შესავალი — ანალიტიკური კომენტარი
ფოლიუმის მჟავა, რომელიც ასევე ცნობილია როგორც ვიტამინი B9, წარმოადგენს ერთ-ერთ უმნიშვნელოვანეს მიკროელემენტს ადამიანის ორგანიზმისთვის. მისი როლი სცილდება მხოლოდ სისხლმბად სისტემას და მოიცავს უჯრედთა გაყოფას, ნერვული სისტემის ფუნქციონირებას, ფსიქიკურ ჯანმრთელობასა და ნაყოფის სწორ განვითარებას. თანამედროვე მედიცინაში ფოლიუმის მჟავა განიხილება როგორც საზოგადოებრივი ჯანმრთელობის მნიშვნელოვანი კომპონენტი, განსაკუთრებით რეპროდუქციული ასაკის ქალებში, ბავშვებსა და ხანდაზმულებში.
ფოლატების დეფიციტი დაკავშირებულია ანემიასთან, კოგნიტური ფუნქციის დარღვევასთან და ნაყოფის ნერვული მილის დეფექტებთან. სწორედ ამიტომ ფოლიუმის მჟავის მნიშვნელობა სცილდება ინდივიდუალურ კეთილდღეობას და გადადის საზოგადოებრივი ჯანდაცვის პრევენციულ სტრატეგიებში. საკითხის სისტემური და მტკიცებულებებზე დაფუძნებული განხილვა მნიშვნელოვანია როგორც კლინიკური პრაქტიკისთვის, ისე მოსახლეობის ცნობიერების ამაღლებისთვის, რასაც აქტიურად აშუქებს პროფესიული პლატფორმა https://www.sheniekimi.ge და საზოგადოებრივი ჯანმრთელობის საინფორმაციო სივრცე https://www.publichealth.ge.
პრობლემის აღწერა
ფოლიუმის მჟავა წყალში ხსნადი ვიტამინია, რომელიც აუცილებელია დნმ-ისა და რნმ-ის სინთეზისთვის, უჯრედთა გაყოფისა და ქსოვილთა ზრდისთვის. მისი დეფიციტი განსაკუთრებით სწრაფად ვლინდება იმ ქსოვილებში, სადაც უჯრედთა აქტიური გაყოფა მიმდინარეობს — ძვლის ტვინში, ნაწლავის ეპითელიუმში და ნაყოფის განვითარებად ქსოვილებში.
ქართველი მოსახლეობისთვის საკითხი განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია, რადგან არასწორი კვება, ერთფეროვანი რაციონი და არასაკმარისი ინფორმირებულობა ხშირად იწვევს ფოლატების დეფიციტს. ფოლიუმის მჟავის უკმარისობა შეიძლება გამოვლინდეს დაღლილობით, ანემიით, მეხსიერების გაუარესებითა და განწყობის ცვლილებებით.
გარდა ინდივიდუალური სიმპტომებისა, ფოლატების დეფიციტს აქვს საზოგადოებრივი მნიშვნელობაც — ის ზრდის ორსულობის პერიოდში ნაყოფის განვითარების თანდაყოლილი დეფექტების რისკს, რაც ჯანდაცვის სისტემისთვის დამატებით ტვირთს ქმნის.
სამეცნიერო და კლინიკური ანალიზი
ფოლიუმის მჟავა მონაწილეობს ერთნახშირბადიან მეტაბოლიზმში, რომელიც აუცილებელია ნუკლეინის მჟავების სინთეზისთვის. დნმ-ის რეპლიკაციისა და რემონტის პროცესებში ფოლატები უზრუნველყოფს უჯრედთა სწორ გაყოფას. მათი დეფიციტი იწვევს მეგალობლასტურ ანემიას — მდგომარეობას, რომლის დროსაც ერითროციტები ზომაში იზრდება, თუმცა ფუნქციურად ნაკლებად ეფექტურია [1].
ფოლიუმის მჟავა ასევე მონაწილეობს ჰომოცისტეინის მეტაბოლიზმში. ჰომოცისტეინის მომატებული დონე ასოცირებულია გულ-სისხლძარღვთა დაავადებების რისკთან. ფოლატების საკმარისი მიღება ხელს უწყობს ჰომოცისტეინის ნორმალიზაციას და ამით ირიბად ამცირებს სისხლძარღვთა პათოლოგიის რისკს [2].
ნერვული სისტემის მხრივ, ფოლიუმის მჟავა დაკავშირებულია ნეირომედიატორების სინთეზთან, მათ შორის სეროტონინთან. სეროტონინი მონაწილეობს განწყობის რეგულაციაში, თუმცა მნიშვნელოვანია აღინიშნოს, რომ ფოლიუმის მჟავა არ წარმოადგენს „ბედნიერების გარანტიას“, არამედ ქმნის ბიოქიმიურ საფუძველს ნორმალური ნეიროქიმიური პროცესებისთვის. დეფიციტი შეიძლება ასოცირებული იყოს დეპრესიულ სიმპტომებთან, თუმცა ფსიქიკური ჯანმრთელობა მრავალფაქტორული პროცესია და მხოლოდ ერთ ვიტამინზე არ არის დამოკიდებული [3].
ორსულობის პერიოდში ფოლიუმის მჟავა კრიტიკულია ნერვული მილის სწორად დახურვისთვის. მისი დეფიციტი ზრდის ისეთი თანდაყოლილი ანომალიების რისკს, როგორიცაა სპინა ბიფიდა და ანენცეფალია [4].
სტატისტიკა და მტკიცებულებები
ჯანდაცვის მსოფლიო ორგანიზაცია რეკომენდაციას უწევს რეპროდუქციული ასაკის ქალებს ფოლიუმის მჟავის დამატებით მიღებას ნერვული მილის დეფექტების პრევენციის მიზნით [4]. შეფასებების მიხედვით, ფოლატების საკმარისი მიღება მნიშვნელოვნად ამცირებს აღნიშნული დეფექტების გავრცელებას.
გლობალური მონაცემები მიუთითებს, რომ ფოლატების დეფიციტი კვლავ წარმოადგენს პრობლემას დაბალი და საშუალო შემოსავლის მქონე ქვეყნებში, განსაკუთრებით იმ რეგიონებში, სადაც საკვების ფორტიფიკაცია ფართოდ დანერგილი არ არის [5].
მოზრდილებში რეკომენდებული დღიური დოზა საშუალოდ 400 მიკროგრამს შეადგენს, ხოლო ორსულობის პერიოდში მოთხოვნილება იზრდება. ბუნებრივი წყაროებია მწვანე ფოთლოვანი ბოსტნეული, ციტრუსები, პარკოსნები და მარცვლეული პროდუქტები.
საერთაშორისო გამოცდილება
ბევრ ქვეყანაში ფოლიუმის მჟავით საკვების ფორტიფიკაცია საზოგადოებრივი ჯანმრთელობის სტრატეგიის ნაწილად იქცა. ამერიკის შეერთებულ შტატებში მარცვლეულის ფორტიფიკაციის შემდეგ ნერვული მილის დეფექტების სიხშირე მნიშვნელოვნად შემცირდა [6].
ჯანდაცვის მსოფლიო ორგანიზაცია და სხვა საერთაშორისო ინსტიტუტები ხაზს უსვამენ ფოლატების როლს დედათა და ბავშვთა ჯანმრთელობის დაცვის პროგრამებში [4]. ასევე რეკომენდებულია სკრინინგი მაღალი რისკის მქონე ჯგუფებში.
საქართველოს კონტექსტი
საქართველოში საკვების ფორტიფიკაციის პროგრამები შეზღუდულია და მოსახლეობის ინფორმირებულობა ფოლიუმის მჟავის მნიშვნელობის შესახებ არასაკმარისია. განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია რეპროდუქციული ასაკის ქალებში პრევენციული კონსულტაცია და დამატებების დროული დანიშვნა.
აკადემიური და პროფესიული დისკუსიების სივრცედ შეიძლება განვიხილოთ https://www.gmj.ge, სადაც ქვეყნდება სამეცნიერო სტატიები და ეროვნული რეკომენდაციები. ხარისხისა და სტანდარტების უზრუნველყოფა, მათ შორის ლაბორატორიული დიაგნოსტიკისა და პრეპარატების სერტიფიკაციის საკითხები, დაკავშირებულია პლატფორმასთან https://www.certificate.ge.
საზოგადოებრივი ჯანმრთელობის გაძლიერება მოითხოვს როგორც ინდივიდუალურ ცნობიერებას, ისე სისტემურ პოლიტიკას.
მითები და რეალობა
მითი: ფოლიუმის მჟავა მხოლოდ ორსულებისთვის არის საჭირო.
რეალობა: ვიტამინი B9 აუცილებელია ყველა ასაკის ადამიანისთვის უჯრედთა გაყოფისა და სისხლმბადი სისტემის ნორმალური ფუნქციონირებისთვის.
მითი: რაც მეტი ფოლიუმის მჟავა, მით უკეთესი.
რეალობა: ჭარბი მიღება შეიძლება დაფაროს ვიტამინ B12-ის დეფიციტი და დააგვიანოს დიაგნოსტიკა. დოზირება უნდა იყოს სამედიცინო რეკომენდაციის შესაბამისად.
მითი: დეპრესია მხოლოდ ფოლიუმის მჟავის დეფიციტის შედეგია.
რეალობა: ფსიქიკური ჯანმრთელობა მრავალფაქტორულია და მოითხოვს კომპლექსურ შეფასებას.
ხშირად დასმული კითხვები (Q&A)
რამდენია რეკომენდებული დღიური დოზა?
საშუალოდ 400 მიკროგრამი მოზრდილებისთვის, ორსულობის პერიოდში მოთხოვნილება იზრდება.
შესაძლებელია თუ არა მხოლოდ კვებით მიღება?
ბალანსირებული რაციონი უზრუნველყოფს მნიშვნელოვან ნაწილს, თუმცა გარკვეულ შემთხვევებში საჭიროა დამატებითი პრეპარატები.
რა ნიშნები მიუთითებს დეფიციტზე?
ანემია, დაღლილობა, მეხსიერების დაქვეითება, პირის ღრუს ლორწოვანი გარსის ანთება და ორსულობისას ნაყოფის განვითარების დარღვევები.
დასკვნა — საზოგადოებრივი ჯანდაცვის პერსპექტივით
ფოლიუმის მჟავა წარმოადგენს ჯანმრთელობის ფუნდამენტურ კომპონენტს, რომლის მნიშვნელობა სცილდება ინდივიდუალურ კეთილდღეობას და გადადის საზოგადოებრივი ჯანმრთელობის პრევენციულ სტრატეგიებში. მისი საკმარისი მიღება ამცირებს ანემიის, გულ-სისხლძარღვთა გართულებებისა და ნაყოფის განვითარების დეფექტების რისკს.
მოსახლეობის განათლება, კვების გაუმჯობესება და საჭიროების შემთხვევაში დამატებების გამოყენება წარმოადგენს ეფექტურ გზას ფოლატების დეფიციტის შემცირებისთვის. პასუხისმგებლიანი მიდგომა და სამედიცინო რეკომენდაციების დაცვა არის ჯანმრთელობის დაცვის მნიშვნელოვანი ნაწილი.
გისურვებთ ბედნიერ და ჯანმრთელ მომავალს!
წყაროები
- World Health Organization. Folate deficiency and megaloblastic anaemia. Available from: https://www.who.int
- National Institutes of Health. Folate Fact Sheet for Health Professionals. Available from: https://ods.od.nih.gov
- BMJ. Folate and depression: systematic review. Available from: https://www.bmj.com
- World Health Organization. Guideline: Daily iron and folic acid supplementation. Available from: https://www.who.int
- The Lancet Global Health. Global prevalence of folate deficiency. Available from: https://www.thelancet.com
- Centers for Disease Control and Prevention. Folic Acid and Prevention of Neural Tube Defects. Available from: https://www.cdc.gov
