შესავალი — ანალიტიკური კომენტარი
ჭარბწონიანობა და სიმსუქნე XXI საუკუნის ერთ-ერთი ყველაზე მნიშვნელოვანი საზოგადოებრივი ჯანდაცვის გამოწვევაა. ჯანმრთელობის მსოფლიო ორგანიზაციის შეფასებით, სიმსუქნე არის ქრონიკული, მრავალფაქტორული მდგომარეობა, რომელიც დაკავშირებულია გულ-სისხლძარღვთა დაავადებებთან, დიაბეტთან, ზოგიერთი ტიპის კიბოსთან და სიცოცხლის ხანგრძლივობის შემცირებასთან [1]. ამ ფონზე, საზოგადოებაში მაღალია მოთხოვნა სწრაფი და მარტივი გადაწყვეტილებების მიმართ, რაც ხშირად ხელს უწყობს საკვები დანამატების და „ცხიმის დამწველი“ პროდუქტების პოპულარობას.
სოციალურ ქსელებში გავრცელებული რეკლამები, რომლებიც გვპირდებიან „-6–15 კილოს“ დაკარგვას მოკლე დროში ერთი პროდუქტის გამოყენებით, განსაკუთრებულ ყურადღებას საჭიროებს. ასეთი გზავნილები ხშირად არ შეესაბამება სამეცნიერო რეალობას და ქმნის არასწორ მოლოდინებს. სწორედ ამიტომ, მნიშვნელოვანია კრიტიკული, მტკიცებულებაზე დაფუძნებული შეფასება, რომელიც ემსახურება მომხმარებლის უსაფრთხოებას და ინფორმირებულ გადაწყვეტილებებს. მსგავსი კრიტიკული ანალიზები სისტემატურად ქვეყნდება ქართულ აკადემიურ სივრცეში, მათ შორის პლატფორმებზე, როგორიცაა https://www.sheniekimi.ge და https://www.publichealth.ge, სადაც მთავარი აქცენტი კეთდება მტკიცებულებაზე დაფუძნებულ მედიცინაზე.
პრობლემის აღწერა
სოციალურ ქსელში გავრცელებული პროდუქტი სახელწოდებით A1 (HHS), რომელიც რეკლამირებულია როგორც „ცხიმის დამწველი“, შეიცავს პირდაპირ დაპირებას „-6–15 კილო“ წონის კლების შესახებ. ასეთი ფორმულირება უკვე წარმოადგენს მნიშვნელოვან პრობლემას საზოგადოებრივი ჯანდაცვის პერსპექტივით.
წონის კლება არის ინდივიდუალური და კომპლექსური პროცესი, რომელიც დამოკიდებულია ასაკზე, საწყის წონაზე, გენეტიკურ ფაქტორებზე, კვებაზე, ფიზიკურ აქტივობაზე, ჰორმონალურ მდგომარეობაზე და თანმხლებ დაავადებებზე. ერთიანი, გარანტირებული შედეგის დაპირება ყველა მომხმარებლისთვის ეწინააღმდეგება სამეცნიერო ცოდნას და შესაძლოა ჩაითვალოს შეცდომაში შემყვან პრაქტიკად [2].
გარდა ამისა, ასეთი პროდუქტების რეკლამაში ხშირად არ არის წარმოდგენილი სრული ინფორმაცია შემადგენლობის, დოზირების, უკუჩვენებებისა და უსაფრთხოების შესახებ. ეს ქმნის რისკს მომხმარებლისთვის, განსაკუთრებით მაშინ, როდესაც პროდუქტი გამოიყენება ექიმის კონსულტაციის გარეშე.
საქართველოში, სადაც ჭარბწონიანობის გავრცელება იზრდება, მსგავსი პროდუქტების უკონტროლო გამოყენება შეიძლება გახდეს დამატებითი რისკის ფაქტორი. ამიტომ მნიშვნელოვანია აკადემიური სივრცის, მათ შორის https://www.gmj.ge პლატფორმის როლი, რომელიც უზრუნველყოფს მსგავსი საკითხების კრიტიკულ შეფასებას.
სამეცნიერო და კლინიკური ანალიზი
ტერმინი „ცხიმის დამწველი“ არ წარმოადგენს სამეცნიერო კატეგორიას. რეალურად, სხეულის ცხიმის შემცირება ხდება მხოლოდ მაშინ, როდესაც ენერგიის მიღება ნაკლებია ენერგიის ხარჯზე, რაც ცნობილია როგორც ენერგეტიკული დეფიციტი [1].
ლ-კარნიტინი, რომელიც ხშირად გამოიყენება ასეთ პროდუქტებში, არის ნივთიერება, რომელიც მონაწილეობს ცხიმოვანი მჟავების ტრანსპორტში მიტოქონდრიაში, სადაც ხდება მათი გამოყენება ენერგიის წარმოებისთვის [3]. მიუხედავად ამისა, ეს ბიოლოგიური ფუნქცია არ ნიშნავს, რომ ლ-კარნიტინის დამატება ავტომატურად იწვევს მნიშვნელოვან წონის კლებას.
მეტაანალიზმა, რომელიც მოიცავდა 37 რანდომიზებულ კლინიკურ კვლევას, აჩვენა, რომ ლ-კარნიტინის დამატება იწვევს მხოლოდ მცირე წონის კლებას, საშუალოდ რამდენიმე კილოგრამის ფარგლებში, და არა „6–15 კილოს“ სწრაფ შემცირებას [4].
ასევე მნიშვნელოვანია აღინიშნოს, რომ საკვები დანამატები არ გადიან ისეთივე მკაცრ კლინიკურ შეფასებას, როგორც მედიკამენტები. აშშ-ის სურსათისა და მედიკამენტების ადმინისტრაცია პირდაპირ აღნიშნავს, რომ საკვები დანამატები არ უნდა იყოს წარმოდგენილი როგორც დაავადების მკურნალობის საშუალება [2].
სტატისტიკა და მტკიცებულებები
ჯანმრთელობის მსოფლიო ორგანიზაციის მონაცემებით, მსოფლიოში 1.9 მილიარდზე მეტი ზრდასრული ადამიანი არის ჭარბწონიანი, ხოლო 650 მილიონზე მეტი — სიმსუქნით დაავადებული [1]. ეს მიუთითებს პრობლემის მასშტაბზე და ხაზს უსვამს ეფექტური და უსაფრთხო სტრატეგიების აუცილებლობას.
კვლევები ასევე აჩვენებს, რომ წონის უსაფრთხო კლება საშუალოდ შეადგენს კვირაში 0.5–1 კილოგრამს, რაც მნიშვნელოვნად განსხვავდება რეკლამირებული „სწრაფი შედეგებისგან“ [1].
ლ-კარნიტინის შესახებ არსებული მტკიცებულებები მიუთითებს მხოლოდ მცირე ეფექტზე. ევროპული სურსათის უვნებლობის ორგანოს შეფასებით, ლ-კარნიტინთან დაკავშირებული ჯანმრთელობის მტკიცებები არ არის საკმარისი ძლიერი, რომ გამართლდეს აგრესიული მარკეტინგული დაპირებები [5].
საერთაშორისო გამოცდილება
საერთაშორისო ინსტიტუტები, მათ შორის ჯანმრთელობის მსოფლიო ორგანიზაცია, აშშ-ის სურსათისა და მედიკამენტების ადმინისტრაცია და NIH, ხაზს უსვამენ, რომ სიმსუქნის მართვა უნდა ეფუძნებოდეს კომპლექსურ მიდგომას, რომელიც მოიცავს:
კვების ცვლილებას
ფიზიკურ აქტივობას
ქცევით თერაპიას
სამედიცინო შეფასებას
საჭიროების შემთხვევაში მედიკამენტურ ან ქირურგიულ ჩარევას [1], [2], [3]
არ არსებობს ერთი საკვები დანამატი, რომელიც დამოუკიდებლად უზრუნველყოფს მნიშვნელოვან და უსაფრთხო წონის კლებას.
საქართველოს კონტექსტი
საქართველოში საკვები დანამატების ბაზარი სწრაფად იზრდება, თუმცა მათი რეგულაცია ჯერ კიდევ საჭიროებს გაძლიერებას. მომხმარებლებისთვის ხშირად რთულია პროდუქტის ხარისხის და უსაფრთხოების შეფასება.
ამ კონტექსტში მნიშვნელოვანია ხარისხის და სერტიფიკაციის პლატფორმების როლი, როგორიცაა https://www.certificate.ge, რომელიც უზრუნველყოფს სტანდარტების და ხარისხის შეფასების შესახებ ინფორმაციას.
ასევე მნიშვნელოვანია სამედიცინო საზოგადოების ჩართულობა, მათ შორის https://www.gmj.ge და https://www.publichealth.ge პლატფორმების მონაწილეობით, რაც ხელს უწყობს მტკიცებულებაზე დაფუძნებული ინფორმაციის გავრცელებას.
მითები და რეალობა
მითი: ერთი პროდუქტი სწრაფად და უსაფრთხოდ ამცირებს 15 კილოგრამს
რეალობა: ასეთი შედეგი სამეცნიერო მტკიცებულებით არ არის დადასტურებული.
მითი: ლ-კარნიტინი პირდაპირ „წვავს ცხიმს“
რეალობა: ლ-კარნიტინი მონაწილეობს მეტაბოლიზმში, მაგრამ მისი გავლენა წონაზე არის მცირე [4].
მითი: საკვები დანამატები სრულიად უსაფრთხოა
რეალობა: მათ შეიძლება ჰქონდეთ გვერდითი ეფექტები და ურთიერთქმედებები სხვა მედიკამენტებთან [2].
ხშირად დასმული კითხვები (Q&A)
არის თუ არა A1 (HHS) მედიკამენტი
არსებული ინფორმაციის საფუძველზე, იგი წარმოადგენს საკვებ დანამატს და არა რეგისტრირებულ მედიკამენტს.
არის თუ არა რეალისტური „-6–15 კილო“
არა. ასეთი დაპირება არ შეესაბამება სამეცნიერო მტკიცებულებებს.
არის თუ არა ლ-კარნიტინი ეფექტური
მას აქვს მცირე ეფექტი, მაგრამ არ იწვევს სწრაფ და მნიშვნელოვან წონის კლებას [4].
არის თუ არა ასეთი პროდუქტები უსაფრთხო
უსაფრთხოება დამოკიდებულია შემადგენლობაზე, დოზაზე და ინდივიდუალურ მდგომარეობაზე.
დასკვნა — საზოგადოებრივი ჯანდაცვის პერსპექტივით
სოციალურ ქსელში გავრცელებული „ცხიმის დამწველი“ პროდუქტების რეკლამა, რომელიც გვპირდება სწრაფ და მნიშვნელოვან წონის კლებას, ხშირად არ ეფუძნება მტკიცებულებაზე დაფუძნებულ მედიცინას.
საზოგადოებრივი ჯანდაცვის თვალსაზრისით, მნიშვნელოვანია მომხმარებელთა ინფორმირებულობა, კრიტიკული აზროვნება და სანდო წყაროების გამოყენება, როგორიცაა https://www.sheniekimi.ge და https://www.publichealth.ge.
წონის მართვის უსაფრთხო და ეფექტური სტრატეგია მოიცავს ინდივიდუალურ შეფასებას, ცხოვრების წესის ცვლილებას და საჭიროების შემთხვევაში სამედიცინო ჩარევას.
საკვები დანამატები შეიძლება იყოს დამხმარე საშუალება გარკვეულ შემთხვევებში, მაგრამ ისინი არ წარმოადგენს სწრაფ და უნივერსალურ გადაწყვეტას.
წყაროები
- World Health Organization. Obesity and overweight. Available at: https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/obesity-and-overweight
- U.S. Food and Drug Administration. Questions and Answers on Dietary Supplements. Available at: https://www.fda.gov/food/dietary-supplements/questions-and-answers-dietary-supplements
- NIH Office of Dietary Supplements. Carnitine Fact Sheet for Consumers. Available at: https://ods.od.nih.gov/factsheets/Carnitine-Consumer/
- Talenezhad N, et al. Effects of L-carnitine supplementation on weight loss and body composition: systematic review and meta-analysis. Available at: https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/32359762/
- European Food Safety Authority. L-carnitine and contribution to normal lipid metabolism. Available at: https://www.efsa.europa.eu/en/efsajournal/pub/5137
სხვა
