ებოლას აფეთქება კონგოს დემოკრატიულ რესპუბლიკაში: რატომ ითხოვს ჯანმრთელობის მსოფლიო ორგანიზაცია 115 მილიონ დოლარს გადაუდებელი რეაგირებისთვის?
შესავალი — ანალიტიკური კომენტარი
ებოლას ვირუსული დაავადება მსოფლიოში ერთ-ერთ ყველაზე საშიშ ინფექციად რჩება, რადგან მას მაღალი ლეტალობა, სწრაფი გავრცელების პოტენციალი და ჯანდაცვის სისტემებზე მძიმე ზემოქმედება ახასიათებს. მიუხედავად იმისა, რომ ბოლო წლებში დიაგნოსტიკის, ვაქცინაციისა და მკურნალობის მიმართულებით მნიშვნელოვანი პროგრესი იქნა მიღწეული, აფრიკის რეგიონში პერიოდულად კვლავ ფიქსირდება აფეთქებები, რომლებიც საერთაშორისო საზოგადოებრივი ჯანმრთელობისთვის სერიოზულ გამოწვევას წარმოადგენს [1].
კონგოს დემოკრატიულ რესპუბლიკაში მიმდინარე ებოლას აფეთქება კიდევ ერთხელ აჩვენებს, რამდენად მჭიდროდაა დაკავშირებული ინფექციური დაავადებების კონტროლი უსაფრთხოებასთან, ჯანდაცვის ინფრასტრუქტურასთან, ლაბორატორიულ შესაძლებლობებთან და საერთაშორისო თანამშრომლობასთან. ჯანმრთელობის მსოფლიო ორგანიზაციის (ჯანმო) შეფასებით, მომდევნო სამი თვის განმავლობაში ეპიდემიის ეფექტიანი კონტროლისთვის 115 მილიონი დოლარია საჭირო, თუმცა რეაგირების პროგრამები ამ ეტაპზე მხოლოდ ნაწილობრივ არის დაფინანსებული [1].
პრობლემის აღწერა
ჯანმოს მონაცემებით, კონგოს დემოკრატიულ რესპუბლიკაში ებოლას 344 დადასტურებული შემთხვევაა რეგისტრირებული, რომელთაგან 60 ლეტალური შედეგით დასრულდა. დაავადება თავდაპირველად იტურის პროვინციაში გამოვლინდა, თუმცა მოგვიანებით გავრცელდა ჩრდილოეთ და სამხრეთ კივუს რეგიონებში, შემდეგ კი ქვეყნის საზღვრებს გასცდა და მეზობელ უგანდაშიც დაფიქსირდა [1].
უგანდაში დადასტურებულია ინფექციის 9 შემთხვევა და ერთი გარდაცვალება. ასევე აღირიცხა დაავადების ერთი სავარაუდო შემთხვევა, რაც რეგიონული გავრცელების რისკს კიდევ უფრო ზრდის [1].
პრობლემის განსაკუთრებული სიმწვავე დაკავშირებულია არა მხოლოდ ინფექციის გავრცელებასთან, არამედ იმ გარემო პირობებთანაც, რომლებშიც ეპიდემიის კონტროლი მიმდინარეობს. კონგოს აღმოსავლეთ ნაწილში უსაფრთხოების პრობლემები, შეიარაღებული დაჯგუფებების აქტივობა და სამედიცინო დაწესებულებებზე თავდასხმები მნიშვნელოვნად აფერხებს როგორც დიაგნოსტიკას, ისე ეპიდემიოლოგიურ ზედამხედველობას [2].
ქართველი მკითხველისთვის ეს თემა მნიშვნელოვანია, რადგან თანამედროვე მსოფლიოში ინფექციური დაავადებები აღარ რჩება მხოლოდ კონკრეტული რეგიონის პრობლემად. საერთაშორისო მგზავრობა, მიგრაცია და გლობალიზაცია ქმნის პირობებს, რომ ადგილობრივი აფეთქება საერთაშორისო გამოწვევად გადაიქცეს.
სამეცნიერო და კლინიკური ანალიზი
ებოლას ვირუსი მიეკუთვნება ფილოვირუსების ოჯახს და იწვევს მძიმე ჰემორაგიულ ცხელებას. დაავადება ადამიანს გადაეცემა ინფიცირებულ ცხოველებთან კონტაქტის შედეგად, ხოლო შემდგომ ადამიანიდან ადამიანს ბიოლოგიური სითხეების საშუალებით ვრცელდება [3].
ინფექციის გადაცემაში განსაკუთრებული მნიშვნელობა აქვს:
- სისხლს;
- ნერწყვს;
- ოფლს;
- ღებინების მასებს;
- განავალს;
- სხეულის სხვა სეკრეტებს.
ინკუბაციური პერიოდი, როგორც წესი, 2-დან 21 დღემდე მერყეობს. დაავადების საწყისი სიმპტომები ხშირად არასპეციფიკურია და მოიცავს:
- მაღალ ტემპერატურას;
- სისუსტეს;
- თავის ტკივილს;
- კუნთების ტკივილს;
- ყელის ტკივილს.
მოგვიანებით ვითარდება კუჭ-ნაწლავის სიმპტომები, სითხის მნიშვნელოვანი დანაკარგი, ორგანოთა დაზიანება და მძიმე შემთხვევებში სისხლდენები [3].
თანამედროვე მედიცინაში უკვე ხელმისაწვდომია როგორც ვაქცინები, ისე მონოკლონური ანტისხეულების საფუძველზე შექმნილი მკურნალობის მეთოდები, რომლებმაც მნიშვნელოვნად შეამცირეს სიკვდილიანობა იმ შემთხვევებში, როდესაც დიაგნოზი დროულად დაისმება [4].
თუმცა, ეფექტიანი მკურნალობა დიდწილად დამოკიდებულია სწრაფ დიაგნოსტიკაზე. სწორედ ამიტომ, ეპიდემიის პირველ ეტაპზე დაკარგული დრო ხშირად განსაზღვრავს აფეთქების მასშტაბს. მიმდინარე აფეთქების დროს ლაბორატორიულ ტესტირებასა და დიაგნოსტიკაზე შეზღუდულმა წვდომამ ინფექციას საშუალება მისცა გავრცელებულიყო როგორც იტურის ფარგლებს გარეთ, ისე ქვეყნის საზღვრებს მიღმაც.
სტატისტიკა და მტკიცებულებები
მიმდინარე ეპიდემიის ძირითადი მაჩვენებლებია:
- 344 დადასტურებული შემთხვევა კონგოს დემოკრატიულ რესპუბლიკაში;
- 60 გარდაცვალება;
- 9 დადასტურებული შემთხვევა უგანდაში;
- 1 გარდაცვალება უგანდაში;
- 115 მილიონი დოლარის საჭიროება მომდევნო სამი თვის განმავლობაში;
- დაფინანსების მხოლოდ დაახლოებით 35%-იანი უზრუნველყოფა [1].
მიუხედავად იმისა, რომ ეს მაჩვენებლები ნაკლებია დასავლეთ აფრიკაში 2014-2016 წლებში დაფიქსირებულ მასშტაბურ ეპიდემიასთან შედარებით, სპეციალისტები აღნიშნავენ, რომ მიმდინარე აფეთქების განსაკუთრებული რისკი დაკავშირებულია უსაფრთხოების პრობლემებთან და ეპიდემიოლოგიური კონტროლის სირთულეებთან [2].
წინა ეპიდემიების გამოცდილებამ აჩვენა, რომ დაავადების გავრცელების ადრეულ ეტაპზე შემთხვევების გამოვლენისა და კონტაქტების მონიტორინგის დაგვიანებამ შესაძლოა ინფიცირებულთა რაოდენობა რამდენიმე კვირაში მნიშვნელოვნად გაზარდოს [5].
საერთაშორისო გამოცდილება
ჯანმო, დაავადებათა კონტროლისა და პრევენციის ცენტრები (CDC), ასევე საერთაშორისო ჰუმანიტარული ორგანიზაციები ებოლას აფეთქებებზე რეაგირებისას რამდენიმე ძირითად სტრატეგიას იყენებენ [1,3].
ეს სტრატეგიები მოიცავს:
- შემთხვევების სწრაფ გამოვლენას;
- ლაბორატორიული დიაგნოსტიკის გაფართოებას;
- კონტაქტების აქტიურ მონიტორინგს;
- ინფიცირებულთა იზოლაციას;
- ჯანდაცვის პერსონალის დაცვას;
- მიზნობრივ ვაქცინაციას;
- საზოგადოების ინფორმირებას.
წარსული გამოცდილება ცხადყოფს, რომ ეფექტიანი რეაგირება შესაძლებელია მხოლოდ მაშინ, როდესაც ადგილობრივი ხელისუფლება, საერთაშორისო ორგანიზაციები და ადგილობრივი თემები კოორდინირებულად მოქმედებენ [5].
ჯანმოს გენერალური დირექტორის, ტედროს ადჰანომ გებრეიესუსი განცხადებით, მიუხედავად არსებული სირთულეებისა, კონგოს მთავრობის ხელმძღვანელობით მიმდინარეობს აქტიური მუშაობა ეპიდემიის კონტროლის მიმართულებით, თუმცა საჭირო რესურსების მობილიზება კვლავ კრიტიკულ ამოცანად რჩება [1].
საქართველოს კონტექსტი
საქართველოში ებოლას ადგილობრივი გავრცელების რისკი ამ ეტაპზე დაბალია, თუმცა საერთაშორისო ეპიდემიოლოგიური ზედამხედველობა აუცილებელია. ქვეყნის ჯანდაცვის სისტემას მნიშვნელოვანი გამოცდილება აქვს ინფექციური დაავადებების კონტროლისა და საზღვრისპირა ჯანმრთელობის უსაფრთხოების მიმართულებით.
მსოფლიო გამოცდილება აჩვენებს, რომ ინფექციური საფრთხეების მართვა მხოლოდ კლინიკური მომსახურებით არ შემოიფარგლება. აუცილებელია ძლიერი ლაბორატორიული ქსელი, ეპიდემიოლოგიური მონიტორინგი და საერთაშორისო თანამშრომლობა. სწორედ ამ საკითხებზე რეგულარულად ქვეყნდება სამეცნიერო მასალები GMJ.ge-ზე და საზოგადოებრივი ჯანმრთელობის სფეროს პროფესიულ პლატფორმებზე, მათ შორის PublicHealth.ge-ზე.
თანამედროვე ჯანდაცვის სისტემებში განსაკუთრებული მნიშვნელობა ენიჭება ხარისხის მართვასა და საერთაშორისო სტანდარტების დანერგვას, რაშიც მნიშვნელოვანი როლი აქვს ისეთ პლატფორმებს, როგორიცაა Certificate.ge.
საზოგადოებრივი ჯანმრთელობის შესახებ სანდო ინფორმაციის გავრცელებას საქართველოში ხელს უწყობს ასევე SheniEkimi.ge, რომელიც რეგულარულად აშუქებს საერთაშორისო სამედიცინო და ეპიდემიოლოგიურ მოვლენებს.
მითები და რეალობა
მითი: ებოლა მხოლოდ აფრიკის პრობლემაა
რეალობა: თანამედროვე გლობალიზაციის პირობებში ნებისმიერი ინფექციური დაავადება საერთაშორისო მნიშვნელობის საფრთხედ შეიძლება გადაიქცეს. სწორედ ამიტომ აკვირდებიან ჯანმო და სხვა საერთაშორისო ორგანიზაციები დაავადების გავრცელებას მუდმივ რეჟიმში [1].
მითი: ებოლა ყოველთვის სიკვდილით სრულდება
რეალობა: თანამედროვე მკურნალობისა და დროული დიაგნოსტიკის პირობებში გადარჩენის მაჩვენებელი მნიშვნელოვნად გაუმჯობესდა. ადრეული გამოვლენა და სპეციალიზებული დახმარება გადამწყვეტ როლს თამაშობს [4].
მითი: ვაქცინაცია ეფექტიანი არ არის
რეალობა: ბოლო წლებში გამოყენებულმა ვაქცინებმა მნიშვნელოვანი როლი შეასრულა აფეთქებების შეკავებაში და დაავადების გავრცელების შეზღუდვაში [4].
ხშირად დასმული კითხვები
რა არის ებოლას ვირუსი?
ეს არის მძიმე ვირუსული დაავადება, რომელიც იწვევს ჰემორაგიულ ცხელებას და შეიძლება სიცოცხლისთვის საშიში იყოს.
როგორ გადაეცემა ინფექცია?
ვირუსი ვრცელდება ინფიცირებული ადამიანის ბიოლოგიურ სითხეებთან პირდაპირი კონტაქტით.
არსებობს თუ არა ვაქცინა?
დიახ. რამდენიმე ვაქცინა უკვე გამოიყენება აფეთქებების კონტროლის პროგრამებში.
რატომ ითხოვს ჯანმო დამატებით დაფინანსებას?
რესურსები საჭიროა დიაგნოსტიკის, მკურნალობის, ვაქცინაციის, მონიტორინგისა და სამედიცინო პერსონალის უსაფრთხოების უზრუნველსაყოფად.
რამდენად მაღალია საერთაშორისო გავრცელების რისკი?
რისკი არსებობს, განსაკუთრებით მაშინ, როდესაც ინფექცია რამდენიმე რეგიონსა და ქვეყანაში ვრცელდება, თუმცა აქტიური მონიტორინგი ამ რისკის შემცირებას ემსახურება.
დასკვნა — საზოგადოებრივი ჯანდაცვის პერსპექტივით
კონგოს დემოკრატიულ რესპუბლიკაში მიმდინარე ებოლას აფეთქება კიდევ ერთხელ ადასტურებს, რომ ინფექციური დაავადებების კონტროლი მხოლოდ სამედიცინო საკითხი არ არის. წარმატებული რეაგირება დამოკიდებულია დროულ დიაგნოსტიკაზე, ლაბორატორიულ შესაძლებლობებზე, უსაფრთხოების უზრუნველყოფაზე, საზოგადოების ჩართულობასა და საერთაშორისო თანამშრომლობაზე.
ჯანმოს მიერ მოთხოვნილი 115 მილიონი დოლარის დაფინანსება მხოლოდ ფინანსური საკითხი არ არის — ეს არის ინვესტიცია რეგიონული და გლობალური ჯანმრთელობის უსაფრთხოების დაცვაში. მიმდინარე ეპიდემია ასევე გვახსენებს, რომ დაავადების გავრცელების ადრეულ ეტაპზე სწრაფი მოქმედება გაცილებით ეფექტიანია, ვიდრე ფართომასშტაბიანი კრიზისის მართვა მას შემდეგ, რაც ინფექცია უკვე რამდენიმე რეგიონსა და ქვეყანაში გავრცელდება.
წყაროები
[1] World Health Organization. Ebola virus disease outbreak response in Democratic Republic of the Congo. Available from: https://www.who.int
[2] World Health Organization. Emergencies preparedness, response and health security reports. Available from: https://www.who.int/emergencies
[3] Centers for Disease Control and Prevention. Ebola Virus Disease. Available from: https://www.cdc.gov/ebola
[4] National Institutes of Health. Ebola Treatment and Vaccine Research. Available from: https://www.nih.gov
[5] The Lancet. Lessons learned from Ebola outbreaks and implications for future epidemic preparedness. Available from: https://www.thelancet.com
