შესავალი — ანალიტიკური კომენტარი
რეტინოლი თანამედროვე დერმატოლოგიასა და კანის მოვლის ინდუსტრიაში ერთ-ერთი ყველაზე ფართოდ გამოყენებული ბიოაქტიური ნივთიერებაა, რომელსაც ხშირად წარმოაჩენენ როგორც „უნივერსალურ გადაწყვეტას“ ნაოჭების, აკნესა და კანის დაბერების წინააღმდეგ. თუმცა საზოგადოებრივი ჯანდაცვის პერსპექტივიდან მნიშვნელოვანია, რომ რეტინოლის გამოყენება შეფასდეს არა მხოლოდ ეფექტურობის, არამედ უსაფრთხოების, რეგულაციისა და მოსახლეობის ჯანმრთელობაზე შესაძლო გავლენის კონტექსტში.
რეტინოლი მიეკუთვნება A ვიტამინის დერივატების — რეტინოიდების — ჯგუფს და მოქმედებს უშუალოდ კანის უჯრედების ზრდის, დიფერენციაციისა და გენური ექსპრესიის რეგულაციაზე. სწორედ ეს მექანიზმი განაპირობებს როგორც მის თერაპიულ ეფექტებს, ისე პოტენციურ გვერდით მოვლენებს [1], [2].
საზოგადოებრივი ჯანმრთელობის თვალსაზრისით განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია ის ფაქტი, რომ რეტინოლი არ არის ნეიტრალური ან ინერტული კოსმეტიკური ინგრედიენტი. იგი წარმოადგენს ფარმაკოლოგიურად აქტიურ ნაერთს, რომლის არასწორმა გამოყენებამ შეიძლება გამოიწვიოს კანის ბარიერის დაზიანება, ფოტომგრძნობელობის ზრდა და ანთებითი პროცესების გაძლიერება. სწორედ ამიტომ, სანდო სამედიცინო ინფორმაციის გავრცელება ისეთი პლატფორმების საშუალებით, როგორიცაა https://www.sheniekimi.ge და https://www.publichealth.ge, მნიშვნელოვანია მოსახლეობის ინფორმირებული გადაწყვეტილებების მისაღებად.
პრობლემის აღწერა
რეტინოლი ფართოდ გამოიყენება როგორც კოსმეტიკურ, ისე სამედიცინო პროდუქტებში. მისი პოპულარობა განპირობებულია ეფექტურობით ნაოჭების შემცირების, კანის ტექსტურის გაუმჯობესებისა და აკნეს მკურნალობის მიმართულებით. მიუხედავად ამისა, საზოგადოებაში ხშირად არ არის სათანადოდ გაცნობიერებული მისი გამოყენების შესაძლო რისკები.
პრობლემა განსაკუთრებით აქტუალურია იმ ქვეყნებში, სადაც კოსმეტიკური პროდუქტების ხელმისაწვდომობა გაიზარდა, ხოლო მომხმარებელთა განათლების დონე ამ საკითხში არასაკმარისია. საქართველოში, სადაც კანის მოვლის პროდუქტები ფართოდ იყიდება როგორც აფთიაქებში, ისე ონლაინ პლატფორმებზე, მოსახლეობა ხშირად იყენებს რეტინოლის შემცველ პროდუქტებს სპეციალისტის კონსულტაციის გარეშე.
ეს საკითხი მნიშვნელოვანია, რადგან კანის ბარიერის დაზიანება ზრდის ინფექციების, ქრონიკული ანთების და პიგმენტური დარღვევების რისკს. ამასთან, არასწორი გამოყენება შეიძლება გამოიწვიოს მდგომარეობის გაუარესება, განსაკუთრებით მგრძნობიარე კანის მქონე ადამიანებში.
სამეცნიერო და კლინიკური ანალიზი
რეტინოლი კანში მოხვედრის შემდეგ გარდაიქმნება რეტინოიდულ მჟავად — აქტიურ ფორმად, რომელიც უკავშირდება უჯრედის ბირთვულ რეცეპტორებს და არეგულირებს გენების აქტივობას [1]. ეს პროცესი ასტიმულირებს:
- კოლაგენის სინთეზს
- ეპიდერმისის უჯრედების განახლებას
- კერატინიზაციის პროცესის რეგულაციას
თუმცა ამავე დროს რეტინოლი ამცირებს კანის ბარიერის მთლიანობას, განსაკუთრებით გამოყენების საწყის ეტაპზე. კვლევები აჩვენებს, რომ რეტინოლის გამოყენება ზრდის ტრანსეპიდერმული წყლის დაკარგვას, რაც იწვევს სიმშრალეს, გაღიზიანებას და ანთებას [3], [5].
კლინიკურად დაფიქსირებული ძირითადი გვერდითი ეფექტებია:
- ერითემა (სიწითლე)
- დესქვამაცია (აქერცვლა)
- წვის შეგრძნება
- მგრძნობელობის ზრდა
რეტინოლის გავლენა განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია ფოტობიოლოგიური თვალსაზრისით. იგი ზრდის კანის მგრძნობელობას ულტრაიისფერი გამოსხივების მიმართ, რაც ზრდის ფოტოდაზიანების რისკს [6].
ამასთან, რეტინოლის გამოყენება სხვა გამაღიზიანებელ ნივთიერებებთან ერთად, როგორიცაა ალფა-ჰიდროქსიმჟავები და ბეტა-ჰიდროქსიმჟავები, ზრდის ქიმიური დამწვრობის და პოსტინფლამატორული ჰიპერპიგმენტაციის რისკს [8].
სტატისტიკა და მტკიცებულებები
კლინიკური კვლევები აჩვენებს, რომ რეტინოლის გამოყენების პირველ კვირებში პაციენტების 40–60%-ს აღენიშნება კანის გაღიზიანების სიმპტომები [4].
დერმატოლოგიური კვლევების მიხედვით:
- დაახლოებით 50% მომხმარებლის აღენიშნება კანის სიმშრალე
- 30–40%-ს — სიწითლე
- 20–30%-ს — აქერცვლა [5]
ამ მონაცემები მიუთითებს, რომ გვერდითი მოვლენები არა იშვიათი, არამედ ხშირი მოვლენაა, განსაკუთრებით არასწორი გამოყენების შემთხვევაში.
ამასთან, EFSA-ს მონაცემებით, A ვიტამინის დერივატების მაღალი დოზები დაკავშირებულია ტოქსიკურობის რისკთან, რაც ხაზს უსვამს დოზირების მნიშვნელობას [10].
საერთაშორისო გამოცდილება
მსოფლიო ჯანდაცვის ორგანიზაცია, აშშ-ის სურსათისა და წამლის ადმინისტრაცია და სხვა ავტორიტეტული ინსტიტუტები ხაზს უსვამენ, რომ რეტინოიდების გამოყენება უნდა იყოს კონტროლირებადი და ინდივიდუალურად შეფასებული [9].
NIH-ის და The Lancet-ის პუბლიკაციები მიუთითებენ, რომ რეტინოიდები ეფექტურია კონკრეტული კლინიკური ჩვენებების შემთხვევაში, თუმცა მათი გამოყენება საჭიროებს სამედიცინო ზედამხედველობას, განსაკუთრებით მგრძნობიარე ჯგუფებში.
CDC-ის რეკომენდაციების მიხედვით, ფოტომგრძნობელობის ზრდის გამო აუცილებელია მზისგან დაცვა რეტინოლის გამოყენების პერიოდში.
საქართველოს კონტექსტი
საქართველოში კოსმეტიკური პროდუქტების რეგულაცია ეფუძნება საერთაშორისო სტანდარტებს, თუმცა პრაქტიკაში ხარისხის კონტროლი და მომხმარებელთა ინფორმირებულობა კვლავ გამოწვევად რჩება.
პროდუქტის ხარისხი დამოკიდებულია:
- შეფუთვაზე
- შენახვის პირობებზე
- კონცენტრაციაზე
რეტინოლი არასტაბილური ნივთიერებაა და იშლება სინათლისა და ჰაერის ზემოქმედებით [10]. ამიტომ ხარისხის კონტროლი და სერტიფიცირება, რომელიც უზრუნველყოფილია ისეთი პლატფორმებით, როგორიცაა https://www.certificate.ge, მნიშვნელოვანია მომხმარებლის უსაფრთხოებისთვის.
აკადემიური კვლევები, რომლებიც გამოქვეყნებულია https://www.gmj.ge-ზე, ხაზს უსვამს მტკიცებულებებზე დაფუძნებული მიდგომის მნიშვნელობას კანის მოვლის პროდუქტების გამოყენებისას.
მითები და რეალობა
მითი: რეტინოლი უსაფრთხოა, რადგან კოსმეტიკურია
რეალობა: რეტინოლი ბიოაქტიური ნივთიერებაა და აქვს ფარმაკოლოგიური ეფექტი [1]
მითი: რაც უფრო ხშირად გამოიყენება, მით უკეთესია შედეგი
რეალობა: ხშირი გამოყენება ზრდის გვერდითი ეფექტების რისკს [4]
მითი: რეტინოლი ყველასთვის აუცილებელია
რეალობა: რეტინოლი არ წარმოადგენს აუცილებელ ინგრედიენტს ჯანმრთელი კანისთვის
ხშირად დასმული კითხვები (Q&A)
არის თუ არა რეტინოლი აუცილებელი კანის მოვლისთვის
არა. კანის ჯანმრთელობისთვის აუცილებელია ძირითადი მოვლა — გაწმენდა, დატენიანება და მზისგან დაცვა.
არის თუ არა რეტინოლი უსაფრთხო
სწორი გამოყენების შემთხვევაში შეიძლება იყოს უსაფრთხო, თუმცა არსებობს გვერდითი ეფექტების რისკი.
შეიძლება თუ არა ყოველდღიური გამოყენება
ეს დამოკიდებულია კონცენტრაციაზე და ინდივიდუალურ მგრძნობელობაზე. ხშირ შემთხვევაში რეკომენდებულია ეტაპობრივი გამოყენება.
არის თუ არა რეტინოლი უსაფრთხო ორსულობის დროს
ორსულობის პერიოდში რეკომენდებულია რეტინოიდების თავიდან აცილება პოტენციური რისკების გამო [9].
დასკვნა — საზოგადოებრივი ჯანდაცვის პერსპექტივით
რეტინოლი წარმოადგენს ეფექტურ, მაგრამ ძლიერ ბიოაქტიურ ნივთიერებას, რომლის გამოყენება უნდა ეფუძნებოდეს სამეცნიერო მტკიცებულებებს და ინდივიდუალურ შეფასებას.
საზოგადოებრივი ჯანმრთელობის თვალსაზრისით მნიშვნელოვანია:
- მოსახლეობის ინფორმირება
- ხარისხის კონტროლი
- რეგულაციის გაუმჯობესება
- უსაფრთხო გამოყენების რეკომენდაციების გავრცელება
რეტინოლის გამოყენება არ არის უნივერსალური გადაწყვეტილება და საჭიროებს პასუხისმგებლიან მიდგომას. ინფორმირებული არჩევანი, სანდო სამედიცინო ინფორმაციის გამოყენება და ხარისხიანი პროდუქტების შერჩევა წარმოადგენს კანის ჯანმრთელობის დაცვის მნიშვნელოვან კომპონენტებს.
წყაროები
- Mukherjee S, et al. Retinoids in the treatment of skin aging. Clin Interv Aging. 2006. ხელმისაწვდომია: https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC2699641/
- Kang S, Fisher GJ. Molecular mechanisms of retinoid action. Mt Sinai J Med. 2001. ხელმისაწვდომია: https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/11764090/
- Elias PM. Skin barrier function. Curr Allergy Asthma Rep. 2008. ხელმისაწვდომია: https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/18417054/
- Kafi R, et al. Improvement of naturally aged skin with vitamin A. Arch Dermatol. 2007. ხელმისაწვდომია: https://jamanetwork.com/journals/jamadermatology/fullarticle/412425
- Del Rosso JQ. Retinoid dermatitis. J Clin Aesthet Dermatol. 2013. ხელმისაწვდომია: https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC3579485/
- Draelos ZD. Retinoid effects and photoprotection. J Cosmet Dermatol. 2005. ხელმისაწვდომია: https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/16390165/
- Thiboutot D, et al. Retinoid use and skin sensitivity. J Am Acad Dermatol. 2009. ხელმისაწვდომია: https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/19150269/
- Tang SC, et al. Irritant dermatitis risk. Dermatitis. 2017. ხელმისაწვდომია: https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/28234729/
- JAMA Dermatology. Retinoid safety in pregnancy. 2013. ხელმისაწვდომია: https://jamanetwork.com/journals/jamadermatology/fullarticle/1746164
- EFSA Panel on Dietetic Products. Vitamin A safety. EFSA Journal. ხელმისაწვდომია: https://www.efsa.europa.eu/en/efsajournal/pub/281
