წონის დასაკლებმა ინექციებმა შეიძლება მხედველობა დააზიანოს? სამეცნიერო მტკიცებულებები, რისკები და საზოგადოებრივი ჯანმრთელობის პერსპექტივა
შესავალი — ანალიტიკური კომენტარი
სიმსუქნე და ჭარბი წონა XXI საუკუნის ერთ-ერთი ყველაზე მნიშვნელოვანი საზოგადოებრივი ჯანმრთელობის გამოწვევაა, რომელიც პირდაპირ უკავშირდება შაქრიან დიაბეტს, გულ-სისხლძარღვთა დაავადებებს, ინსულტს და ნაადრევ სიკვდილიანობას. ამ კონტექსტში, ბოლო წლებში განსაკუთრებული ყურადღება მიიპყრო წონის დასაკლებმა ინექციებმა, განსაკუთრებით იმ მედიკამენტებმა, რომლებიც მოქმედებენ გლუკაგონის მსგავსი პეპტიდ-1-ის რეცეპტორებზე. ამ პრეპარატებმა ბევრ პაციენტში მნიშვნელოვნად შეამცირა სხეულის მასა და გააუმჯობესა მეტაბოლური მაჩვენებლები, რაც მათ თანამედროვე მედიცინის მნიშვნელოვან ინსტრუმენტად აქცევს [1], [7].
თუმცა, როგორც ყველა ფართოდ გამოყენებული სამკურნალო საშუალების შემთხვევაში, მათი გამოყენების მასშტაბის ზრდასთან ერთად გამოვლინდა იშვიათი, მაგრამ კლინიკურად მნიშვნელოვანი გვერდითი მოვლენების შესაძლო კავშირები. ბოლო პერიოდში საერთაშორისო რეგულატორებმა გაავრცელეს ინფორმაცია, რომ გარკვეულ შემთხვევებში შესაძლოა არსებობდეს კავშირი ამ მედიკამენტებსა და მხედველობის ნერვის დაზიანებას შორის [4], [6]. ეს საკითხი განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია საზოგადოებრივი ჯანმრთელობისთვის, რადგან მილიონობით ადამიანი უკვე იყენებს აღნიშნულ პრეპარატებს.
ამ თემის მეცნიერული და საზოგადოებრივი ანალიზი მნიშვნელოვანია ინფორმირებული გადაწყვეტილებების მისაღებად, რაც წარმოადგენს თანამედროვე მედიცინისა და საზოგადოებრივი ჯანმრთელობის ფუნდამენტურ პრინციპს. სანდო, მტკიცებულებებზე დაფუძნებული ინფორმაციის გავრცელება, მათ შორის პლატფორმებზე, როგორიცაა https://www.sheniekimi.ge და https://www.publichealth.ge, ხელს უწყობს საზოგადოებაში სწორი სამედიცინო ცნობიერების ფორმირებას.
პრობლემის აღწერა
წონის დასაკლები ინექციები, განსაკუთრებით სემაგლუტიდის შემცველი პრეპარატები, დღეს ფართოდ გამოიყენება როგორც სიმსუქნის, ასევე შაქრიანი დიაბეტის სამკურნალოდ. მათი ეფექტურობა დადასტურებულია მრავალ კლინიკურ კვლევაში, რაც განაპირობებს მათი გამოყენების სწრაფ ზრდას მსოფლიოში [7].
თუმცა, ბოლო წლებში ფარმაკოვიგილანტურმა სისტემებმა დააფიქსირა იშვიათი შემთხვევები, როდესაც ამ მედიკამენტების გამოყენების ფონზე განვითარდა მხედველობის ნერვის დაზიანება — მდგომარეობა, რომელიც ცნობილია როგორც არარტერიული წინა იშემიური ოპტიკური ნეიროპათია. ეს მდგომარეობა წარმოადგენს მხედველობის ნერვის სისხლმომარაგების დარღვევას და შეიძლება გამოიწვიოს მხედველობის მოულოდნელი დაქვეითება [5].
მნიშვნელოვანია აღინიშნოს, რომ ამ ეტაპზე პირდაპირი მიზეზობრივი კავშირი საბოლოოდ დადასტურებული არ არის. თუმცა, რეგულატორული ორგანოების მიერ მსგავსი შემთხვევების მონიტორინგი წარმოადგენს სტანდარტულ პროცესს, რომელიც მიზნად ისახავს მედიკამენტების უსაფრთხოების მუდმივ შეფასებას [4].
ეს საკითხი განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია საქართველოსთვის, სადაც აღნიშნული მედიკამენტების გამოყენება იზრდება და ზოგჯერ ხდება არასაკმარისი სამედიცინო ზედამხედველობის პირობებში.
სამეცნიერო და კლინიკური ანალიზი
გლუკაგონის მსგავსი პეპტიდ-1-ის რეცეპტორის აგონისტები მოქმედებენ მრავალ ფიზიოლოგიურ სისტემაზე. ისინი ამცირებენ მადის შეგრძნებას, ანელებენ კუჭის დაცლას და აუმჯობესებენ ინსულინის სეკრეციას, რაც იწვევს სხეულის მასის შემცირებას და გლუკოზის კონტროლის გაუმჯობესებას [7].
მხედველობის ნერვი წარმოადგენს ცენტრალური ნერვული სისტემის ნაწილს და უკიდურესად მგრძნობიარეა სისხლის მიწოდების ცვლილებების მიმართ. არარტერიული წინა იშემიური ოპტიკური ნეიროპათია ვითარდება მაშინ, როდესაც მცირდება სისხლის მიწოდება მხედველობის ნერვის წინა ნაწილში. შედეგად ხდება ნერვული ქსოვილის დაზიანება, რაც შეიძლება იყოს ნაწილობრივ ან სრულად შეუქცევადი [5].
მეცნიერული თვალსაზრისით, რამდენიმე ჰიპოთეზა განიხილება:
პირველი, სწრაფი წონის შემცირება და მეტაბოლური ცვლილებები შესაძლოა გავლენას ახდენდეს სისხლის მიმოქცევის რეგულაციაზე.
მეორე, დიაბეტის მქონე პაციენტებში სისხლძარღვები უკვე დაზიანებულია, რაც ზრდის ნერვის იშემიის რისკს.
მესამე, აღნიშნული მოვლენები შეიძლება არ იყოს პირდაპირ დაკავშირებული მედიკამენტთან, არამედ ასახავდეს იმ პაციენტების ზოგად რისკს, რომლებსაც აქვთ მრავალი თანმხლები დაავადება.
ამ ეტაპზე არსებული მონაცემები მიუთითებს ასოციაციაზე, მაგრამ არა მიზეზობრივ კავშირზე. სწორედ ამიტომ მიმდინარეობს დამატებითი კვლევები.
სტატისტიკა და მტკიცებულებები
მსოფლიოში სიმსუქნე აღენიშნება 1 მილიარდზე მეტ ადამიანს, რაც მას გლობალური ეპიდემიის სტატუსს ანიჭებს [1].
გლუკაგონის მსგავსი პეპტიდ-1-ის რეცეპტორის აგონისტებს იყენებს ათეულობით მილიონი ადამიანი, და მათი გამოყენება სწრაფად იზრდება [2].
არარტერიული წინა იშემიური ოპტიკური ნეიროპათიის სიხშირე ზოგად პოპულაციაში შეადგენს დაახლოებით 2–10 შემთხვევას 100,000 ადამიანზე წელიწადში [5].
ეს ნიშნავს, რომ მდგომარეობა იშვიათია. თუმცა, ფართო გამოყენების პირობებში, თუნდაც იშვიათი გვერდითი მოვლენები შეიძლება მნიშვნელოვანი გახდეს საზოგადოებრივი ჯანმრთელობისთვის.
სემაგლუტიდის კლინიკურმა კვლევებმა აჩვენა გულ-სისხლძარღვთა მოვლენების შემცირება, რაც მიუთითებს მნიშვნელოვან სარგებელზე [7].
საერთაშორისო გამოცდილება
ევროპის წამლების სააგენტო და ბრიტანეთის მარეგულირებელი ორგანო აქტიურად აკვირდებიან ამ საკითხს და აგრძელებენ მონაცემების შეგროვებას [4], [6].
აშშ-ის საკვებისა და მედიკამენტების ადმინისტრაცია მუდმივად ახორციელებს მედიკამენტების უსაფრთხოების მონიტორინგს და რეგულარულად განაახლებს რეკომენდაციებს [3].
The New England Journal of Medicine-ში გამოქვეყნებულმა კვლევამ აჩვენა, რომ სემაგლუტიდი ამცირებს გულ-სისხლძარღვთა მოვლენების რისკს, რაც მისი მნიშვნელოვანი კლინიკური სარგებელია [7].
ეს მონაცემები მიუთითებს, რომ მედიკამენტების სარგებელი მნიშვნელოვანი რჩება, თუმცა აუცილებელია უსაფრთხოების მუდმივი მონიტორინგი.
საქართველოს კონტექსტი
საქართველოში აღნიშნული მედიკამენტების გამოყენება სწრაფად იზრდება. თუმცა, ხშირად მათი გამოყენება ხდება არასაკმარისი სამედიცინო შეფასების გარეშე, რაც ზრდის პოტენციურ რისკებს.
ჯანდაცვის ხარისხის უზრუნველყოფა და მედიკამენტების უსაფრთხო გამოყენება მოითხოვს სტანდარტების დაცვას და სერტიფიცირებულ სამედიცინო პრაქტიკას, რასაც ხელს უწყობს ისეთი პლატფორმები, როგორიცაა https://www.certificate.ge.
საქართველოს სამედიცინო აკადემიური სივრცე, მათ შორის https://www.gmj.ge, მნიშვნელოვან როლს ასრულებს სამეცნიერო ინფორმაციის გავრცელებაში და სამედიცინო პრაქტიკის გაუმჯობესებაში.
საზოგადოებრივი ჯანმრთელობისთვის მნიშვნელოვანია, რომ მედიკამენტები გამოყენებული იყოს მხოლოდ ექიმის მეთვალყურეობით.
მითები და რეალობა
მითი: წონის დასაკლები ინექციები იწვევს სიბრმავეს.
რეალობა: ამ ეტაპზე არ არსებობს მტკიცებულება, რომ ეს მედიკამენტები პირდაპირ იწვევს სიბრმავეს. საუბარია იშვიათ გართულებაზე, რომლის მიზეზობრივი კავშირი ჯერ სრულად დადგენილი არ არის [4].
მითი: ეს მედიკამენტები უსაფრთხო არ არის.
რეალობა: მათი უსაფრთხოება დადასტურებულია მრავალ კლინიკურ კვლევაში, თუმცა, როგორც ყველა მედიკამენტს, მათაც აქვთ გვერდითი მოვლენები [7].
მითი: მათი გამოყენება შესაძლებელია ექიმის გარეშე.
რეალობა: ეს მედიკამენტები საჭიროებს სამედიცინო შეფასებას და მონიტორინგს.
ხშირად დასმული კითხვები (Q&A)
იწვევს თუ არა ეს პრეპარატები სიბრმავეს?
არა. საუბარია იშვიათ გართულებაზე და არა გარდაუვალ შედეგზე.
უნდა შეწყდეს თუ არა მკურნალობა?
არა ექიმთან კონსულტაციის გარეშე.
ვინ არის რისკის ჯგუფში?
დიაბეტის, ჰიპერტენზიის და სისხლძარღვთა დაავადებების მქონე პაციენტები.
არის თუ არა ეს მედიკამენტები ეფექტური?
დიახ, მათი ეფექტურობა დადასტურებულია კლინიკურ კვლევებში.
რა უნდა გააკეთოს პაციენტმა მხედველობის ცვლილების შემთხვევაში?
დაუყოვნებლივ მიმართოს ექიმს.
დასკვნა — საზოგადოებრივი ჯანდაცვის პერსპექტივით
წონის დასაკლები ინექციები წარმოადგენს თანამედროვე მედიცინის მნიშვნელოვან ინსტრუმენტს, რომელიც ეხმარება სიმსუქნისა და დიაბეტის მართვას. მათი გამოყენება დაკავშირებულია მნიშვნელოვან სარგებელთან, მათ შორის გულ-სისხლძარღვთა რისკის შემცირებასთან.
ამავე დროს, აუცილებელია მათი გამოყენება მხოლოდ სამედიცინო ზედამხედველობის პირობებში, რადგან იშვიათ შემთხვევებში შესაძლოა განვითარდეს სერიოზული გართულებები.
საზოგადოებრივი ჯანმრთელობის მთავარი მიზანია ინფორმირებული გადაწყვეტილებების მხარდაჭერა, რაც მოითხოვს სანდო ინფორმაციის ხელმისაწვდომობას და სამედიცინო სტანდარტების დაცვას.
წყაროები
- World Health Organization. Obesity and overweight. Available from: https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/obesity-and-overweight
- IQVIA. Global use of GLP-1 receptor agonists. Available from: https://www.iqvia.com
- U.S. Food and Drug Administration. Postmarketing Drug Safety Information. Available from: https://www.fda.gov/drugs
- European Medicines Agency. Pharmacovigilance Risk Assessment Committee updates. Available from: https://www.ema.europa.eu
- Hayreh SS. Ischemic optic neuropathy. Prog Retin Eye Res. 2009. Available from: https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/19345645/
- Medicines and Healthcare products Regulatory Agency. Drug Safety Update. Available from: https://www.gov.uk/drug-safety-update
- Marso SP, et al. Semaglutide and cardiovascular outcomes. N Engl J Med. 2016. Available from: https://www.nejm.org
