პოლიტოლოგი და სტრატეგიული პროცესების ანალიტიკოსი ირაკლი ყიფიანი მორიგ პოსტს აქვეყნებს:
გლობალური ჰეგემონიის ექსკლუზიური კლუბი გაუქმებულია. შეერთებული შტატები აღარ ფლობს მსოფლიო წესრიგის მართვის მონოპოლიურ გასაღებს. საერთაშორისო ურთიერთობების სისტემაში ახალი არქიტექტურა იქმნება და სადისკუსიო აღარ არის ის, გადავდივართ თუ არა მულტიპოლარულ ეპოქაში — ჩვენ უკვე ამ მოცემულობაში ვცხოვრობთ. დღეს დღის წესრიგში დგას გაცილებით პრაგმატული კითხვა: ვის ეყოფა ძალა, დაიკავოს ადგილი ამ ახალ მაგიდასთან? საუბარია არა იმათზე, ვინც უბრალოდ მიწვეულია ან ვისაც ამის ილუზორული მოლოდინი აქვს, არამედ იმათზე, ვინც ამ სტატუსს საკუთარი ძლიერებით დაიმკვიდრებს.
ათწლეულების განმავლობაში ეს მაგიდა საერთოდ არ არსებობდა. გეოპოლიტიკურ სივრცეში იდგა მხოლოდ ერთი ტახტი. ამერიკა გლობალური იერარქიის მწვერვალზე მარტო იმყოფებოდა, დანარჩენი სამყარო კი ორ კატეგორიად იყოფოდა: ვაშინგტონის უსაფრთხოების ქოლგას შეფარებულ ვასალებად და ამერიკული ძლიერების სამიზნედ ქცეულ მოწინააღმდეგეებად. სისტემა არ იცნობდა თანასწორობას. თუმცა, დღეს ეს კონსტრუქცია ჩვენს თვალწინ ირღვევა. ამის კლასიკური ინდიკატორია ფილიპინების პრეცედენტი: სახელმწიფო, რომელიც ისტორიულად ამერიკული გავლენის უმნიშვნელოვანეს ფორპოსტს წარმოადგენდა, დღეს, სპარსეთის ყურეში განვითარებული მოვლენების ფონზე, პეკინთან პირდაპირ მოლაპარაკებებს აწარმოებს სამხრეთ ჩინეთის ზღვაში ენერგორესურსების ერთობლივი ათვისების თაობაზე. ეს არ არის უბრალოდ დიპლომატიური მანევრირება. ეს იმის ღია აღიარებაა, რომ ჰეგემონის ტახტი მერყეობს. როდესაც სტრატეგიული ვასალი სადავო ტერიტორიებზე პირდაპირ ურიგდება შენივე მთავარ მეტოქეს, მიზეზი ის კი არ არის, რომ შენი დაცვა „არასაკმარისია“, არამედ ის, რომ შენ აღარ შეგიძლია იერარქიის ძალისმიერი აღსრულება.
ამერიკული გარანტიების დევალვაცია დღეს ყველაზე თვალსაჩინოდ სპარსეთის ყურეში ვლინდება. ყურის მონარქიები, სადაც განთავსებულია აშშ-ის უმსხვილესი სამხედრო ბაზები, გამანადგურებელი დარტყმების ობიექტები გახდნენ. პარადოქსია, მაგრამ ისინი დარტყმის სამიზნედ იქცნენ არა ამერიკული ბაზების არსებობის მიუხედავად, არამედ სწორედ ამ ბაზების მასპინძლობის გამო. ამერიკულმა საჰაერო თავდაცვამ უძლურება აჩვენა. გზავნილი უკიდურესად ცინიკური და ნათელი იყო: ვაშინგტონთან სტრატეგიული ალიანსი უსაფრთხოების გარანტიას ვეღარ უზრუნველყოფს, სამაგიეროდ, გარანტირებულად გაქცევს სამიზნედ. ჯერჯერობით ყურის სახელმწიფოები ინარჩუნებენ სტატუს-კვოს აშშ-სთან მიმართებაში, თუმცა დროის ათვლა დაწყებულია.
მაშ, ვინ სხდება ახალ მაგიდასთან?
შეერთებული შტატები, ჩინეთი და რუსეთი აპრიორი იკავებენ თავიანთ ადგილებს. გლობალური ეკონომიკური მასა, ბირთვული ტრიადა და სტრატეგიული სიღრმე მათ ბუნებრივ პოლუსებად აქცევს. მაგრამ მულტიპოლარობა თავისი არსით სამზე მეტ აქტორს მოითხოვს. სისტემას სჭირდება რეგიონული გრავიტაციის ცენტრები, რომლებსაც საკუთარი სამეზობლოს კონფიგურირება გარეშე ძალების სანქცირების გარეშე შეუძლიათ.
სწორედ აქ ინაცვლებს ფოკუსი ირანზე. თეირანი არავის სთხოვს ნებართვას, ის ამ ადგილს საკუთარი ნებითა და ძალით იღებს. ახლო აღმოსავლეთში მიმდინარე ომის პირობებში ირანი პრაქტიკულად აყალიბებს იმ კრიტერიუმებს, თუ რას ნიშნავს იყო პოლუსი. ეს სტატუსი არ განისაზღვრება მხოლოდ მშრალი ეკონომიკური მაჩვენებლებით ან დემოგრაფიით.
ჭეშმარიტი პოლუსის ანატომია სამ საყრდენზე დგას:
მედეგობა: უნარი, მიიღო კოლოსალური დარტყმა და შეინარჩუნო ბრძოლისუნარიანობა.
პროექცია: საზღვრებს მიღმა ძალის დემონსტრირება უცხოელი პატრონის გარეშე.
ნება: მზაობა, აიძულო სუპერძალა გადაიხადოს ესკალაციისთვის ისეთი ფასი, რაც მას პოლიტიკურად გააკოტრებს.
ირანმა სამივე კომპონენტი დააკმაყოფილა. უშუალო სამხედრო წნეხის ქვეშ მან შეინარჩუნა სარაკეტო პოტენციალი, აამოქმედა რეგიონული პროქსი-ქსელები და ჰორმუზის სრუტის ბლოკირების მექანიზმით 1970-იანი წლების შემდეგ ყველაზე მძლავრი გლობალური ენერგეტიკული კრიზისი გამოიწვია. სწორედ ეს არის პოლუსის ქცევა. სრულიად ლოგიკურია ირანის შედარება მე-19 საუკუნის პრუსიასთან — მიუხედავად მოკრძალებული დემოგრაფიული თუ ეკონომიკური რესურსისა, მისი სამხედრო-პოლიტიკური დარტყმის ძალა მას იმდროინდელი ევროპული კონცერტის სრულფასოვან მოთამაშედ აქცევდა.
რაც შეეხება თავად ევროპას? ევროკავშირი რჩება ეკონომიკურ გიგანტად და მარეგულირებელ ჰეგემონად, მაგრამ გეოპოლიტიკურ განზომილებაში ის პოლუსი არ არის. საფრანგეთის ბირთვული და ექსპედიციური ამბიციები შიდაპოლიტიკური კრიზისებითაა პარალიზებული. გერმანია, მიუხედავად ინდუსტრიული სიმძლავრისა, ამერიკული უსაფრთხოების მძევლად რჩება. ლონდონის რიტორიკა „გლობალური ბრიტანეთის“ შესახებ კი რესურსებით არ არის გამყარებული. ევროპა ადგენს სმარტფონების დამტენის სტანდარტებს, მაგრამ ვერ აყალიბებს ერთიან პოზიციას საკუთარ საზღვრებთან მიმდინარე ომზე. მას აქვს რესურსი, მაგრამ არ გააჩნია სტრატეგიული ნება და ერთიანობა. სანამ ევროპული პოლიტიკური ელიტა არ შეიცვლება, ბებერი კონტინენტი დარჩება ობიექტად და არა სუვერენულ აქტორად — მას შეიძლება მიაწოდონ მოსაწვევი საერთაშორისო ვახშამზე, მაგრამ შენობაში მხოლოდ პერსონალის შესასვლელიდან შეუშვებენ.
სიმდიდრე და ალიანსები ავტომატურად არ ნიშნავს ძალაუფლებას. იაპონია, ტექნოლოგიური და ეკონომიკური ტიტანი, ფაქტობრივად ამერიკულ პროტექტორატად რჩება, შეზღუდული კონსტიტუციითა და ვაშინგტონზე მიბმული საგარეო პოლიტიკით. არაბულ სახელმწიფოებს (საუდის არაბეთი, ემირატები, ეგვიპტე) აქვთ ნავთობდოლარები და რეგიონული ლიდერობის ამბიცია, მაგრამ პრაქტიკაში მათი ამერიკული თავდაცვის სისტემები ჩამოიშალა. სიმდიდრე ნების გარეშე ადგილს ვერ მოგიპოვებს — ისინი რჩებიან მომხმარებლებად და არა გლობალური არქიტექტურის შემქმნელებად.
თურქეთი ცდილობს ითამაშოს ყველა დაფაზე: ნატოს წევრობა, რუსული შეიარაღების შესყიდვა, შუამავლობა უკრაინაში, გავლენა კავკასიაში. თუმცა, ანკარას ამბიციები მისსავე საიმედოობას უსწრებს. სამყაროში, სადაც პოლუსი მოკავშირისთვის პროგნოზირებადი, ხოლო მტრისთვის შემაკავებელი უნდა იყოს, თურქეთის არასტაბილურობა მას მხოლოდ მერყევ სახელმწიფოდ ტოვებს.
რაც შეეხება აფრიკას, პოლიტიკური კორექტულობიდან გამომდინარე, სამხრეთ აფრიკას ან ნიგერიას შეიძლება სიმბოლური ადგილი გამოუყონ, მაგრამ რეალპოლიტიკის გადასახედიდან ისინი უბრალო დამკვირვებლები არიან. მათ არ შესწევთ უნარი, მოახდინონ ძალის პროეცირება ან დაიცვან რეგიონი გარე ჩარევისგან.
ანალოგიური სიტუაციაა ბრაზილიასა და ინდონეზიასთან მიმართებაში. მიუხედავად დიდი დემოგრაფიისა და BRICS-ში თუ G20-ში გაჟღერებული ხმამაღალი განცხადებებისა, გავლენა არ ნიშნავს საკუთარი ნების თავსმოხვევის უნარს. დღეს ეს რეგიონები დიდი სახელმწიფოების დაპირისპირების პოლიგონს წარმოადგენს და არა დამოუკიდებელ ძალის ცენტრებს. ისინი მაგიდასთან მოსაწვევს ელოდებიან, იმ დროს, როცა მულტიპოლარულ სამყაროში მოსაწვევებს არ არიგებენ — იქ ადგილებს ძალით იკავებენ.
და ბოლოს, ინდოეთი — გეოპოლიტიკური „ჯოკერი“. მას აქვს ყველაფერი: ეკონომიკა, არმია, მდებარეობა. ის ოსტატურად ლავირებს აშშ-სა და რუსეთს შორის, მაგრამ სრულფასოვან პოლუსად ჩამოყალიბებას აკლია რეგიონული სტაბილურობის დამოუკიდებლად უზრუნველყოფის უნარი. ნიუ-დელი ზედმეტად ფრთხილობს და ლიდერობის ტვირთის აღებას ერიდება. დინამიკურ სამყაროში კი ზედმეტმა სიფრთხილემ შეიძლება პოზიციები დაგაკარგვინოს. ამ ეტაპზე ინდოეთი მაგიდასთანაა, მაგრამ მხოლოდ როგორც უმცროსი პარტნიორი.
ახალ მსოფლიო წესრიგში სტრატეგიული ავტონომია არის უმაღლესი პოლიტიკური ვალუტა, რომელიც ექსტრემალური წნეხის ქვეშ მოიპოვება. ეკონომიკა და დემოგრაფია მხოლოდ შესასვლელი ბილეთია. გადამწყვეტია ის, თუ რის ფასად ხარ მზად დაიცვა შენი სუვერენიტეტი.
ამ კრიტერიუმებით ირანმა თავისი ადგილი დაიმკვიდრა. იაპონიასა და არაბებს აქვთ ფული, მაგრამ არა ნება. თურქეთს აქვს ამბიცია, მაგრამ არ აქვს ნდობა. ევროპა კი ილუზიებში ცხოვრობს, რომ ავტორიტეტს ძველი ინერციით შეინარჩუნებს.
მაგიდა იშლება. ადგილები მკაცრად ლიმიტირებულია და მთელი მსოფლიო აკვირდება უმთავრეს გეოპოლიტიკურ სპექტაკლს: ვინ დარჩება ფეხზე და ვინ დაიკავებს ტახტს.
ირაკლი ყიფიანი
