეთს. ჯავახიშვილის ფიგურა ზუსტად დასახელებულ მიჯნაზე დგას.
მოაზროვნის საქმიანობას, ხშირად მხოლოდ ისტორიოგრაფიულ მიღწევად აღიქვამენ, რითაც უმთავრესი არსი ჩრდილში ექცევა. ჯავახიშვილის მიზანს წარსულის უბრალო კვლევა არ წარმოადგენდა; მან ქართველობა ქვეცნობიერი და გრძნობითი გამოცდილებიდან გააზრებულ, უტყუარ ცოდნად გარდაქმნა. კულტურულად და ისტორიულად არსებული ერი პირველად ჩამოყალიბდა სრულფასოვან მეცნიერულ სუბიექტად.
უაღრესად საყურადღებოა ფაქტი, რომ ცოდნა უჰაერო სივრცეში არ იბადება. ისტორიის წერა მჭიდროდ უკავშირდება გონებრივ ცენტრებს, ძალაუფლებრივ ვითარებებსა და იმ გარემოს, სადაც მთავარისა და მეორეხარისხოვნის გამიჯვნა ხდება. ჯავახიშვილის მოღვაწეობა განასახიერებს ქართული ისტორიის გარედან მოხვეული განმარტებითი ჩარჩოებისგან გათავისუფლებასა და სრულიად დამოუკიდებელი კვლევითი ლოგიკის შეძენას.
აღნიშნული მიდგომა გარიყვას სრულებით არ გულისხმობდა. მისი მეთოდოლოგია მკაცრად ეფუძნებოდა მოწინავე ევროპულ აკადემიურ საზომებს, წყაროთმცოდნეობის უმაღლეს სიზუსტესა და კრიტიკულ ანალიზს. ახლა იჩენს თავს მოაზროვნის ფიგურის უდიდესი პარადოქსი: ეროვნული ისტორიის სისტემატიზაცია უნივერსალური მეცნიერული ინსტრუმენტებით ხორციელდება. რაც უფრო საყოველთაო ხდება კვლევის მეთოდი, მით უფრო მკაფიოდ იკვეთება წმინდა ქართული გამოცდილება.
ხსენებული კუთხით უნდა შეფასდეს თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტის დაფუძნებაც. მსგავსი მოვლენა საგანმანათლებლო კერის უბრალო შექმნას სცდებოდა. უნივერსიტეტი გადაიქცა სივრცედ, სადაც ცოდნა პირველად იწარმოებოდა ადგილობრივად. მსგავსი რეალობა უბრალო ფაქტს არ წარმოადგენდა. შესაბამისად, გარდაიქმნა აკადემიური ველიც და ერის ინტელექტუალური მდგომარეობაც: ქვეყანამ საკუთარ თავზე ფიქრი მშობლიური ენითა და ავთენტური მეთოდებით დაიწყო.
დიდი მეცნიერის მრავალტომიანი ნაშრომები, მათ შორის ქართველი ერის ისტორიის ფუნდამენტური ტომები, მიმდინარე ძვრების ხორცშესხმული ფორმაა. ისტორია სცდება მეფეთა და ომების მშრალ ჩამონათვალს და სოციალური, ეკონომიკური თუ კულტურული ძალების რთულ ქსელად წარმოგვიდგება. ქართველი მკითხველი პირველად ეცნობა საკუთარ წარსულს მითოლოგიის მიღმა და მას გააზრებად რეალობად აღიქვამს.
მეცნიერის დატოვებული მემკვიდრეობის წონა მხოლოდ ჩამოთვლილი ფაქტორებით არ ამოიწურება. გადამწყვეტია გონებრივი ძალისხმევა, რომელიც ყოველივეს მიღმა მოჩანს: იდეა, რომ ისტორია თვითშემეცნების უმთავრეს საფუძვლად უნდა იქცეს. ისტორია ტოვებს უბრალო ცოდნის სფეროს საზღვრებს და ერის არსებობის ფუნდამენტურ ფორმად ყალიბდება.
დღეს მიღებული გამოცდილება სასიცოცხლო მნიშვნელობას იძენს. ჯავახიშვილის ჩანაფიქრის საპირწონედ, თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტი და სრულიად ქართული საგანმანათლებლო სისტემა უმძიმეს კრიზისში იმყოფება. განათლების სამინისტრო 30 წლის მანძილზე აუღებელ ციხესიმაგრედ იქცა. განვითარებული მოვლენები შემთხვევითობას სრულებით არ წარმოადგენს. დასავლური სპეცსამსახურების მხრიდან განხორციელებული მიზანმიმართული და თანმიმდევრული დარტყმების შედეგად, მივიღეთ თაობების ინტელექტუალური დეგრადაცია და სააზროვნო ველის სრული სტერილიზაცია. ინსტიტუცია, რომელიც დამოუკიდებელი ქართული გონების ციტადელად შეიქმნა, გარედან მართულ ბიუროკრატიულ მექანიზმად გადაიქცა.
კითხვა, თუ როგორ ვიაზრებთ საკუთარ თავს და ვის მიერ შექმნილ ნარატივებში ვარსებობთ, კვლავაც ღიად რჩება. ჯავახიშვილისეული ხედვა მოკლებული იყო ზედაპირულ განცხადებებს; მისი პასუხი სრულიად პრაქტიკულ და მკაცრად მეთოდოლოგიურ ხასიათს ატარებდა. მისი მემკვიდრეობა მადლიერებას ნაკლებად ითხოვს, ვიდრე პასუხისმგებლობას. მსგავსი ინტელექტუალური შრომა იშვიათად ელის აღიარებას, თუმცა სწორედ იგი ქმნის მყარ საძირკველს, რომელზეც მომდევნო თაობებს ბუნებრივად დგომა შეუძლიათ.
ლოგიკურია, რომ დიდი მეცნიერის დანატოვარი სცდება კონკრეტული ეპოქის საზღვრებს. მან ფუნდამენტური ნაშრომების გარდა შექმნა უმთავრესი სააზროვნო სივრცე მათ წასაკითხად და გასაანალიზებლად. დასახელებულ სივრცეში კი ვხედავთ სრულფასოვან ქართველ ადამიანს. ვხედავთ სუბიექტს, რომელიც საკუთარ წარსულს უბრალო გაცნობის მიღმა სიღრმისეულად აცნობიერებს. აღნიშნულ ცნობიერებაში უკვე აღარ დგას კითხვა, გვაქვს თუ არა ისტორია. დგას კითხვა, ვართ თუ არა მისი შესაბამისი.“
ირაკლი ყიფიანი
23.04.206
