შესავალი — ანალიტიკური კომენტარი
ინფექციური დაავადებები კვლავ წარმოადგენს გლობალური საზოგადოებრივი ჯანმრთელობის ერთ-ერთ ყველაზე მნიშვნელოვან გამოწვევას. თანამედროვე ეპიდემიოლოგია სულ უფრო მეტად ყურადღებას ამახვილებს იმ ინფექციებზე, რომლებიც ფართოდ არ არის ცნობილი ფართო საზოგადოებისთვის, მაგრამ პოტენციურად მნიშვნელოვანი საფრთხის შემცველია. ასეთი ინფექციების ერთ-ერთი მაგალითია ლასას ცხელება — ვირუსული დაავადება, რომელიც ეკუთვნის ჰემორაგიული ცხელებების ჯგუფს და ყოველწლიურად ათასობით ადამიანს აზიანებს.
მიუხედავად იმისა, რომ ეს დაავადება პირველად ათწლეულების წინ იქნა აღწერილი, მეცნიერები დღესაც აქტიურად სწავლობენ მის ეპიდემიოლოგიას, კლინიკურ მიმდინარეობას და გავრცელების მექანიზმებს. ბოლო წლებში გამოქვეყნებული კვლევები მიუთითებს, რომ ლასას ცხელება შესაძლოა ბევრად უფრო ფართოდ იყოს გავრცელებული, ვიდრე ოფიციალური სტატისტიკა აჩვენებს [1].
საზოგადოებრივი ჯანდაცვისთვის ეს საკითხი განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია, რადგან დაავადების ადრეული დიაგნოსტიკა და ინფექციის კონტროლი კრიტიკულად აუცილებელია როგორც პაციენტის ჯანმრთელობისთვის, ასევე ეპიდემიური გავრცელების პრევენციისთვის. სწორედ ამიტომ ინფექციური დაავადებების შესახებ სანდო და მეცნიერულად დამყარებული ინფორმაციის გავრცელება მნიშვნელოვანი ამოცანაა ისეთი რესურსებისთვის, როგორიცაა https://www.sheniekimi.ge და საზოგადოებრივი ჯანმრთელობის საინფორმაციო პლატფორმა https://www.publichealth.ge.
პრობლემის აღწერა
ლასას ცხელება არის მწვავე ვირუსული ინფექცია, რომელიც გამოწვეულია ლასას ვირუსით და ეკუთვნის არენავირუსების ოჯახს. დაავადება პირველად 1969 წელს იქნა აღწერილი დასავლეთ აფრიკაში, ნიგერიაში მდებარე ქალაქ ლასაში, რის გამოც მიიღო შესაბამისი სახელწოდება [2].
ინფექციის ძირითადი ბუნებრივი რეზერვუარი არის მცირე ზომის მღრღნელი, რომელიც ადამიანების საცხოვრებელ გარემოსთან ახლოს ცხოვრობს. ვირუსი გარემოში ვრცელდება ამ მღრღნელების შარდითა და გამონაყოფებით. ადამიანებში ინფექცია შეიძლება გადავიდეს რამდენიმე გზით:
• მღრღნელების გამონაყოფებით დაბინძურებული საკვების მიღებით
• დაბინძურებულ გარემოსთან კონტაქტით
• ინფიცირებულ ადამიანთან პირდაპირი კონტაქტით
• სამედიცინო დაწესებულებებში არასაკმარისი ინფექციის კონტროლის პირობებში
ეპიდემიოლოგიური შეფასებით, მსოფლიოში ყოველწლიურად დაახლოებით 100 000–300 000 ადამიანი ინფიცირდება ლასას ვირუსით, ხოლო ათასობით შემთხვევა ლეტალურად სრულდება [3].
ლასას ცხელების ერთ-ერთი მთავარი პრობლემა არის მისი არასპეციფიკური კლინიკური სიმპტომები. დაავადების საწყისი ნიშნები ხშირად ჰგავს სხვა გავრცელებულ ინფექციებს, რის გამოც დიაგნოსტიკა რთულდება და რეალური შემთხვევების ნაწილი შესაძლოა დაუდგენელი დარჩეს.
სამეცნიერო და კლინიკური ანალიზი
ლასას ვირუსი ეკუთვნის ერთჯაჭვიანი რნმ ვირუსების ჯგუფს. ორგანიზმში მოხვედრის შემდეგ იგი მრავლდება სხვადასხვა ქსოვილში და იწვევს მრავალორგანულ დაზიანებას.
ინფექციის ინკუბაციური პერიოდი ჩვეულებრივ 6–21 დღეა. დაავადების საწყისი ეტაპი ხშირად შედარებით მსუბუქი სიმპტომებით იწყება. პირველ დღეებში შეიძლება გამოვლინდეს:
• სიცხე
• საერთო სისუსტე
• თავის ტკივილი
• ყელის ტკივილი
• კუნთების ტკივილი
• ღებინება და გულისრევა
დაავადების პროგრესირების შემთხვევაში შესაძლოა განვითარდეს უფრო მძიმე კლინიკური ნიშნები, მათ შორის:
• სახის შეშუპება
• სისხლჩაქცევები
• სუნთქვის დარღვევა
• ნევროლოგიური სიმპტომები
ჰემორაგიული ცხელებებისათვის დამახასიათებელია სისხლძარღვთა დაზიანება და კოაგულაციის სისტემის დარღვევა, რაც ზოგიერთ შემთხვევაში სისხლდენებს იწვევს [4].
კლინიკური კვლევები აჩვენებს, რომ დაავადების გართულებები ხშირად ვითარდება ინფექციის მეორე კვირაში. ამ პერიოდში განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია პაციენტის მდგომარეობის ინტენსიური მონიტორინგი.
კვლევების მიხედვით ლასას ცხელების ერთ-ერთი მნიშვნელოვანი გართულებაა სმენის დაკარგვა, რომელიც ზოგიერთ პაციენტში შესაძლოა მუდმივი იყოს.
სტატისტიკა და მტკიცებულებები
ეპიდემიოლოგიური მონაცემები მიუთითებს, რომ ლასას ცხელება დასავლეთ აფრიკაში ენდემურ ინფექციად ითვლება. დაავადება განსაკუთრებით გავრცელებულია შემდეგ ქვეყნებში:
• ნიგერია
• სიერა ლეონე
• ლიბერია
• გვინეა
ჯანმრთელობის მსოფლიო ორგანიზაციის მონაცემებით ყოველწლიურად დაახლოებით 100 000–300 000 ინფექცია ფიქსირდება, ხოლო სიკვდილიანობა ზოგიერთ ეპიდემიაში შეიძლება 1–15%-ს აღწევდეს [3].
ბოლო წლებში ჩატარებული კვლევები მიუთითებს, რომ რეალური გავრცელება შესაძლოა უფრო მაღალი იყოს. ერთ-ერთ მრავალწლოვან კვლევაში, რომელიც ლიბერიაში ჩატარდა, ცხელებით ჰოსპიტალიზებული პაციენტების დაახლოებით 11%-ში ლასას ვირუსი დადასტურდა მაშინაც კი, როდესაც ექიმებს თავდაპირველად მასზე ეჭვი არ ჰქონდათ [5].
ამავე კვლევამ აჩვენა, რომ დადასტურებული შემთხვევების დაახლოებით 43% მოდიოდა 5–17 წლის ასაკის პაციენტებზე. ეს მონაცემი მიუთითებს, რომ ბავშვები და მოზარდები მნიშვნელოვანი რისკის ჯგუფს წარმოადგენენ.
საერთაშორისო გამოცდილება
ლასას ცხელების კონტროლი საერთაშორისო დონეზე რამდენიმე ინსტიტუციის აქტიური მონაწილეობით მიმდინარეობს. ჯანმრთელობის მსოფლიო ორგანიზაცია დაავადებას მიიჩნევს იმ ინფექციებს შორის, რომლებიც განსაკუთრებულ ყურადღებას საჭიროებს პანდემიური პოტენციალის გამო [6].
WHO მუდმივად ახორციელებს ეპიდემიოლოგიურ მონიტორინგს და ქვეყნებს აძლევს რეკომენდაციებს ინფექციის კონტროლის შესახებ.
CDC განსაკუთრებულ ყურადღებას ამახვილებს ინფექციის იმპორტირებულ შემთხვევებზე, რომლებიც დაკავშირებულია საერთაშორისო მოგზაურობასთან.
ბოლო ათწლეულში მსოფლიოს სხვადასხვა რეგიონში დაფიქსირდა 30-ზე მეტი იმპორტირებული შემთხვევა, რაც მიუთითებს, რომ დაავადება შეიძლება გავრცელდეს ენდემური რეგიონების ფარგლებს გარეთაც [7].
საერთაშორისო სამეცნიერო ჟურნალები, მათ შორის The Lancet და BMJ, ხაზს უსვამენ ლასას ცხელების ადრეული დიაგნოსტიკისა და ლაბორატორიული შესაძლებლობების გაძლიერების აუცილებლობას.
საქართველოს კონტექსტი
საქართველოში ლასას ცხელების ადგილობრივი გავრცელება არ ფიქსირდება, თუმცა გლობალიზაციის პირობებში ინფექციური დაავადებების იმპორტირებული შემთხვევების რისკი ყოველთვის არსებობს.
საერთაშორისო მოგზაურობის ზრდა, ტურიზმი და ეკონომიკური კავშირები ზრდის ინფექციების ტრანსსასაზღვრო გავრცელების შესაძლებლობას. სწორედ ამიტომ მნიშვნელოვანია ეპიდემიოლოგიური მონიტორინგი და ინფექციის კონტროლის სისტემების მზადყოფნა.
საქართველოს სამედიცინო საზოგადოებისთვის მნიშვნელოვანია საერთაშორისო კვლევებზე ხელმისაწვდომობა. ამ მიმართულებით მნიშვნელოვან როლს ასრულებს აკადემიური პლატფორმა https://www.gmj.ge, რომელიც წარმოადგენს სამეცნიერო სივრცეს კლინიკური და ეპიდემიოლოგიური კვლევებისათვის.
ასევე მნიშვნელოვანია სამედიცინო პროდუქტებისა და ლაბორატორიული სისტემების ხარისხის კონტროლი და სერტიფიცირება, რაც დაკავშირებულია ისეთი სტანდარტიზაციის პლატფორმებთან, როგორიცაა https://www.certificate.ge.
მითები და რეალობა
ლასას ცხელებასთან დაკავშირებით არსებობს რამდენიმე გავრცელებული მცდარი წარმოდგენა.
პირველი მითი არის ის, რომ ეს ინფექცია მხოლოდ აფრიკაში არსებულ პრობლემას წარმოადგენს. სინამდვილეში გლობალური მოგზაურობის პირობებში ინფექციის იმპორტირებული შემთხვევები მსოფლიოს სხვადასხვა ქვეყანაში ფიქსირდება.
მეორე მითი არის, რომ დაავადება ყოველთვის მძიმე ფორმით მიმდინარეობს. რეალურად ინფიცირებულთა დიდი ნაწილი შესაძლოა მსუბუქი ან საშუალო სიმძიმის სიმპტომებით დაავადდეს.
მესამე მცდარი წარმოდგენა უკავშირდება დიაგნოსტიკას. ხშირად ითვლება, რომ დაავადების ამოცნობა მარტივია, თუმცა სინამდვილეში საწყისი სიმპტომები ხშირად ჰგავს სხვა ინფექციებს, რის გამოც დიაგნოზი შეიძლება დაგვიანდეს.
ხშირად დასმული კითხვები (Q&A)
რა არის ლასას ცხელება?
ლასას ცხელება არის ვირუსული ინფექცია, რომელიც ეკუთვნის ჰემორაგიული ცხელებების ჯგუფს და ძირითადად დასავლეთ აფრიკაში არის გავრცელებული.
როგორ ვრცელდება ინფექცია?
ინფექცია შეიძლება გავრცელდეს მღრღნელების გამონაყოფებით დაბინძურებული გარემოდან ან ინფიცირებულ ადამიანთან პირდაპირი კონტაქტით.
არის თუ არა დაავადება გადამდები ადამიანიდან ადამიანზე?
დიახ. ინფექცია შეიძლება გადავიდეს ინფიცირებულის სისხლთან ან სხეულის სითხეებთან კონტაქტის შედეგად.
რატომ არის ადრეული დიაგნოზი მნიშვნელოვანი?
ადრეული დიაგნოსტიკა საშუალებას იძლევა სწრაფად დაიწყოს მკურნალობა და შემცირდეს ინფექციის გავრცელების რისკი.
დასკვნა — საზოგადოებრივი ჯანდაცვის პერსპექტივით
ლასას ცხელება წარმოადგენს ინფექციურ დაავადებას, რომელიც კვლავ რჩება მნიშვნელოვან ეპიდემიოლოგიურ გამოწვევად მსოფლიოს გარკვეულ რეგიონებში. მიუხედავად იმისა, რომ დაავადება ძირითადად დასავლეთ აფრიკაშია გავრცელებული, გლობალური მობილობის პირობებში მისი საერთაშორისო გავრცელების რისკი რეალურია.
საზოგადოებრივი ჯანმრთელობის თვალსაზრისით განსაკუთრებული მნიშვნელობა აქვს ადრეულ დიაგნოსტიკას, ეპიდემიოლოგიურ მონიტორინგს და ინფექციის კონტროლის ეფექტიან სისტემებს.
ინფორმაციის გავრცელება, სამედიცინო პერსონალის მომზადება და საზოგადოებრივი ცნობიერების ამაღლება წარმოადგენს ერთ-ერთ ყველაზე ეფექტურ სტრატეგიას ინფექციური დაავადებების პრევენციისთვის.
წყაროები
- World Health Organization. Lassa fever fact sheet.
https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/lassa-fever - CDC. Lassa Fever Overview.
https://www.cdc.gov/vhf/lassa/index.html - World Health Organization. Epidemiology of Lassa fever.
https://www.who.int/health-topics/lassa-fever - NIH. Arenavirus infections and hemorrhagic fever mechanisms.
https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK459381/ - Siddle KJ, et al. Genomic analysis of Lassa virus. New England Journal of Medicine.
https://www.nejm.org/doi/full/10.1056/NEJMoa1803723 - WHO. Blueprint priority diseases.
https://www.who.int/activities/prioritizing-diseases-for-research-and-development-in-emergency-contexts - CDC. Imported Lassa fever cases.
https://www.cdc.gov/vhf/lassa/outbreaks/index.html
