ჯანმრთელობის დაცვა თანამედროვე საზოგადოებაში არა მხოლოდ სამედიცინო მომსახურების მიწოდებას, არამედ ადამიანის ფუნდამენტური უფლებების უზრუნველყოფასაც გულისხმობს.
ჯანმრთელობის უფლება საერთაშორისო სამართალში აღიარებულია, როგორც ადამიანის ერთ-ერთი ძირითადი სოციალური უფლება, რომელიც მოიცავს ხელმისაწვდომ, ხარისხიან და უსაფრთხო ჯანდაცვის სერვისებს.
სწორედ ამ კონტექსტში განსაკუთრებული მნიშვნელობა აქვს საქართველოს მონაწილეობას გაეროს ეკონომიკური, სოციალური და კულტურული უფლებების შესახებ პაქტის შესრულების ანგარიშის განხილვაში, რადგან აღნიშნული პროცესი დაკავშირებულია მოსახლეობის ჯანმრთელობის დაცვის სისტემის განვითარებასთან, სოციალური უთანასწორობის შემცირებასთან და საზოგადოებრივი ჯანდაცვის სტანდარტების გაუმჯობესებასთან [1].
პრობლემის აღწერა
საქართველოს დელეგაცია, ჯანდაცვის მინისტრის პირველი მოადგილის ირაკლი სასანიას ხელმძღვანელობით, ჟენევაში იმყოფება, სადაც გაეროს ეკონომიკური, სოციალური და კულტურული უფლებების კომიტეტის 79-ე სესიის ფარგლებში ქვეყნის მიერ საერთაშორისო ვალდებულებების შესრულების ანგარიშის განხილვაში მონაწილეობს. აღნიშნული კომიტეტი წარმოადგენს გაეროს დამოუკიდებელ ექსპერტთა ორგანოს, რომელიც ზედამხედველობს ეკონომიკური, სოციალური და კულტურული უფლებების შესახებ საერთაშორისო პაქტის შესრულებას წევრ სახელმწიფოებში [1].
ჯანმრთელობის უფლება აღნიშნული პაქტის ერთ-ერთი ძირითადი კომპონენტია და მოიცავს მოსახლეობისათვის ჯანმრთელობის დაცვის სისტემის ხელმისაწვდომობას, პრევენციულ მომსახურებას, ქრონიკული დაავადებების მართვას და სოციალური დაცვის მექანიზმებს [2]. ამ პროცესში საქართველოს მიერ წარმოდგენილი ანგარიში ასახავს ქვეყანაში განხორციელებულ რეფორმებს, მიღწეულ პროგრესს და არსებულ გამოწვევებს.
ჯანდაცვის სამინისტროს ინფორმაციით, სესიის ფარგლებში ქართულმა მხარემ კომიტეტის წევრებს მიაწოდა ინფორმაცია სოციალური დაცვის სისტემის გაძლიერების, საყოველთაო ჯანდაცვის პროგრამის გაფართოების, მედიკამენტებზე ფასების რეგულირების და პირველადი ჯანდაცვის სისტემის განვითარების შესახებ. ეს საკითხები პირდაპირ უკავშირდება მოსახლეობის ჯანმრთელობის დაცვას და საზოგადოებრივი ჯანდაცვის ეფექტიანობას.
სამეცნიერო და კლინიკური ანალიზი
ჯანმრთელობის უფლების უზრუნველყოფა საზოგადოებრივი ჯანდაცვის ერთ-ერთი ძირითადი პრინციპია, რომელიც ეფუძნება ჯანმრთელობის სოციალური დეტერმინანტების კონცეფციას. მსოფლიო ჯანდაცვის ორგანიზაციის მიხედვით, ჯანმრთელობა განისაზღვრება არა მხოლოდ დაავადების არარსებობით, არამედ ფიზიკური, ფსიქიკური და სოციალური კეთილდღეობის მდგომარეობით [3].
კვლევები მიუთითებს, რომ ჯანდაცვის სერვისებზე ხელმისაწვდომობის გაუმჯობესება პირდაპირ უკავშირდება დაავადებების ადრეულ დიაგნოსტიკას, მკურნალობის ეფექტიანობას და სიკვდილიანობის შემცირებას [4]. მაგალითად, პირველადი ჯანდაცვის სისტემის გაძლიერება ხელს უწყობს ისეთი ქრონიკული დაავადებების ეფექტიან მართვას, როგორიცაა გულ-სისხლძარღვთა დაავადებები, დიაბეტი და რესპირატორული დაავადებები, რომლებიც მსოფლიოში სიკვდილიანობის წამყვან მიზეზებს წარმოადგენს [5].
მედიკამენტებზე რეფერენტული ფასების სისტემის დანერგვა ასევე მნიშვნელოვანი ინსტრუმენტია, რომელიც ამცირებს მოსახლეობის ფინანსურ ტვირთს და ზრდის მკურნალობის ხელმისაწვდომობას. კვლევების მიხედვით, მედიკამენტების მაღალი ფასები წარმოადგენს ერთ-ერთ მნიშვნელოვან ბარიერს მკურნალობის მიღებაში, განსაკუთრებით დაბალი და საშუალო შემოსავლის მქონე ქვეყნებში [6].
შრომითი უსაფრთხოების გაუმჯობესება ასევე მნიშვნელოვან გავლენას ახდენს საზოგადოებრივ ჯანმრთელობაზე. სამუშაო ადგილზე ტრავმებისა და ფატალური შემთხვევების შემცირება დაკავშირებულია როგორც უსაფრთხოების რეგულაციების გაძლიერებასთან, ისე პრევენციული ღონისძიებების დანერგვასთან [7].
საზოგადოებრივი ჯანდაცვის სფეროში მიმდინარე რეფორმები, მათ შორის პირველადი ჯანდაცვის გაძლიერება და ქრონიკული დაავადებების მართვის პროგრამების განვითარება, ასახულია პროფესიულ და აკადემიურ სივრცეშიც, მათ შორის https://www.gmj.ge-ზე გამოქვეყნებულ სამეცნიერო მასალებში, სადაც ხაზგასმულია სისტემური ცვლილებების მნიშვნელობა მოსახლეობის ჯანმრთელობის გაუმჯობესებისთვის.
სტატისტიკა და მტკიცებულებები
მსოფლიო ჯანდაცვის ორგანიზაციის მონაცემებით, მსოფლიოში ყოველწლიურად დაახლოებით 41 მილიონი ადამიანი იღუპება არაგადამდები დაავადებების გამო, რაც საერთო სიკვდილიანობის დაახლოებით 74 პროცენტს შეადგენს [5]. ამ დაავადებების მართვა დიდწილად დამოკიდებულია პირველადი ჯანდაცვის ეფექტიანობაზე და მედიკამენტების ხელმისაწვდომობაზე.
კვლევები ასევე მიუთითებს, რომ საყოველთაო ჯანდაცვის პროგრამების დანერგვა ამცირებს ფინანსურ ბარიერებს და ზრდის სამედიცინო მომსახურების გამოყენების მაჩვენებლებს [8]. მოსახლეობისათვის ხელმისაწვდომი ჯანდაცვის სერვისები დაკავშირებულია სიცოცხლის ხანგრძლივობის ზრდასთან და ჯანმრთელობის საერთო მდგომარეობის გაუმჯობესებასთან.
შრომის საერთაშორისო ორგანიზაციის მონაცემებით, ყოველწლიურად მსოფლიოში დაახლოებით 2.9 მილიონი ადამიანი იღუპება სამუშაოსთან დაკავშირებული მიზეზების გამო [7]. სამუშაო გარემოს უსაფრთხოების გაუმჯობესება წარმოადგენს საზოგადოებრივი ჯანდაცვის მნიშვნელოვან პრიორიტეტს.
მედიკამენტებზე ფასების რეგულირების პოლიტიკა, რომელიც საქართველოში დაინერგა, შეესაბამება საერთაშორისო პრაქტიკას და მიზნად ისახავს მოსახლეობისათვის აუცილებელი მედიკამენტების ხელმისაწვდომობის გაზრდას. აღნიშნული საკითხები აქტიურად განიხილება საზოგადოებრივი ჯანდაცვის პროფესიულ სივრცეში, მათ შორის https://www.publichealth.ge-ზე.
საერთაშორისო გამოცდილება
გაეროს ეკონომიკური, სოციალური და კულტურული უფლებების კომიტეტი რეგულარულად აფასებს წევრი ქვეყნების მიერ ადამიანის უფლებების დაცვის მიმართულებით განხორციელებულ პოლიტიკას. ჯანმრთელობის უფლება საერთაშორისო დონეზე განიხილება, როგორც სახელმწიფოს პასუხისმგებლობა, რომელიც მოიცავს ჯანდაცვის სისტემის განვითარებას, დაავადებების პრევენციას და ჯანმრთელობის უთანასწორობის შემცირებას [1].
მსოფლიო ჯანდაცვის ორგანიზაციის რეკომენდაციებით, სახელმწიფოებმა უნდა უზრუნველყონ საყოველთაო ჯანდაცვის სისტემა, რომელიც მოიცავს პრევენციულ, დიაგნოსტიკურ და სამკურნალო სერვისებს [3].
ბევრ ქვეყანაში წარმატებით განხორციელდა რეფორმები, რომლებიც მიზნად ისახავდა მედიკამენტებზე ფასების რეგულირებას, პირველადი ჯანდაცვის გაძლიერებას და სოციალური დაცვის სისტემის გაუმჯობესებას. ეს პოლიტიკა დაკავშირებულია ჯანმრთელობის მაჩვენებლების გაუმჯობესებასთან და სიკვდილიანობის შემცირებასთან [8].
საქართველოს კონტექსტი
საქართველოში განხორციელებული ჯანდაცვის რეფორმები მიზნად ისახავს მოსახლეობის ჯანმრთელობის დაცვის სისტემის გაუმჯობესებას და საერთაშორისო სტანდარტებთან შესაბამისობას. საყოველთაო ჯანდაცვის პროგრამის გაფართოება, მედიკამენტებზე რეფერენტული ფასების დანერგვა და პირველადი ჯანდაცვის გაძლიერება წარმოადგენს საზოგადოებრივი ჯანდაცვის მნიშვნელოვან კომპონენტებს.
ჯანდაცვის ხარისხისა და უსაფრთხოების უზრუნველყოფა დაკავშირებულია შესაბამისი სტანდარტებისა და სერტიფიკაციის სისტემებთან, რაც ასახულია https://www.certificate.ge-ზე წარმოდგენილ ხარისხის მართვის პრინციპებში.
ჯანდაცვის სისტემის განვითარება ასევე წარმოადგენს საზოგადოებრივი ჯანმრთელობის გაუმჯობესების მნიშვნელოვან ფაქტორს, რაც ფართოდ განიხილება პროფესიულ და საინფორმაციო პლატფორმებზე, მათ შორის https://www.sheniekimi.ge-ზე, სადაც ქვეყნდება საზოგადოებრივი ჯანდაცვისა და კლინიკური პრაქტიკის შესახებ ინფორმაცია.
მითები და რეალობა
მითი: ჯანმრთელობის უფლება გულისხმობს მხოლოდ უფასო სამედიცინო მომსახურებას.
რეალობა: ჯანმრთელობის უფლება მოიცავს არა მხოლოდ ფინანსურ ხელმისაწვდომობას, არამედ ხარისხიან, უსაფრთხო და დროულ სამედიცინო მომსახურებას [3].
მითი: ჯანდაცვის რეფორმები გავლენას არ ახდენს მოსახლეობის ჯანმრთელობაზე მოკლევადიან პერიოდში.
რეალობა: კვლევები მიუთითებს, რომ ჯანდაცვის სისტემის გაუმჯობესება დაკავშირებულია დაავადებების ადრეულ გამოვლენასთან და მკურნალობის შედეგების გაუმჯობესებასთან [4].
ხშირად დასმული კითხვები (Q&A)
რას ნიშნავს ეკონომიკური, სოციალური და კულტურული უფლებების პაქტი?
ეს არის საერთაშორისო შეთანხმება, რომელიც უზრუნველყოფს ადამიანის ძირითად სოციალურ უფლებებს, მათ შორის ჯანმრთელობის უფლებას [1].
რატომ არის მნიშვნელოვანი ჯანდაცვის რეფორმები?
რეფორმები ზრდის სამედიცინო მომსახურების ხელმისაწვდომობას და აუმჯობესებს ჯანმრთელობის შედეგებს [8].
როგორ მოქმედებს მედიკამენტებზე ფასების რეგულირება?
ის ამცირებს მედიკამენტების ღირებულებას და ზრდის მოსახლეობისათვის მკურნალობის ხელმისაწვდომობას [6].
რა როლი აქვს პირველადი ჯანდაცვის სისტემას?
პირველადი ჯანდაცვა უზრუნველყოფს დაავადებების ადრეულ გამოვლენას და პრევენციას [5].
დასკვნა — საზოგადოებრივი ჯანდაცვის პერსპექტივით
საქართველოს მონაწილეობა გაეროს ეკონომიკური, სოციალური და კულტურული უფლებების კომიტეტის სესიაში წარმოადგენს მნიშვნელოვან ეტაპს ქვეყნის ჯანდაცვის სისტემის განვითარებისა და საერთაშორისო სტანდარტებთან შესაბამისობის პროცესში. ჯანმრთელობის უფლების უზრუნველყოფა მოითხოვს სისტემურ მიდგომას, რომელიც მოიცავს ხელმისაწვდომი, ხარისხიანი და უსაფრთხო ჯანდაცვის სერვისების მიწოდებას.
ჯანდაცვის სისტემის გაძლიერება, სოციალური დაცვის მექანიზმების განვითარება და საერთაშორისო თანამშრომლობა წარმოადგენს საზოგადოებრივი ჯანმრთელობის გაუმჯობესების ძირითად საფუძველს. ამ პროცესის წარმატება დამოკიდებულია როგორც სახელმწიფო პოლიტიკაზე, ისე ჯანდაცვის სისტემის ეფექტიან ფუნქციონირებაზე და მოსახლეობის საჭიროებებზე ორიენტირებულ მიდგომაზე.
წყაროები
- United Nations. Committee on Economic, Social and Cultural Rights. ხელმისაწვდომია: https://www.ohchr.org/en/treaty-bodies/cescr
- United Nations. International Covenant on Economic, Social and Cultural Rights. ხელმისაწვდომია: https://www.ohchr.org/en/instruments-mechanisms/instruments/international-covenant-economic-social-and-cultural-rights
- World Health Organization. Constitution of the World Health Organization. ხელმისაწვდომია: https://www.who.int/about/governance/constitution
- World Health Organization. Primary health care. ხელმისაწვდომია: https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/primary-health-care
- World Health Organization. Noncommunicable diseases. ხელმისაწვდომია: https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/noncommunicable-diseases
- World Health Organization. Access to medicines. ხელმისაწვდომია: https://www.who.int/health-topics/access-to-medicines
- International Labour Organization. Safety and health at work. ხელმისაწვდომია: https://www.ilo.org/global/topics/safety-and-health-at-work
- World Health Organization. Universal health coverage. ხელმისაწვდომია: https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/universal-health-coverage
