შესავალი — ანალიტიკური კომენტარი
ფილტვის კიბო ტრადიციულად ასოცირდება თამბაქოს მოხმარებასთან, თუმცა ბოლო ათწლეულებში სულ უფრო მეტი შემთხვევა ფიქსირდება არასდროს მწეველ ადამიანებში. ეს ტენდენცია წარმოადგენს მნიშვნელოვან გამოწვევას მედიცინისა და საზოგადოებრივი ჯანდაცვისთვის, რადგან იგი მიუთითებს, რომ დაავადების განვითარებაში მნიშვნელოვან როლს ასრულებს არა მხოლოდ თამბაქო, არამედ მრავალფეროვანი გარემო, გენეტიკური და ბიოლოგიური ფაქტორები. საერთაშორისო სამეცნიერო ჟურნალებში, მათ შორის Trends in Cancer-ში გამოქვეყნებული მონაცემები ადასტურებს, რომ არასდროს მწეველებში ფილტვის კიბო წარმოადგენს დამოუკიდებელ კლინიკურ და ბიოლოგიურ ერთეულს, განსხვავებული მოლეკულური მახასიათებლებითა და რისკ-ფაქტორებით [1].
ამ საკითხის გააზრება განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია საზოგადოებრივი ჯანდაცვისთვის, რადგან დაავადების პრევენციის ტრადიციული სტრატეგიები, რომლებიც ძირითადად თამბაქოს კონტროლზეა ორიენტირებული, არასაკმარისი შეიძლება აღმოჩნდეს არასდროს მწეველებში ფილტვის კიბოს შემცირებისთვის. სწორედ ამიტომ, პლატფორმები, როგორიცაა https://www.sheniekimi.ge და https://www.publichealth.ge, განსაკუთრებულ ყურადღებას უთმობენ ამ დაავადების მრავალფაქტორული ბუნების კვლევასა და საზოგადოებაში ცნობიერების ამაღლებას.
პრობლემის აღწერა
ფილტვის კიბო მსოფლიოში ერთ-ერთი ყველაზე გავრცელებული ონკოლოგიური დაავადებაა და სიკვდილიანობის წამყვანი მიზეზია. მიუხედავად იმისა, რომ შემთხვევათა უმრავლესობა დაკავშირებულია თამბაქოს მოხმარებასთან, შეფასებით, ფილტვის კიბოს დაახლოებით 10–25% ვითარდება არასდროს მწეველ ადამიანებში [2].
ეს ფაქტი მიუთითებს, რომ დაავადების განვითარება შესაძლებელია თამბაქოს გარეშე, რაც განსაკუთრებულ ყურადღებას საჭიროებს როგორც კლინიკური დიაგნოსტიკის, ასევე საზოგადოებრივი ჯანდაცვის პოლიტიკის თვალსაზრისით.
არასდროს მწეველებში ფილტვის კიბო ხშირად განსხვავდება მოწევასთან დაკავშირებული ფორმებისგან შემდეგი მახასიათებლებით:
უფრო ხშირია ქალებში
ხშირად დიაგნოსტირდება ადენოკარცინომის ფორმით
მოლეკულურად განსხვავებული გენეტიკური პროფილი აქვს
მკურნალობისადმი განსხვავებული რეაგირება ახასიათებს
ეს განსხვავებები მიუთითებს, რომ დაავადება წარმოადგენს დამოუკიდებელ ბიოლოგიურ პროცესს, რომელიც საჭიროებს სპეციალიზებულ დიაგნოსტიკურ და თერაპიულ მიდგომებს.
სამეცნიერო და კლინიკური ანალიზი
ფილტვის კიბოს განვითარება არასდროს მწეველებში დაკავშირებულია რამდენიმე ძირითადი ბიოლოგიური მექანიზმით.
ერთ-ერთი მთავარი ფაქტორია სომატური მუტაციები. არასდროს მწეველებში ხშირად გვხვდება EGFR, ALK, ROS1 და BRAF გენების ცვლილებები, რომლებიც იწვევს უჯრედების უკონტროლო ზრდას [3]. ეს მუტაციები განსხვავდება მოწევასთან დაკავშირებული KRAS მუტაციებისგან, რაც მიუთითებს განსხვავებულ ონკოგენურ პროცესზე.
ჰორმონალური ფაქტორებიც მნიშვნელოვან როლს ასრულებს. კვლევებმა აჩვენა, რომ ესტროგენის რეცეპტორები შეიძლება მონაწილეობდნენ სიმსივნის განვითარებაში, რაც ნაწილობრივ ხსნის დაავადების უფრო მაღალ გავრცელებას ქალებში [4].
ქრონიკული ანთება წარმოადგენს კიდევ ერთ მნიშვნელოვან მექანიზმს. ქრონიკული ფილტვის დაავადებები, როგორიცაა ფილტვის ფიბროზი ან ქრონიკული ობსტრუქციული დაავადება, იწვევს მუდმივ ანთებით პროცესს, რაც ზრდის დნმ-ის დაზიანებისა და კიბოს განვითარების რისკს [5].
ჰაერის დაბინძურება ასევე მნიშვნელოვან როლს ასრულებს. PM2.5 ნაწილაკები იწვევენ ოქსიდაციურ სტრესს და გენეტიკურ დაზიანებას, რაც ხელს უწყობს ონკოგენური მუტაციების განვითარებას [6].
რადონი წარმოადგენს კიდევ ერთ მნიშვნელოვან რისკ-ფაქტორს. ეს ბუნებრივი რადიოაქტიური გაზი იწვევს დნმ-ის დაზიანებას და წარმოადგენს ფილტვის კიბოს ერთ-ერთ მთავარ მიზეზს არასდროს მწეველებში [7].
სტატისტიკა და მტკიცებულებები
ფილტვის კიბო ყოველწლიურად დაახლოებით 2.2 მილიონ ახალ შემთხვევას იწვევს მსოფლიოში [8].
კვლევების მიხედვით:
არასდროს მწეველებში შემთხვევების წილი 10–25% შეადგენს [2]
ქალებში დაავადება უფრო ხშირია არასდროს მწეველებში [4]
ჰაერის დაბინძურება ზრდის ფილტვის კიბოს რისკს დაახლოებით 15–20%-ით [6]
რადონი წარმოადგენს დაავადების მეორე წამყვან მიზეზს თამბაქოს შემდეგ [7]
ამ მონაცემები მიუთითებს, რომ გარემოს ფაქტორები მნიშვნელოვან როლს ასრულებს დაავადების განვითარებაში.
საერთაშორისო გამოცდილება
ჯანდაცვის მსოფლიო ორგანიზაცია ხაზს უსვამს ჰაერის დაბინძურების მნიშვნელობას, როგორც ფილტვის კიბოს ერთ-ერთ მთავარ მიზეზს [9].
საერთაშორისო კიბოს კვლევის სააგენტომ (IARC) ჰაერის დაბინძურება კლასიფიცირა როგორც პირველი ჯგუფის კარცინოგენი [6].
The Lancet და Nature ასევე აღნიშნავენ, რომ არასდროს მწეველებში ფილტვის კიბო წარმოადგენს განსხვავებულ დაავადებას, რომელიც საჭიროებს სპეციალიზებულ მკურნალობას [3].
საერთაშორისო კვლევები ასევე მიუთითებს რადონის მონიტორინგის მნიშვნელობაზე, როგორც დაავადების პრევენციის მნიშვნელოვან ინსტრუმენტზე [7].
საქართველოს კონტექსტი
საქართველოში ჰაერის დაბინძურება წარმოადგენს მნიშვნელოვან საზოგადოებრივი ჯანდაცვის გამოწვევას, განსაკუთრებით ურბანულ რეგიონებში. ეს ფაქტორი შეიძლება გავლენას ახდენდეს ფილტვის დაავადებების, მათ შორის ფილტვის კიბოს რისკზე.
საქართველოს აკადემიური და სამედიცინო სივრცე, მათ შორის www.gmj.ge, აქტიურად მონაწილეობს ონკოლოგიური დაავადებების კვლევაში და დიაგნოსტიკის გაუმჯობესებაში.
სამედიცინო დაწესებულებების ხარისხის კონტროლი და დიაგნოსტიკური სტანდარტები რეგულირდება შესაბამისი სერტიფიკაციის სისტემით, რომელიც ხელმისაწვდომია www.certificate.ge პლატფორმაზე.
საზოგადოებრივი ჯანდაცვის ინსტიტუტები, მათ შორის https://www.publichealth.ge, აქტიურად მუშაობენ გარემოს ჯანმრთელობის რისკების შემცირებაზე.
მითები და რეალობა
მითი: ფილტვის კიბო მხოლოდ მწეველებს ემართებათ.
რეალობა: შემთხვევების მნიშვნელოვანი ნაწილი ვითარდება არასდროს მწეველებში [2].
მითი: გარემოს ფაქტორებს მცირე გავლენა აქვს.
რეალობა: ჰაერის დაბინძურება და რადონი წარმოადგენს მნიშვნელოვან რისკ-ფაქტორებს [6].
მითი: დაავადება ყოველთვის დაკავშირებულია თამბაქოსთან.
რეალობა: გენეტიკური და გარემოს ფაქტორები ასევე მნიშვნელოვან როლს ასრულებს [3].
ხშირად დასმული კითხვები (Q&A)
არის თუ არა შესაძლებელი ფილტვის კიბოს განვითარება მოწევის გარეშე?
დიახ. დაავადება შეიძლება განვითარდეს გარემოს, გენეტიკური და სხვა ფაქტორების გავლენით.
რატომ არის დაავადება უფრო ხშირი ქალებში?
ჰორმონალური და გენეტიკური ფაქტორები შეიძლება მნიშვნელოვან როლს ასრულებდეს.
არის თუ არა შესაძლებელი პრევენცია?
ჰაერის დაბინძურების შემცირება და გარემოს კონტროლი ამცირებს რისკს.
დასკვნა — საზოგადოებრივი ჯანდაცვის პერსპექტივით
ფილტვის კიბო არასდროს მწეველებში წარმოადგენს კომპლექსურ, მრავალფაქტორულ დაავადებას, რომლის განვითარებაში მონაწილეობს გენეტიკური, გარემოს და ბიოლოგიური ფაქტორების კომბინაცია. დაავადების ეფექტური პრევენცია მოითხოვს საზოგადოებრივი ჯანდაცვის ინტეგრირებულ მიდგომას, რომელიც მოიცავს გარემოს კონტროლს, ადრეულ დიაგნოსტიკას და კვლევის გაფართოებას.
ინფორმირებულობის გაზრდა და პრევენციული ღონისძიებების განხორციელება წარმოადგენს მნიშვნელოვან ნაბიჯს დაავადების ტვირთის შემცირებაში.
წყაროები
- Trends in Cancer. Lung cancer in never smokers. https://www.cell.com/trends/cancer
- Thun MJ, et al. Lung cancer in never smokers. J Clin Oncol. https://ascopubs.org
- Herbst RS, Morgensztern D, Boshoff C. Nature. https://www.nature.com
- Sun S, et al. Nat Rev Cancer. https://www.nature.com
- NIH. Lung disease and cancer risk. https://www.nih.gov
- IARC. Air pollution and cancer. https://www.iarc.who.int
- BMJ. Radon and lung cancer risk. https://www.bmj.com
- WHO. Global cancer statistics. https://www.who.int
- WHO. Air pollution and health. https://www.who.int
