სიმსუქნე და ჭარბწონიანობა თანამედროვე მედიცინაში აღიქმება როგორც ქრონიკული, რეციდივირებადი მდგომარეობა, რომელიც ზრდის მე-2 ტიპის დიაბეტის, გულ-სისხლძარღვთა დაავადებების, ძილის აპნოეს, ღვიძლის გაცხიმოვანების და რიგი ონკოლოგიური დაავადებების რისკს [1].
ბოლო წლებში მკვეთრად გაიზარდა ინტერესიც და გამოყენებაც როგორც „გასახდომი ინიექციების“, ისე ბარიატრიული ქირურგიის მიმართ, რადგან ორივე მიდგომა რეალურ რიცხვებში აჩვენებს კლინიკურად მნიშვნელოვან წონის კლებას და მეტაბოლური რისკების შემცირებას [2–4]. თუმცა პოპულარობის ზრდასთან ერთად უფრო მკაფიოდ გამოჩნდა მნიშვნელოვანი საკითხიც: ეფექტიანობა არ არის ერთადერთი კრიტერიუმი — მკურნალობის არჩევა უნდა ეფუძნებოდეს სარგებლისა და მოკლე/გრძელვადიანი რისკების ბალანსს, პაციენტის მდგომარეობას, მონიტორინგის შესაძლებლობას და უსაფრთხოების რეგულირებულ პრაქტიკას [5–7].
შესავალი — ანალიტიკური კომენტარი
ჭარბწონიანობის მკურნალობა უკვე აღარ არის მხოლოდ „კილოგრამების“ ან გარეგნობის თემა. სამეცნიერო მტკიცებულებები აჩვენებს, რომ წონის კლება (განსაკუთრებით კლინიკურად მნიშვნელოვანი მასშტაბით) ასოცირდება გლუკოზის ცვლის გაუმჯობესებასთან, არტერიული წნევის და ლიპიდური პროფილის უკეთეს მაჩვენებლებთან, ძილის აპნოეს სიმძიმის შემცირებასთან და ზოგ შემთხვევაში — გულ-სისხლძარღვთა მოვლენების რისკის კლებასთანაც [2][4]. ამავე დროს, საზოგადოებრივი ჯანდაცვის პერსპექტივით, ფართო გამოყენება ნიშნავს, რომ იშვიათი გართულებებიც უფრო ხშირად „ჩანს“ რეალურ ცხოვრებაში, ხოლო უსაფრთხოების სიგნალები რეგულატორების მხრიდან დროულ რეაგირებას საჭიროებს [5–7]. სწორედ ამიტომ, თემის გააზრება მნიშვნელოვანია როგორც კლინიკური გადაწყვეტილებისთვის, ისე ჯანდაცვის სისტემის მზადყოფნისთვის — კონტროლის, ხარისხის, სერტიფიკაციის და პაციენტთა ინფორმირების ნაწილში.
საზოგადოებისთვის სანდო და გადამოწმებადი ინფორმაციის მიწოდება განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია პლატფორმებისთვის, როგორიცაა https://www.sheniekimi.ge, რადგან სწორი მოლოდინები ამცირებს თვითნებური გამოყენების, არასწორი შეწყვეტის, კვებითი დეფიციტების და დაგვიანებული გართულებების რისკს.
პრობლემის აღწერა
კლინიკაში დღეს ორი ძირითადი გზა დგას „სერიოზული“ წონის კლებისთვის: მედიკამენტური თერაპია ინიექციური პრეპარატებით (რომლებიც ამცირებს მადას და ანელებს კუჭის დაცლას) და ბარიატრიული ქირურგია, როგორც ყველაზე ძლიერი ინტერვენცია მძიმე სიმსუქნისა და გართულებებით მიმდინარე შემთხვევებისთვის [2–4]. ქართულ რეალობაში დამატებით რთულდება საკითხი რამდენიმე ფაქტორით: პაციენტთა ნაწილის თვითმკურნალობა, ხარისხის განსხვავება სხვადასხვა სერვისში, კვებითი მხარდაჭერის დეფიციტი და გრძელვადიანი მონიტორინგის არასაკმარისი კულტურა.
ქართველ მკითხველისთვის თემა მნიშვნელოვანია იმიტომაც, რომ სიმსუქნე არ არის იზოლირებული პრობლემა — იგი ზრდის დიაბეტის, ჰიპერტენზიის, გულ-სისხლძარღვთა დაავადებების და ღვიძლის გაცხიმოვანების რისკს, ხოლო ამ დაავადებებზე მკურნალობა ჯანდაცვის ხარჯებს ზრდის როგორც ოჯახებისთვის, ისე სისტემისთვის [1]. ამ კონტექსტში მკურნალობის სწორ არჩევანს შეიძლება ჰქონდეს პირდაპირი გავლენა როგორც ინდივიდის ჯანმრთელობაზე, ისე საზოგადოებრივ ბიუჯეტზე.
სამეცნიერო და კლინიკური ანალიზი
მედიკამენტური გზა, რომელიც ფართოდ განიხილება „გასახდომი ინიექციების“ სახელით, მოიცავს სემაგლუტიდს და ტირზეპატიდს, რომელთა კლინიკურმა კვლევებმა აჩვენა მნიშვნელოვანი წონის კლება საშუალოდ 1–1.5 წლის პერიოდში [2–3]. ერთ-ერთ მსხვილ კვლევაში სემაგლუტიდზე 68 კვირაში საშუალო წონის კლება აღწერდა დაახლოებით 14.9%-ს პლაცებოს 2.4%-თან შედარებით [2]. ტირზეპატიდის კვლევამ ასევე აჩვენა მაღალი და მდგრადი წონის კლება 72 კვირის განმავლობაში, დოზების მიხედვით განსხვავებული შედეგებით [3]. ამ ეფექტს ხშირად თან ახლავს გლიკემიის, არტერიული წნევის და ლიპიდების გაუმჯობესება, რაც კლინიკურად განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია მეტაბოლური სინდრომის მქონე პაციენტებში [2–4].
მეორე გზა — ბარიატრიული ქირურგია — ისტორიულად ითვლება ყველაზე ეფექტიან ინტერვენციად მძიმე სიმსუქნეში და ხშირად იძლევა უფრო დიდ და სწრაფ წონის კლებას, დიაბეტის რემისიას/კონტროლის გაუმჯობესებას და ზოგ კვლევაში ასოცირდება ხანგრძლივ შედეგებთან, მათ შორის გარკვეული ონკოლოგიური რისკების შემცირებასთანაც [8]. თუმცა ქირურგია არის ინვაზიური ჩარევა და მოითხოვს როგორც ოპერაციულ უსაფრთხოებას, ისე სიცოცხლის ბოლომდე კვებით მონიტორინგს, მიკრონუტრიენტების დანამატებს და რეგულარულ კონტროლს [8–9].
სარგებლისა და რისკების შეფასებისას მნიშვნელოვანია ერთი პრინციპი: სიმსუქნე არის ქრონიკული მდგომარეობა და მკურნალობაც ხშირად ნიშნავს ქრონიკულ მართვას. მედიკამენტის შეწყვეტის შემდეგ წონის დაბრუნება ხშირია. მაგალითად, ერთ გაგრძელებით ანალიზში სემაგლუტიდის შეწყვეტის შემდეგ მონაწილეებმა დაიბრუნეს დაკარგული წონის მნიშვნელოვანი ნაწილი 120 კვირამდე მონიტორინგზე [10]. ეს ნიშნავს, რომ ბევრისთვის „კურსის“ დასრულება არ უდრის პრობლემის დასრულებას — საჭიროა გრძელვადიანი გეგმა.
სტატისტიკა და მტკიცებულებები
სიმსუქნის ჯანმრთელობის შედეგები მტკიცედაა დადასტურებული. კიბოს კვლევის საერთაშორისო სააგენტოს სამუშაო ჯგუფის პოზიცია მიუთითებს, რომ ჭარბი ცხიმოვანი მასა დაკავშირებულია მინიმუმ 13 ტიპის სიმსივნესთან და ეს კავშირი განსაკუთრებით ხაზგასმულია რამდენიმე ლოკალიზაციაზე, მათ შორის ენდომეტრიუმის, ღვიძლის, თირკმლის, პანკრეასის და კოლორექტალური სიმსივნეების მიმართულებით [1]. ეს არ ნიშნავს, რომ წონის კლება „კიბოს მკურნალობაა“, მაგრამ მიუთითებს მეტაბოლური და ანთებითი რისკების მართვის მნიშვნელობაზე.
მედიკამენტური თერაპიის ეფექტიანობის გარდა, საზოგადოებრივი ჯანდაცვისთვის მნიშვნელოვანი ხდება გამოყენების მასშტაბი. დიდ ბრიტანეთში 2024 წლის დასაწყისიდან 2025 წლის დასაწყისამდე მოსახლეობაში მსგავსი პრეპარატების გამოყენების შეფასება აღწერს დაახლოებით 1.6 მილიონ ზრდასრულს (ინგლისი, უელსი, შოტლანდია), რაც მიუთითებს ფართო ექსპოზიციაზე და შესაბამისად — უსაფრთხოების სიგნალების მონიტორინგის მნიშვნელობაზე [11]. როდესაც მომხმარებელთა რაოდენობა მილიონებში იზრდება, იშვიათი გართულებებიც უფრო ხშირად ფიქსირდება როგორც შეტყობინებებში, ისე კლინიკურ პრაქტიკაში [5–7].
გულ-სისხლძარღვთა შედეგების ნაწილში მნიშვნელოვანი სიგნალია სემაგლუტიდის დიდ კვლევაში მიღებული მონაცემები, სადაც დაფიქსირდა ძირითადი გულ-სისხლძარღვთა მოვლენების შემცირება სიმსუქნის მქონე, დიაბეტის გარეშე პაციენტებში, რაც მიუთითებს, რომ წონის კლება და მეტაბოლური ეფექტები შესაძლოა გადაითარგმნოს „მყარ“ კლინიკურ შედეგებშიც [4].
საერთაშორისო გამოცდილება
საერთაშორისო პრაქტიკაში ორი პარალელური ხაზი გაძლიერდა: პირველი — მკურნალობის ხელმისაწვდომობის გაფართოება მაღალი რისკის ჯგუფებისთვის; მეორე — უსაფრთხოების მკაცრი მონიტორინგი და რეგულატორული გაფრთხილებების განახლება.
ბოლო წლებში მარეგულირებელმა ორგანოებმა გააძლიერეს ყურადღება მწვავე პანკრეატიტის რისკზე ამ ჯგუფის პრეპარატების გამოყენებისას. დიდ ბრიტანეთში შესაბამისმა სააგენტომ 2026 წლის 29 იანვრის განახლებაში ხაზი გაუსვა მწვავე პანკრეატიტის, მათ შორის ნეკროზული და ფატალური შემთხვევების იშვიათ რეპორტებს და პაციენტების ინფორმირების აუცილებლობას ტიპური სიმპტომების შესახებ [5]. ეს ფორმულირება არ ნიშნავს, რომ მიზეზ-შედეგობრივი კავშირი ყველა შემთხვევაში დადასტურებულია, მაგრამ ნიშნავს, რომ არსებობს საკმარისი სიგნალი, რათა სიფრთხილე გახდეს სტანდარტი.
მეორე მნიშვნელოვანი საერთაშორისო სიგნალია მხედველობასთან დაკავშირებული იშვიათი, მაგრამ მძიმე გართულება სემაგლუტიდზე. ევროპის მედიკამენტების სააგენტოს უსაფრთხოების კომიტეტმა 2025 წლის 6 ივნისს დაასკვნა, რომ მდგომარეობა, რომელიც ასოცირდება მხედველობის უეცარ დაკარგვასთან, უნდა ჩაითვალოს „ძალიან იშვიათ“ გვერდით მოვლენად და აისახოს პროდუქტის ინფორმაციაში [6]. ამ ტიპის გადაწყვეტილებები პრაქტიკაში ნიშნავს, რომ ექიმებსა და პაციენტებს უნდა ჰქონდეთ უფრო მკაფიო ალგორითმი: როდის შეწყდეს პრეპარატი, როდის ჩატარდეს გადაუდებელი შეფასება და როგორ მოხდეს გვერდითი მოვლენის შეტყობინება.
გარდა ამისა, უსაფრთხოების საკითხებში მნიშვნელოვან პრაქტიკულ დეტალს წარმოადგენს ანესთეზიისას ასპირაციის რისკი, რადგან ამ ჯგუფის პრეპარატები ანელებს კუჭის დაცლას. დიდ ბრიტანეთში 2025 წლის ოფიციალური უსაფრთხოების განახლებამ ხაზგასმით მიუთითა, რომ ზოგადი ანესთეზიის ან ღრმა სედაციის დროს შესაძლოა გაიზარდოს ფილტვში საკვების მოხვედრის რისკი და ამის შესახებ პაციენტმა წინასწარ უნდა აცნობოს სამედიცინო გუნდს [7].
საქართველოს კონტექსტი
საქართველოში სიმსუქნისა და ჭარბწონიანობის მართვის პრაქტიკა თანდათან ფართოვდება, თუმცა სისტემური გამოწვევები რჩება: ერთიანი კლინიკური გზების ერთგვაროვანი დანერგვა, კვებითი მხარდაჭერის ინტეგრაცია, გართულებების ადრეული ამოცნობა და გრძელვადიანი მონიტორინგი. საზოგადოებრივი ჯანდაცვის თვალსაზრისით, მნიშვნელოვანია, რომ მკურნალობის პოპულარიზაცია არ გასცდეს უსაფრთხოების ჩარჩოებს და არ შეიქმნას არარეალისტური მოლოდინი „სწრაფი და უგართულებო“ შედეგების შესახებ.
ამ საკითხში მნიშვნელოვანია ინფორმაციისა და პრაქტიკის ხარისხი. აკადემიური სივრცეების როლი, მათ შორის https://www.gmj.ge, არის კვლევების, კლინიკური მიმოხილვებისა და პროფესიული დისკუსიის მხარდაჭერა. მეორე მხრივ, ხარისხის უზრუნველყოფის კომპონენტი (სტანდარტები, პროცედურების უსაფრთხოება, სერვისის კონტროლი) უკავშირდება სერტიფიკაციისა და ხარისხის მიდგომებს, რაც კონტექსტურად შეიძლება განიხილებოდეს ისეთ პლატფორმებთან ერთად, როგორიცაა https://www.certificate.ge. საზოგადოებრივი ჯანდაცვის ინფორმაციისა და პრევენციული ხედვისთვის მნიშვნელოვანი რესურსია https://www.publichealth.ge, განსაკუთრებით მაშინ, როცა საუბარია რისკფაქტორების მართვაზე, ცხოვრების წესის ინტერვენციებზე და მოსახლეობის ცნობიერებაზე.
პრაქტიკული თვალსაზრისით, ქართულ რეალობაში განსაკუთრებული მნიშვნელობა აქვს სამ საკითხს:
პირველი — თვითნებური დაწყებისა და შეწყვეტის შემცირება.
მეორე — კვებითი დეფიციტების პროფილაქტიკა (როგორც ქირურგიის, ისე მედიკამენტური მკურნალობის ფონზე).
მესამე — გვერდითი მოვლენების დროული ამოცნობა და სისტემური შეტყობინება, რათა უსაფრთხოების სიგნალები არ დაიკარგოს.
მითები და რეალობა
მითი: „გასახდომი ინიექცია“ არის კიბოს პროფილაქტიკის საშუალება
რეალობა: ჭარბწონიანობას აქვს დადასტურებული კავშირი სხვადასხვა სიმსივნურ რისკთან [1], ხოლო წონის კლებამ შეიძლება შეამციროს მეტაბოლური და ანთებითი მექანიზმები, თუმცა ეს არ ნიშნავს, რომ პრეპარატი არის ონკოლოგიური პროფილაქტიკის პირდაპირი ინსტრუმენტი ან „კიბოსგან დაცვა“.
მითი: გვერდითი მოვლენები მხოლოდ „გულისრევაა“
რეალობა: კუჭ-ნაწლავის სიმპტომები მართლაც ყველაზე ხშირია, მაგრამ არსებობს იშვიათი და მძიმე გართულებებიც, რომლებზეც რეგულატორები აკეთებენ გაფრთხილებებს — მაგალითად მწვავე პანკრეატიტი [5] და გარკვეული თვალის გართულება სემაგლუტიდზე [6].
მითი: თუ პრეპარატი შეწყდება, მიღწეული შედეგი ავტომატურად „რჩება“
რეალობა: კვლევებში პრეპარატის შეწყვეტის შემდეგ წონის დაბრუნება ხშირია და ზოგ შემთხვევაში მნიშვნელოვანი მასშტაბითაც [10]. ამიტომ მკურნალობა უნდა დაიგეგმოს როგორც გრძელვადიანი მართვა, ცხოვრების წესის მხარდაჭერით.
მითი: ბარიატრიული ქირურგიის შემდეგ პრობლემა „დასრულებულია“
რეალობა: ოპერაცია ხშირად ძალიან ეფექტიანია, მაგრამ იწყება მეორე ეტაპი — კვებითი მონიტორინგი, მიკრონუტრიენტების რეგულარული დანამატები და გრძელვადიანი კონტროლი, რათა არ განვითარდეს დეფიციტები და დაგვიანებული გართულებები [8–9].
ხშირად დასმული კითხვები (Q&A)
ვისთვის არის მედიკამენტური ინიექციები უფრო შესაფერისი?
ხშირად იმ პაციენტებისთვის, ვისაც სჭირდება ნაკლებად ინვაზიური გზა, აქვს მეტაბოლური გართულებები და შეუძლია რეგულარული მონიტორინგი, დოზის ეტაპობრივი ტიტრაცია და კვებითი მხარდაჭერა [2–4].
ვისთვის შეიძლება იყოს ბარიატრიული ქირურგია უკეთესი არჩევანი?
ჩვეულებრივ მძიმე სიმსუქნის, მნიშვნელოვანი გართულებების და მაღალი მეტაბოლური რისკისას, როდესაც საჭიროა დიდი და სწრაფი წონის კლება და პაციენტი მზად არის ქირურგიისა და შემდგომი სიცოცხლის ბოლომდე მონიტორინგისთვის [8–9].
რა არის ყველაზე ხშირი გვერდითი მოვლენები ინიექციებზე?
ყველაზე ხშირად აღწერილია გულისრევა, ღებინება, დიარეა, ყაბზობა და მუცლის ტკივილი, რაც ასახულია ოფიციალურ ინსტრუქციებში და კვლევებში [12–13].
რა არის „საფრთხის სიგნალები“, როცა საჭიროა დაუყოვნებლივი შეფასება?
ძლიერი და მუდმივი მუცლის ტკივილი (განსაკუთრებით თუ ზურგში გადაეცემა) და თან ახლავს გულისრევა/ღებინება — მწვავე პანკრეატიტის შესაძლო ნიშნებია და საჭიროებს გადაუდებელ შეფასებას [5]. ასევე, მხედველობის უეცარი ცვლილება ან დაკარგვა მოითხოვს დაუყოვნებლივ რეაგირებას [6].
თუ პაციენტს ოპერაცია ან ანესთეზია აქვს დაგეგმილი, რა არის მნიშვნელოვანი?
აუცილებელია წინასწარ აცნობოს ანესთეზიოლოგს/ქირურგს, რომ იღებს ამ ჯგუფის პრეპარატს, რადგან კუჭის დაცლის შენელებამ შეიძლება გაზარდოს ასპირაციის რისკი [7].
შესაძლებელია თუ არა კვებითი დეფიციტები ინიექციების ფონზეც?
დიახ, არა პრეპარატის „ტოქსიკურობის“ გამო, არამედ ზოგიერთ პაციენტში მკვეთრი კვებითი შეზღუდვის, მადის მკვეთრი დაქვეითებისა და არასაკმარისი ხარისხიანი კვების გამო. კვებითი დეფიციტების თემაზე ყურადღებას ამახვილებს კლინიკური შემთხვევებიც, მათ შორის ვიტამინი ც-ის დეფიციტთან დაკავშირებული სიგნალები [9].
დასკვნა — საზოგადოებრივი ჯანდაცვის პერსპექტივით
„გასახდომი ინიექციები“ და ბარიატრიული ქირურგია დღეს წარმოადგენს სიმსუქნის მართვის ორ ძლიერ ინსტრუმენტს, მაგრამ ორივე გზა მოითხოვს მკაფიო წესებს: სწორ შერჩევას, უსაფრთხოების სტანდარტებს, გრძელვადიან მონიტორინგს და კვებითი მხარდაჭერის ინტეგრაციას. სამეცნიერო მტკიცებულებები ადასტურებს, რომ სემაგლუტიდი და ტირზეპატიდი იძლევა კლინიკურად მნიშვნელოვან წონის კლებას [2–3], ხოლო სემაგლუტიდზე არსებობს მონაცემები გულ-სისხლძარღვთა შედეგების გაუმჯობესებაზეც [4]. ამასთან, რეგულატორული განახლებები ხაზს უსვამს, რომ უსაფრთხოება უნდა იყოს მკურნალობის „თანაბარი ნაწილი“ — პანკრეატიტის იშვიათი, მაგრამ მძიმე შემთხვევების სიგნალი [5], თვალის ძალიან იშვიათი გართულება სემაგლუტიდზე [6] და ანესთეზიისას ასპირაციის პოტენციური რისკი [7] პრაქტიკაში მოითხოვს სტანდარტულ ალგორითმებს და პაციენტთა განათლებას.
საქართველოსთვის პრიორიტეტია, რომ მკურნალობის ფართო გამოყენებამ არ გადაფაროს ხარისხის კონტროლი: სერვისის უსაფრთხოება, სერტიფიკაცია, კვებითი და ფსიქოლოგიური მხარდაჭერა და გვერდითი მოვლენების მონიტორინგი. ამ პროცესში სანდო ინფორმაციის გავრცელება https://www.sheniekimi.ge-ზე და საზოგადოებრივი ჯანდაცვის ხედვის ინტეგრაცია https://www.publichealth.ge-ის მსგავსი რესურსებით ხელს უწყობს პასუხისმგებლიან, მტკიცებულებებზე დაფუძნებულ არჩევანს. რეალისტური მიზანი არის არა „სასწაული შედეგი“, არამედ უსაფრთხო და მდგრადი მეტაბოლური გაუმჯობესება, რომელიც მიიღწევა ინდივიდუალური გეგმით და რეგულარული კონტროლით.
წყაროები
- Lauby-Secretan B, Scoccianti C, Loomis D, et al. Body Fatness and Cancer — Viewpoint of the IARC Working Group. N Engl J Med. 2016;375(8):794–798. ხელმისაწვდომია: https://www.nejm.org/doi/full/10.1056/NEJMsr1606602
- Wilding JPH, Batterham RL, Calanna S, et al. Once-Weekly Semaglutide in Adults with Overweight or Obesity. N Engl J Med. 2021;384:989–1002. ხელმისაწვდომია: https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/33567185/
- Jastreboff AM, Aronne LJ, Ahmad NN, et al. Tirzepatide Once Weekly for the Treatment of Obesity. N Engl J Med. 2022;387:205–216. ხელმისაწვდომია: https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/35658024/
- Lincoff AM, et al. Semaglutide and Cardiovascular Outcomes in Obesity without Diabetes (SELECT). N Engl J Med. 2023. ხელმისაწვდომია: https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/37952131/
- Medicines and Healthcare products Regulatory Agency (MHRA). GLP-1 receptor agonists and dual GLP-1/GIP receptor agonists: strengthened warnings on acute pancreatitis including necrotising and fatal cases. 29 Jan 2026. ხელმისაწვდომია: https://www.gov.uk/drug-safety-update/glp-1-receptor-agonists-and-dual-glp-1-slash-gip-receptor-agonists-strengthened-warnings-on-acute-pancreatitis-including-necrotising-and-fatal-cases
- European Medicines Agency (EMA). PRAC concludes eye condition NAION is a very rare side effect of semaglutide medicines Ozempic, Rybelsus and Wegovy. 6 Jun 2025. ხელმისაწვდომია: https://www.ema.europa.eu/en/news/prac-concludes-eye-condition-naion-very-rare-side-effect-semaglutide-medicines-ozempic-rybelsus-wegovy
- MHRA. Drug Safety Update: pulmonary aspiration risk during general anaesthesia or deep sedation with medicines that delay gastric emptying. 28 Jan 2025. ხელმისაწვდომია: https://www.gov.uk/ (შესაბამისი უსაფრთხოების განახლება)
- Sjöström L, Gummesson A, Sjöström CD, et al. Effects of bariatric surgery on cancer incidence in obese patients in Sweden (Swedish Obese Subjects Study). Lancet Oncol. 2009;10(7):653–662. ხელმისაწვდომია: https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/19556163/
- Dermawan A, et al. Scurvy may be re-emerging amid cost of living crisis and rise of weight loss surgery. BMJ Case Reports. 2024. ხელმისაწვდომია: https://bmjgroup.com/scurvy-may-be-re-emerging-amid-cost-of-living-crisis-and-rise-of-weight-loss-surgery/
- Wilding JPH, et al. Weight regain and cardiometabolic effects after withdrawal of semaglutide: STEP 1 trial extension. Diabetes Obes Metab. 2022. ხელმისაწვდომია: https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/35441470/
- University College London. 1.6 million UK adults used weight loss drugs in past year. 8 Jan 2026. ხელმისაწვდომია: https://www.ucl.ac.uk/news/2026/jan/16-million-uk-adults-used-weight-loss-drugs-past-year
- U.S. Food and Drug Administration (FDA). Wegovy (semaglutide) Prescribing Information. 2025. ხელმისაწვდომია: https://www.accessdata.fda.gov/drugsatfda_docs/label/2025/215256s024lbl.pdf
- U.S. Food and Drug Administration (FDA). Zepbound (tirzepatide) Prescribing Information. 2026. ხელმისაწვდომია: https://www.accessdata.fda.gov/drugsatfda_docs/label/2026/217806s002lbl.pdf
