შესავალი — ანალიტიკური კომენტარი
საშვილოსნოს ტრანსპლანტაცია თანამედროვე რეპროდუქციული მედიცინის ერთ-ერთ ყველაზე კომპლექსურ და ეთიკურად სენსიტიურ მიმართულებას წარმოადგენს. აღნიშნული ჩარევა განიხილება, როგორც შესაძლებლობა იმ ქალებისთვის, რომლებიც საშვილოსნოს გარეშე დაიბადნენ ან სიცოცხლის განმავლობაში დაკარგეს ეს ორგანო და შესაბამისად, ორსულობის ტარება ფიზიოლოგიურად შეუძლებელი აქვთ. დიდ ბრიტანეთში გარდაცვლილი დონორის საშვილოსნოს ტრანსპლანტაციის შედეგად დაბადებული პირველი ბავშვის შემთხვევამ საერთაშორისო სამედიცინო საზოგადოებაში მნიშვნელოვანი ყურადღება მიიპყრო.
საკითხი განსაკუთრებულად მნიშვნელოვანია საზოგადოებრივი ჯანდაცვის პერსპექტივით, რადგან ის აერთიანებს ორგანოთა დონაციის სისტემას, მაღალტექნოლოგიურ ქირურგიას, რეპროდუქციულ უფლებებსა და ბიოეთიკურ სტანდარტებს. მსგავსი შემთხვევები აჩვენებს, თუ როგორ ვითარდება ტრანსპლანტოლოგია და რა გამოწვევების წინაშე დგას თანამედროვე ჯანდაცვის სისტემა [1].
პრობლემის აღწერა
დიდ ბრიტანეთში დაახლოებით 5 000 ქალი დაიბადა საშვილოსნოს გარეშე, თუმცა საკვერცხეები შენარჩუნებული აქვთ. ეს მდგომარეობა უმეტესად დაკავშირებულია მაიერ-როკიტანსკი-კიუსტერ-ჰაუზერის სინდრომთან — თანდაყოლილ ანომალიასთან, რომლის დროსაც საშვილოსნო ან არ ვითარდება, ან ნაწილობრივ ჩამოყალიბებულია [2].
16 წლის ასაკში დიაგნოზის მიღება მრავალი ახალგაზრდა ქალისთვის ნიშნავს, რომ ორსულობის ტარება ფიზიკურად შეუძლებელი იქნება. მიუხედავად იმისა, რომ ალტერნატივად არსებობს სუროგაცია ან შვილად აყვანა, გარკვეული პაციენტებისთვის მნიშვნელოვანია საკუთარი გენეტიკური შვილის ტარების შესაძლებლობა.
გარდაცვლილი დონორისგან საშვილოსნოს გადანერგვის შედეგად დაბადებული პირველი ბავშვი დიდ ბრიტანეთში წარმოადგენს კლინიკურ და სოციალურ გარდატეხას. ქვეყანაში უკვე ჩატარებულია 10 მსგავსი ოპერაცია, თუმცა ეს არის პირველი შემთხვევა, როდესაც ტრანსპლანტაციის შედეგად სიცოცხლისუნარიანი მშობიარობა განხორციელდა.
სამეცნიერო და კლინიკური ანალიზი
საშვილოსნოს ტრანსპლანტაცია კლასიფიცირდება, როგორც სიცოცხლის ხარისხის გამაუმჯობესებელი, და არა სიცოცხლის გადამრჩენი ჩარევა. პროცედურა მოიცავს რამდენიმე ეტაპს:
- დონორის ორგანოს ამოღება (ცოცხალი ან გარდაცვლილი დონორი);
- მიკროვასკულარული ქირურგიული ტექნიკით გადანერგვა;
- იმუნოსუპრესიული თერაპია;
- ინ ვიტრო განაყოფიერება და ემბრიონის ტრანსფერი;
- მაღალი რისკის ორსულობის მონიტორინგი.
საშვილოსნოს ტრანსპლანტაციის პირველი წარმატებული მშობიარობა მსოფლიოში განხორციელდა შვედეთში 2014 წელს [3]. მას შემდეგ, საერთაშორისო მონაცემებით, 80-ზე მეტი ტრანსპლანტაცია ჩატარდა და 40-ზე მეტი ბავშვი დაიბადა [4].
კლინიკური რისკები მოიცავს:
– ქირურგიულ გართულებებს (სისხლდენა, თრომბოზი);
– ტრანსპლანტატის უკმარისობას;
– იმუნოსუპრესიის გვერდით ეფექტებს;
– ნაადრევ მშობიარობას.
ამასთან, კვლევების თანახმად, ორსულობის შედეგები უმეტესად წარმატებულია, თუმცა საჭიროებს მკაცრ მონიტორინგს და მულტიდისციპლინურ მართვას [5].
სტატისტიკა და მტკიცებულებები
გლობალურად საშვილოსნოს ფაქტორი უნაყოფობის მიზეზად მიიჩნევა რეპროდუქციული ასაკის ქალების დაახლოებით 1–5%-ში [6]. მიუხედავად იმისა, რომ პროცენტული მაჩვენებელი დაბალია, ინდივიდუალური დონეზე გავლენა ფსიქოლოგიურად და სოციალურ დონეზე ძალიან მაღალია.
ევროპაში ჩატარებული კვლევების მიხედვით, გადანერგილი საშვილოსნოს ფუნქციონირების მაჩვენებელი დაახლოებით 70%-ს აღწევს, ხოლო წარმატებული მშობიარობის მაჩვენებელი — 50%-ზე მეტს იმ პაციენტებში, რომლებშიც ტრანსპლანტატი შენარჩუნებულია [4].
ციფრები აჩვენებს, რომ პროცედურა ჯერ კიდევ ექსპერიმენტული სტატუსის ფარგლებშია და საჭიროებს დამატებით მრავალწლიან დაკვირვებას როგორც დედის, ისე ბავშვის ჯანმრთელობის თვალსაზრისით.
საერთაშორისო გამოცდილება
მსოფლიო ჯანდაცვის ორგანიზაცია (WHO) ორგანოთა დონაციისა და ტრანსპლანტაციის სფეროში ეთიკური პრინციპების დაცვას განსაკუთრებულ მნიშვნელობას ანიჭებს [1].
აშშ-ის დაავადებათა კონტროლისა და პრევენციის ცენტრი (CDC) და ჯანმრთელობის ეროვნული ინსტიტუტები (NIH) აქტიურად აფინანსებენ კვლევებს რეპროდუქციული ტრანსპლანტაციის მიმართულებით [7].
წამყვან სამედიცინო ჟურნალებში — როგორიცაა The Lancet და BMJ — გამოქვეყნებული მონაცემები ხაზს უსვამს, რომ საშვილოსნოს ტრანსპლანტაცია უნდა განხორციელდეს მხოლოდ მკაცრად შერჩეულ პაციენტებში, სპეციალიზებულ ცენტრებში და მკაფიო ეთიკური ჩარჩოს ფარგლებში [5].
საქართველოს კონტექსტი
საქართველოში ორგანოთა ტრანსპლანტაციის პროგრამა ეტაპობრივად ვითარდება, თუმცა საშვილოსნოს ტრანსპლანტაცია ამ ეტაპზე პრაქტიკაში არ ხორციელდება. ქვეყნის ჯანდაცვის სისტემისთვის მსგავსი ინოვაციური ჩარევა მოითხოვს:
– მაღალკვალიფიციურ ქირურგიულ გუნდს;
– განვითარებულ ტრანსპლანტაციის ინფრასტრუქტურას;
– იმუნოლოგიურ ლაბორატორიებს;
– ეთიკური და სამართლებრივი რეგულაციების გამართულ სისტემას.
საქართველოს სამედიცინო საზოგადოებაში მსგავსი საკითხების განხილვა შესაძლებელია აკადემიურ სივრცეებში, მათ შორის https://www.gmj.ge, ხოლო ხარისხის სტანდარტებისა და სერტიფიკაციის საკითხები დაკავშირებულია პლატფორმებთან, როგორიცაა https://www.certificate.ge.
საზოგადოებრივი ჯანდაცვის პერსპექტივიდან, ინფორმაციის გავრცელება და ცნობიერების ამაღლება მნიშვნელოვანია ისეთი რესურსების მეშვეობით, როგორიცაა https://www.sheniekimi.ge და https://www.publichealth.ge.
მითები და რეალობა
მითი: საშვილოსნოს ტრანსპლანტაცია ჩვეულებრივი და ფართოდ ხელმისაწვდომი პროცედურაა.
რეალობა: პროცედურა ჯერ კიდევ მაღალი სპეციალიზაციის, ექსპერიმენტულ პროგრამებში ხორციელდება და არ არის მასობრივი პრაქტიკა.
მითი: გადანერგილი საშვილოსნო მუდმივად რჩება ორგანიზმში.
რეალობა: ხშირ შემთხვევაში, წარმატებული მშობიარობის შემდეგ ტრანსპლანტატი ამოიღება, რათა შემცირდეს იმუნოსუპრესიული თერაპიის ხანგრძლივი გამოყენების რისკი [3].
ხშირად დასმული კითხვები (Q&A)
შესაძლებელია თუ არა ბუნებრივი განაყოფიერება ტრანსპლანტაციის შემდეგ?
არა. ორსულობა მიიღწევა ინ ვიტრო განაყოფიერების გზით.
რამდენ ხანს გრძელდება იმუნოსუპრესიული მკურნალობა?
იმუნოსუპრესია აუცილებელია ტრანსპლანტატის არსებობის პერიოდში.
არის თუ არა პროცედურა სიცოცხლის გადამრჩენი?
არა. ის მიეკუთვნება სიცოცხლის ხარისხის გამაუმჯობესებელ ჩარევებს.
დასკვნა — საზოგადოებრივი ჯანდაცვის პერსპექტივით
გარდაცვლილი დონორის საშვილოსნოს ტრანსპლანტაციის შედეგად დაბადებული პირველი ბავშვი დიდ ბრიტანეთში წარმოადგენს სამედიცინო პროგრესის მნიშვნელოვან ეტაპს. აღნიშნული შემთხვევა აჩვენებს, რომ ტრანსპლანტოლოგიისა და რეპროდუქციული მედიცინის ინტეგრაცია ქმნის ახალ შესაძლებლობებს იმ ქალებისთვის, რომელთაც აქამდე ბიოლოგიური დედობის პერსპექტივა არ ჰქონდათ.
თუმცა საზოგადოებრივი ჯანდაცვის თვალსაზრისით აუცილებელია:
– მკაცრი ეთიკური რეგულაციები;
– უსაფრთხოების გრძელვადიანი შეფასება;
– ინფორმირებული თანხმობის მაღალი სტანდარტი;
– ხარისხის კონტროლი და სერტიფიცირება.
საშვილოსნოს ტრანსპლანტაცია არ უნდა შეფასდეს სენსაციად, არამედ როგორც მაღალსპეციალიზებული სამედიცინო მიღწევა, რომლის ფართო დანერგვა დამოკიდებულია კვლევებზე, რეგულაციებსა და საზოგადოებრივ პასუხისმგებლობაზე.
წყაროები
- World Health Organization. WHO Guiding Principles on Human Cell, Tissue and Organ Transplantation. Geneva: WHO; 2010. ხელმისაწვდომია: https://www.who.int/publications/i/item/9789241501432
- National Organization for Rare Disorders. Mayer-Rokitansky-Küster-Hauser Syndrome. 2023. ხელმისაწვდომია: https://rarediseases.org/rare-diseases/mayer-rokitansky-kuster-hauser-syndrome/
- Brännström M, et al. Livebirth after uterus transplantation. Lancet. 2015;385(9968):607–616. ხელმისაწვდომია: https://www.thelancet.com
- Johannesson L, et al. Uterus transplantation: current status and future prospects. BMJ. 2022;376:e066084. ხელმისაწვდომია: https://www.bmj.com
- Testa G, et al. Clinical outcomes of uterus transplantation. N Engl J Med. 2018;378:181–190. ხელმისაწვდომია: https://www.nejm.org
- CDC. Infertility and reproductive health statistics. 2023. ხელმისაწვდომია: https://www.cdc.gov/reproductivehealth
- National Institutes of Health (NIH). Uterus transplantation research overview. 2023. ხელმისაწვდომია: https://www.nih.gov
