შესავალი — ანალიტიკური კომენტარი
თამბაქოს მოხმარება თანამედროვე საზოგადოებრივი ჯანდაცვის ერთ-ერთ ყველაზე მძიმე გამოწვევად რჩება, რადგან ის პირდაპირ უკავშირდება ნაადრევ სიკვდილიანობას, ქრონიკულ დაავადებებსა და ცხოვრების ხარისხის გაუარესებას. მიუხედავად ათწლეულების განმავლობაში დაგროვილი მტკიცებულებებისა, თამბაქოს მოხმარება კვლავ ფართოდ გავრცელებულია და მისი ზიანი ხშირად არასწორად ან არასრულად არის აღქმული. ბოლო წლებში ჩატარებული ახალი კვლევები კიდევ უფრო კონკრეტულ და შთამბეჭდავ მონაცემებს გვაწვდის, რომელთა მიხედვითაც ერთი ღერი სიგარეტის მოწევაც კი სიცოცხლის ხანგრძლივობას საშუალოდ 20 წუთით ამცირებს.
ეს მონაცემი არა მხოლოდ სიმბოლურია, არამედ ასახავს თამბაქოს მოხმარების რეალურ ბიოლოგიურ გავლენას ადამიანის ორგანიზმზე. როდესაც ზიანი თითოეულ ღერ სიგარეტზე ითვლება, უფრო მკაფიო ხდება, რომ მოწევა წარმოადგენს კუმულაციურ პროცესს, რომლის შედეგებიც დროთა განმავლობაში მნიშვნელოვნად გროვდება. ეს საკითხი განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია საზოგადოებრივი ჯანდაცვისთვის, რადგან თამბაქოს მოხმარების შემცირება ერთ-ერთი ყველაზე ეფექტური გზაა მოსახლეობის სიცოცხლის ხანგრძლივობისა და ჯანმრთელობის გაუმჯობესებისთვის [1].
საქართველოში, სადაც თამბაქოს მოხმარების გავრცელება კვლავ მაღალია, აღნიშნული მონაცემები განსაკუთრებულ ყურადღებას იმსახურებს. საზოგადოებრივი ჯანდაცვის სფეროში ინფორმაციის გავრცელება, მათ შორის ისეთი პლატფორმების საშუალებით, როგორიცაა https://www.sheniekimi.ge და https://www.publichealth.ge, მნიშვნელოვან როლს ასრულებს მოსახლეობის ცნობიერების ამაღლებაში და პრევენციული ქცევის ხელშეწყობაში.
პრობლემის აღწერა
თამბაქოს მოხმარება წარმოადგენს ერთ-ერთ წამყვან რისკ-ფაქტორს გულ-სისხლძარღვთა დაავადებების, ფილტვის კიბოს, ქრონიკული ობსტრუქციული ფილტვის დაავადებისა და მრავალი სხვა ქრონიკული პათოლოგიის განვითარებისთვის. მსოფლიო ჯანდაცვის ორგანიზაციის შეფასებით, თამბაქოს მოხმარება ყოველწლიურად 8 მილიონზე მეტი ადამიანის სიკვდილს იწვევს, რაც მას მსოფლიოში სიკვდილიანობის ერთ-ერთ ყველაზე მნიშვნელოვან პრევენციულ მიზეზად აქცევს [2].
კვლევების თანახმად, ადამიანები, რომლებიც მთელი ცხოვრების განმავლობაში ეწევიან, საშუალოდ დაახლოებით 10 წლით ნაკლებ ხანს ცხოვრობენ იმ ადამიანებთან შედარებით, რომლებიც არასდროს ეწეოდნენ. ეს ნიშნავს, რომ თამბაქოს მოხმარება არა მხოლოდ დაავადების განვითარების რისკს ზრდის, არამედ მნიშვნელოვნად ამცირებს სიცოცხლის საერთო ხანგრძლივობას.
ქართველი მოსახლეობისთვის ეს საკითხი განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია, რადგან ეროვნული კვლევები მიუთითებს, რომ თამბაქოს მოხმარების გავრცელება საქართველოში კვლავ მაღალია, განსაკუთრებით მამაკაცებში. ეს ზრდის როგორც ინდივიდუალურ, ასევე საზოგადოებრივ ტვირთს, რაც გამოიხატება ჯანმრთელობის ხარჯების ზრდაში, პროდუქტიულობის შემცირებასა და სიკვდილიანობის მატებაში.
სამეცნიერო და კლინიკური ანალიზი
სიგარეტის მოწევა ორგანიზმზე მრავალმხრივ გავლენას ახდენს. თამბაქოს კვამლი შეიცავს 7000-ზე მეტ ქიმიურ ნივთიერებას, რომელთაგან ასობით ტოქსიკურია და მინიმუმ 70 ცნობილია, როგორც კარცინოგენი [3]. ეს ნივთიერებები იწვევს უჯრედულ დაზიანებას, დნმ-ის მუტაციებს და ქრონიკული ანთების პროცესს.
იმუნური სისტემის დონეზე თამბაქოს კვამლი იწვევს როგორც თანდაყოლილი, ისე შეძენილი იმუნური პასუხის ცვლილებას. კვლევამ, რომელიც გამოქვეყნდა ჟურნალ Nature-ში, აჩვენა, რომ მოწევა იწვევს იმუნური სისტემის ფუნქციის გრძელვადიან ცვლილებებს, რაც ზრდის ინფექციური, ონკოლოგიური და ავტოიმუნური დაავადებების განვითარების რისკს [4].
მექანიზმი მოიცავს:
- იმუნური უჯრედების ფუნქციის დაქვეითებას
- ქრონიკული ანთების გააქტიურებას
- ანტიოქსიდანტური სისტემის დაქვეითებას
- გენეტიკური რეგულაციის ცვლილებებს
ამ ცვლილებების შედეგად ორგანიზმი უფრო დაუცველი ხდება ინფექციების მიმართ და ნაკლებად ეფექტურად ებრძვის სიმსივნურ უჯრედებს.
მნიშვნელოვანია ისიც, რომ მოწევის შეწყვეტის შემდეგ ორგანიზმი იწყებს აღდგენას. თუმცა, კვლევები აჩვენებს, რომ ზოგიერთი ცვლილება შეიძლება სრულად არ დაბრუნდეს საწყის მდგომარეობაში, განსაკუთრებით ხანგრძლივი მოწევის შემთხვევაში [4].
სტატისტიკა და მტკიცებულებები
უახლესი ეპიდემიოლოგიური მონაცემები მიუთითებს, რომ თამბაქოს მოხმარება მნიშვნელოვნად ამცირებს სიცოცხლის ხანგრძლივობას. კვლევის მიხედვით:
- ერთი ღერი სიგარეტი საშუალოდ სიცოცხლეს 20 წუთით ამცირებს
- მამაკაცებში ეს მაჩვენებელი დაახლოებით 17 წუთია
- ქალებში — დაახლოებით 22 წუთი
თუ ადამიანი დღეში ერთ კოლოფ სიგარეტს ეწევა (20 ღერი), ეს ნიშნავს დაახლოებით 400 წუთის, ანუ 6 საათისა და 40 წუთის სიცოცხლის დაკარგვას ყოველდღიურად.
გრძელვადიან პერსპექტივაში ეს იწვევს დაახლოებით 10 წლის სიცოცხლის დაკარგვას [5].
ამასთან, აშშ-ის დაავადებათა კონტროლისა და პრევენციის ცენტრის მონაცემებით, მწეველებს აქვთ:
- 15-დან 30-ჯერ მეტი ფილტვის კიბოს რისკი
- 2-დან 4-ჯერ მეტი გულის დაავადების რისკი
- მნიშვნელოვნად გაზრდილი ინსულტის რისკი [3]
ეს მონაცემები ადასტურებს, რომ თამბაქოს მოხმარება წარმოადგენს ერთ-ერთ ყველაზე სერიოზულ პრევენციულ საფრთხეს ჯანმრთელობისთვის.
საერთაშორისო გამოცდილება
მსოფლიო ჯანდაცვის ორგანიზაცია თამბაქოს კონტროლს საზოგადოებრივი ჯანდაცვის ერთ-ერთ პრიორიტეტად მიიჩნევს. ორგანიზაცია რეკომენდაციას უწევს შემდეგ ღონისძიებებს:
- თამბაქოს რეკლამის შეზღუდვა
- საგადასახადო პოლიტიკის გამკაცრება
- საზოგადოებრივი სივრცეების დაცვა თამბაქოს კვამლისგან
- მოსახლეობის ინფორმირება [2]
The Lancet-ში გამოქვეყნებული კვლევები მიუთითებს, რომ თამბაქოს კონტროლის პოლიტიკამ მნიშვნელოვნად შეამცირა მოწევის გავრცელება მრავალ ქვეყანაში [6].
NIH-ის მონაცემებით, მოწევის შეწყვეტა ნებისმიერ ასაკში ამცირებს სიკვდილიანობის რისკს და აუმჯობესებს სიცოცხლის ხანგრძლივობას [7].
საქართველოს კონტექსტი
საქართველოში თამბაქოს მოხმარება კვლავ წარმოადგენს მნიშვნელოვან საზოგადოებრივ პრობლემას. მიუხედავად იმისა, რომ ქვეყანაში მოქმედებს თამბაქოს კონტროლის კანონმდებლობა, მოწევის გავრცელება კვლავ მაღალია.
საქართველოს სამეცნიერო და აკადემიური სივრცე, მათ შორის https://www.gmj.ge, აქტიურად მუშაობს თამბაქოს გავლენის კვლევაზე და პრევენციული ღონისძიებების განვითარებაზე.
ასევე მნიშვნელოვანია ხარისხის სტანდარტებისა და რეგულაციების დაცვა, რაც უზრუნველყოფილია ისეთი ინსტიტუციების მიერ, როგორიცაა https://www.certificate.ge.
საჭიროა:
- პრევენციული პროგრამების გაფართოება
- მოსახლეობის ინფორმირების გაუმჯობესება
- მოწევის შეწყვეტის პროგრამების ხელმისაწვდომობის გაზრდა
მითები და რეალობა
მითი: ერთი ან ორი სიგარეტი ზიანს არ აყენებს.
რეალობა: კვლევები აჩვენებს, რომ თითოეული ღერი სიგარეტი იწვევს ორგანიზმის დაზიანებას და სიცოცხლის ხანგრძლივობის შემცირებას [5].
მითი: თუ ადამიანი ახალგაზრდაა, მოწევა საფრთხეს არ წარმოადგენს.
რეალობა: მოწევა იწყებს უჯრედულ დაზიანებას პირველივე ეტაპიდან და ზრდის ქრონიკული დაავადებების რისკს.
მითი: მოწევის შეწყვეტა გვიან არის.
რეალობა: მოწევის შეწყვეტა ნებისმიერ ასაკში აუმჯობესებს ჯანმრთელობას და ამცირებს სიკვდილიანობის რისკს [7].
ხშირად დასმული კითხვები (Q&A)
მართლაც ამცირებს ერთი სიგარეტი სიცოცხლეს?
დიახ. კვლევები მიუთითებს, რომ საშუალოდ ერთი სიგარეტი სიცოცხლეს დაახლოებით 20 წუთით ამცირებს.
შეიძლება თუ არა იმუნური სისტემის აღდგენა მოწევის შეწყვეტის შემდეგ?
დიახ. იმუნური სისტემა იწყებს აღდგენას, თუმცა სრული აღდგენა შეიძლება დროში გახანგრძლივდეს.
როდის იწყება მოწევის ზიანი?
დაზიანება იწყება მოწევის დაწყებისთანავე.
მოწევის შეწყვეტა რამდენად ეფექტურია?
მოწევის შეწყვეტა მნიშვნელოვნად ამცირებს სიკვდილიანობის და დაავადებების რისკს.
დასკვნა — საზოგადოებრივი ჯანდაცვის პერსპექტივით
თამბაქოს მოხმარება წარმოადგენს ერთ-ერთ ყველაზე მნიშვნელოვან პრევენციულ რისკ-ფაქტორს, რომელიც პირდაპირ უკავშირდება სიცოცხლის ხანგრძლივობის შემცირებას და ქრონიკული დაავადებების განვითარებას. თითოეული ღერი სიგარეტი წარმოადგენს კუმულაციური ზიანის ნაწილს, რომელიც დროთა განმავლობაში მნიშვნელოვნად აისახება ჯანმრთელობაზე.
საზოგადოებრივი ჯანდაცვის თვალსაზრისით, მოწევის პრევენცია და შეწყვეტა წარმოადგენს ერთ-ერთ ყველაზე ეფექტურ სტრატეგიას მოსახლეობის ჯანმრთელობის გაუმჯობესებისთვის.
პრაქტიკული რეკომენდაციები მოიცავს:
- მოწევის თავიდან აცილებას
- მოწევის შეწყვეტის მხარდაჭერის პროგრამების გამოყენებას
- მოსახლეობის ინფორმირებას თამბაქოს რეალური ზიანის შესახებ
- სახელმწიფო პოლიტიკის გაძლიერებას თამბაქოს კონტროლის მიმართულებით
თამბაქოს მოხმარების შემცირება წარმოადგენს მნიშვნელოვან ნაბიჯს საზოგადოებრივი ჯანმრთელობის გაუმჯობესებისა და სიცოცხლის ხანგრძლივობის გაზრდისთვის.
წყაროები
- Doll R, Peto R, Boreham J, Sutherland I. Mortality in relation to smoking. BMJ. 2004. https://www.bmj.com/content/328/7455/1519
- World Health Organization. Tobacco Fact Sheet. https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/tobacco
- CDC. Health Effects of Cigarette Smoking. https://www.cdc.gov/tobacco/basic_information/health_effects/index.htm
- Nature. Smoking and immune system changes. https://www.nature.com/articles/s41586-020-03065-y
- Jha P, et al. Smoking and reduced life expectancy. NEJM. https://www.nejm.org/doi/full/10.1056/NEJMsa1211127
- The Lancet. Global smoking trends. https://www.thelancet.com
- National Institutes of Health. Benefits of quitting smoking. https://www.nih.gov/news-events/news-releases/quitting-smoking-benefits
