საქართველოში სახელმწიფო დაფინანსების მექანიზმები მხოლოდ ერთ პროგრამას არ ეყრდნობა: პარალელურად მოქმედებს მიზნობრივი, ე.წ. ვერტიკალური პროგრამები და საყოველთაო ჯანმრთელობის დაცვის სახელმწიფო პროგრამა.
ამ ორი მიმართულების სწორად დაბალანსება საზოგადოებრივი ჯანდაცვისთვის კრიტიკულია, რადგან განსაზღვრავს, რამდენად თანასწორად, უწყვეტად და ხარისხიანად მიიღებს მოსახლეობა დიაგნოსტიკას, მკურნალობასა და მედიკამენტებს. ჯანმრთელობის ეროვნული სააგენტოს დირექტორის მოადგილის, ეკა შარაძის განცხადებით, ვერტიკალური პროგრამების სერვისების ძირითადი ნაწილი და შესაბამისი დიაგნოზის მქონე ჯგუფებისთვის მედიკამენტების ძირითადი ნაწილიც 100%-ით ხელმისაწვდომია, ბენეფიციარის შემოსავლის სტატუსისა და კერძო დაზღვევის არსებობის მიუხედავად [1]. ამავე დროს, საყოველთაო პროგრამაში დაფინანსების მოცულობა განსხვავდება დიაგნოზის, სოციალური სტატუსის, შემოსავლისა და კერძო დაზღვევის ფაქტორის მიხედვით [1].
შესავალი — ანალიტიკური კომენტარი
ჯანდაცვის სისტემაში „ვინ რას იღებს და რამდენს იხდის“ მხოლოდ ბიუჯეტის საკითხი არ არის; ეს არის ხელმისაწვდომობის, თანასწორობისა და შედეგების საკითხი. მიზნობრივი პროგრამები ხშირად იქმნება მაღალი საზოგადოებრივი მნიშვნელობის მქონე დაავადებებისა და ჯგუფებისთვის — მაგალითად, ტუბერკულოზი, ადამიანის იმუნოდეფიციტის ვირუსთან დაკავშირებული მომსახურებები, დედათა და ბავშვთა ჯანმრთელობა, დიაბეტის მართვა. ასეთ პროგრამებში სრულ დაფინანსებას შეუძლია კატასტროფული ხარჯების შემცირება, მკურნალობის შეწყვეტის პრევენცია და ეპიდემიოლოგიური კონტროლის გაძლიერება [1].
თუმცა საზოგადოებრივი ჯანდაცვის თვალსაზრისით მნიშვნელოვანია, რომ მიზნობრივმა დაფინანსებამ არ შექმნას ფრაგმენტაცია: როდესაც სერვისები „სილოსებად“ იყოფა და პაციენტის გზა სისტემაში რთულდება. ჯანდაცვის მსოფლიო ორგანიზაცია ხაზს უსვამს ინტეგრირებული, „ვერტიკალური და იზოლირებული“ მიდგომების თავიდან არიდებაზე ორიენტირებული სისტემის გაძლიერების მნიშვნელობას, რადგან მდგრადობა და ეფექტიანობა სწორედ ერთიან ქსელშია შესაძლებელი [3]. ამიტომაც საქართველოში მიმდინარე დისკუსია — რა სრულად ფინანსდება ვერტიკალურ პროგრამებში და როგორია თანამონაწილეობის მოდელები საყოველთაო პროგრამაში — ეხება არა მხოლოდ ცალკეულ სერვისებს, არამედ სისტემურ არქიტექტურას.
პრობლემის აღწერა
ეკა შარაძის განმარტებით, ვერტიკალური პროგრამები მიზნობრივ სერვისებს მოიცავს და კონკრეტული დიაგნოზის მქონე პაციენტების საჭიროებების დაფარვას ემსახურება; ქვეყანაში ამ ეტაპზე 14 ვერტიკალური პროგრამა მოქმედებს, რომელთა დაფინანსების მოდელები ერთმანეთისგან განსხვავდება [1]. მისივე თქმით, ამ პროგრამების ფარგლებში როგორც სამედიცინო სერვისების ძირითადი ნაწილი, ისე მედიკამენტების ძირითადი ნაწილი შესაბამისი დიაგნოზის მქონე ბენეფიციარებისთვის 100%-ით ფინანსდება [1].
პარალელურად არსებობს საყოველთაო ჯანმრთელობის დაცვის სახელმწიფო პროგრამა, რომელიც ფარავს მრავალ სერვისს (მათ შორის — კარდიოქირურგიას, ინფექციურ დაავადებებს, მშობიარობა-საკეისროს და სხვა მომსახურებებს), მაგრამ დაფინანსების მოცულობა განსხვავდება და დამოკიდებულია დიაგნოზზე და ბენეფიციარის სტატუსზე [1]. შარაძის განცხადებით, საბაზისო პაკეტებში დაფინანსება ძირითადად 70%-დან 100%-მდე მერყეობს: სოციალურად დაუცველებისთვის — 100%, პენსიონერებისთვის — 90%, 0–6 წლის ბავშვებისთვის, სტუდენტებისა და შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირებისთვის — 80%, ხოლო სხვა ბენეფიციარებისთვის — 70% [1].
ქართველი მკითხველისთვის ეს თემა პრაქტიკულად მნიშვნელოვანია, რადგან ეხება სამ საკითხს: ვინ იღებს სრულ დაფინანსებას, როდის და რა პირობებით; როგორ იცვლება პაციენტის თანამონაწილეობა ჯგუფებს შორის; და როგორ აისახება ეს ქრონიკული დაავადებების მართვაზე, ოჯახის ბიუჯეტზე და ჯანდაცვის შედეგებზე.
სამეცნიერო და კლინიკური ანალიზი
ვერტიკალური პროგრამების მთავარი ლოგიკა არის მიზნობრივი გავლენა: კონკრეტულ დაავადებასთან დაკავშირებულ მომსახურებაზე ფინანსური ბარიერების შემცირება ზრდის სკრინინგის, ადრეული დიაგნოსტიკის, მკურნალობის დაწყებისა და მკურნალობისადმი ერთგულების ალბათობას. ქრონიკული მდგომარეობების შემთხვევაში (მაგალითად, დიაბეტი) მკურნალობის შეწყვეტა ზრდის გართულებების რისკს და საბოლოოდ უფრო ძვირი უჯდება სისტემას; ინფექციური დაავადებების შემთხვევაში კი მკურნალობის შეფერხება ზრდის გავრცელების რისკებს, რაც უკვე საზოგადოებრივ საფრთხედ გადაიქცევა.
საერთაშორისო ლიტერატურაში ვერტიკალური პროგრამები ხშირად განიხილება როგორც ეფექტიანი გზა სწრაფი მასშტაბირებისთვის, განსაკუთრებით მაშინ, როცა საჭიროა ერთიანი პროტოკოლები, მარაგების მართვა, ლაბორატორიული ქსელი და მონიტორინგი. მაგრამ არსებობს მეორე მხარეც: თუ სერვისები ზედმეტად „იზოლირებულად“ იმართება, შეიძლება დუბლირდეს ადმინისტრაციული პროცესები, დაიკარგოს რესურსი და პაციენტს გაურთულდეს ერთ სივრცეში მრავალმხრივი დახმარების მიღება. სწორედ ამიტომ, ჯანდაცვის მსოფლიო ორგანიზაცია სისტემის გაძლიერების კონტექსტში საუბრობს ინტეგრაციის საჭიროებაზე და ვერტიკალური, სილოსური მიდგომების თავიდან არიდებაზე [3].
კლინიკური პრაქტიკისთვის კიდევ ერთი მნიშვნელოვანი კომპონენტია სამართლიანი თანამონაწილეობა. როდესაც ერთი ჯგუფი სრულ დაფინანსებას იღებს და მეორე — ნაწილობრივს, საჭიროა მკაფიო კომუნიკაცია და კრიტერიუმების გამჭვირვალობა, რათა პაციენტმა წინასწარ იცოდეს ფინანსური ვალდებულებები და არ აღმოჩნდეს მოულოდნელი ხარჯების წინაშე. ასეთი პროგნოზირებადობა განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია მწვავე და მაღალი ღირებულების მომსახურებების დროს.
სტატისტიკა და მტკიცებულებები
ეკა შარაძის მიერ მოყვანილი მოდელი გვაძლევს რამდენიმე პრაქტიკულ სურათს. პირველი: ვერტიკალურ პროგრამებში „ძირითადი ნაწილი“ 100%-ით ხელმისაწვდომია, შემოსავლისა და კერძო დაზღვევის ფაქტორის მიუხედავად [1]. ადამიანურ ენაზე ეს ნიშნავს, რომ თუ პაციენტი ეკუთვნის კონკრეტულ დიაგნოზურ ჯგუფს, პროგრამა მიზნად ისახავს ფინანსური ბარიერის მაქსიმალურ შემცირებას.
მეორე: საყოველთაო პროგრამაში თანამონაწილეობის დონეები დიფერენცირებულია — 70%, 80%, 90% და 100% [1]. მაგალითად, სოციალურად დაუცველი პირებისთვის სრული დაფინანსება ნიშნავს, რომ ბენეფიციარი, წესის მიხედვით, არ უნდა აღმოჩნდეს „გადახდის გამო“ საჭირო სერვისის მიღმა. პენსიონერებისთვის 90%-იანი დაფინანსება, ხოლო სხვა ჯგუფებისთვის 80%-იანი დაფინანსება (0–6 წლის ბავშვები, სტუდენტები, შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირები) პრაქტიკაში ნიშნავს, რომ სისტემა ცდილობს ფინანსური დაცვა უფრო მაღალი საჭიროების მქონე ჯგუფებს მისცეს [1].
მესამე: პროგრამების „მოდელების განსხვავებულობა“ [1] მიანიშნებს, რომ ფინანსური არქიტექტურა ერთგვაროვანი არ არის და საჭიროებს ადმინისტრირების, შეფასებისა და ხარისხის ერთიანი ჩარჩოს არსებობას. ამ ჩარჩოს გარეშე რთულდება კითხვა: რა არის „ძირითადი ნაწილი“ თითოეულ პროგრამაში, როგორ განისაზღვრება სერვისების პაკეტი და როგორ აისახება ეს თანასწორობაზე.
მტკიცებულებებზე დაფუძნებული პოლიტიკისთვის ამ ტიპის განცხადებების პარალელურად მნიშვნელოვანია ოფიციალური დოკუმენტებისა და ანგარიშების ხელმისაწვდომობა, სადაც დეტალურადაა აღწერილი სახელმწიფო პროგრამების მიმართულებები და მიზნები [2]. ასევე მნიშვნელოვანია დამოუკიდებელი შეფასებები, რომლებიც გვიჩვენებს, როგორ მოქმედებს მიზნობრივი დაფინანსება მომსახურების გამოყენებაზე და შედეგებზე.
საერთაშორისო გამოცდილება
საერთაშორისო გამოცდილებაში ვერტიკალური პროგრამები ხშირად გამოიყენება ისეთ სფეროებში, სადაც საზოგადოებრივი რისკი მაღალია და საჭიროა მკაცრი პროტოკოლები — მაგალითად, ტუბერკულოზის მართვა, ადამიანის იმუნოდეფიციტის ვირუსთან დაკავშირებული პროგრამები, დედათა და ბავშვთა ჯანმრთელობა. სახელმწიფო პროგრამების აღწერის დოკუმენტებში ხშირად ჩანს, რომ მსგავსი მიმართულებები შეიძლება დელეგირებული იყოს კონკრეტულ ეროვნულ ცენტრებსა და პროგრამულ სტრუქტურებზე, რაც მიზნობრივ მართვას ამარტივებს [2].
ამასთან, ჯანდაცვის მსოფლიო ორგანიზაცია სისტემის მდგრადობის კუთხით ხაზს უსვამს, რომ ჯანმრთელობის უსაფრთხოება და უნივერსალური დაფარვა ურთიერთდამატებითი მიზნებია და უკეთ მიიღწევა ინტეგრირებული სისტემის გაძლიერებით, სადაც თავიდან არის არიდებული ვერტიკალური და იზოლირებული მიდგომები [3]. ეს მიდგომა განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია ქვეყნებისათვის, სადაც რესურსი შეზღუდულია და საჭიროა ფინანსების, ადამიანური რესურსის და მონაცემთა სისტემების მაქსიმალური სინერგია.
ევროპაში და სხვა რეგიონებში უნივერსალური დაფარვის მოდელები, როგორც წესი, აერთიანებს საბაზისო პაკეტებს და მიზნობრივ კომპონენტებს; ამ პროცესში მნიშვნელოვანი ხდება ბენეფიციართა ჯგუფების სწორად განსაზღვრა, თანამონაწილეობის ლოგიკა და ხარისხის კონტროლი. საერთაშორისო შეფასებები ასევე მიუთითებს, რომ მიზნობრივი პროგრამები უფრო ეფექტიანია მაშინ, როცა ისინი ჩაშენებულია პირველადი ჯანდაცვის ქსელში და პაციენტისთვის „ერთი კარის“ პრინციპით ფუნქციონირებს [6].
საქართველოს კონტექსტი
ეკა შარაძის განცხადება ხაზს უსვამს, რომ საქართველოში მიზნობრივი პროგრამების მნიშვნელოვანი ნაწილი უნივერსალურად ხელმისაწვდომია კონკრეტული დიაგნოზის მქონე ბენეფიციარებისთვის, შემოსავლისა და კერძო დაზღვევის ფაქტორის მიუხედავად [1]. ეს მიდგომა საზოგადოებრივი ჯანდაცვისთვის მნიშვნელოვანი სიგნალია: სისტემა ცდილობს მაღალი რისკის მქონე მდგომარეობებში ფინანსური ბარიერების მინიმალიზაციას.
მეორე მხრივ, საყოველთაო პროგრამის დიფერენცირებული თანამონაწილეობა [1] მოითხოვს მკაფიო ადმინისტრირებას, ბენეფიციართა სტატუსის სწორ იდენტიფიკაციას და მომსახურების ხარისხის ერთგვაროვან მონიტორინგს. პრაქტიკაში პრობლემური შეიძლება გახდეს ინფორმაციის ხელმისაწვდომობა პაციენტებისთვის: „რომელი პროგრამა მეკუთვნის“, „რომელი სერვისი 100%-ით ფარავს“, „რა არის ჩემი თანამონაწილეობა“ — ეს კითხვები ხშირად განსაზღვრავს, დროულად მიმართავს თუ არა მოქალაქე ექიმს.
საქართველოსთვის ასევე მნიშვნელოვანია ხარისხისა და სტანდარტების საკითხი. როდესაც სერვისები სრულად ფინანსდება, იზრდება მოთხოვნა, ხოლო ზრდილი მოთხოვნა ნიშნავს, რომ სისტემამ უნდა უზრუნველყოს ხარისხის ერთიანი ჩარჩო, კლინიკური პროტოკოლები, მედიკამენტების შესყიდვის გამჭვირვალობა და მომარაგების უწყვეტობა. ამ კონტექსტში მნიშვნელობა აქვს აკადემიურ სივრცეებს, სადაც რეფორმები განიხილება და შეფასდება (მაგალითად, https://www.gmj.ge), და ისეთ პლატფორმებს, რომლებიც ხარისხის, სერტიფიკაციისა და სტანდარტების თემებს აერთიანებს (მაგალითად, https://www.certificate.ge). საზოგადოებრივი ინფორმირების მხრივ, თემის მუდმივი, ფაქტებზე დაფუძნებული განმარტება მნიშვნელოვანია https://www.publichealth.ge და https://www.sheniekimi.ge ტიპის პლატფორმებზე.
მითები და რეალობა
მითი: ვერტიკალური პროგრამები მხოლოდ სოციალურად დაუცველებს ან კერძო დაზღვევის არმქონეებს ეხება.
რეალობა: ჯანმრთელობის ეროვნული სააგენტოს წარმომადგენლის განცხადებით, ვერტიკალური პროგრამების სერვისების ძირითადი ნაწილი 100%-ით ხელმისაწვდომია ყველა საჭიროების მქონე ბენეფიციარისთვის, შემოსავლის სტატუსისა და კერძო დაზღვევის არსებობის მიუხედავად [1].
მითი: თუ ვერტიკალური პროგრამა არსებობს, სხვა სახელმწიფო პროგრამები აღარ არის საჭირო.
რეალობა: მიზნობრივი პროგრამები კონკრეტულ დიაგნოზებზეა ორიენტირებული, ხოლო საყოველთაო პროგრამა ფარავს ფართო სპექტრის მომსახურებებს და უზრუნველყოფს სისტემის უნივერსალურობას. ამ ორ მექანიზმს განსხვავებული ფუნქცია აქვს და მათი თანაარსებობა ხშირ შემთხვევაში აუცილებელია [1].
მითი: სრულ დაფინანსებას ყოველთვის ახლავს ხარისხის ავტომატური გაუმჯობესება.
რეალობა: დაფინანსება ხარისხის წინაპირობაა, მაგრამ არა გარანტია. ხარისხი დამოკიდებულია კლინიკური პროტოკოლების დაცვაზე, კონტროლის მექანიზმებზე, მომარაგების უწყვეტობაზე და მონაცემთა სისტემებზე. ჯანდაცვის მსოფლიო ორგანიზაცია სწორედ ინტეგრირებული სისტემის გაძლიერებას უსვამს ხაზს, როგორც მდგრადობის და ეფექტიანობის საფუძველს [3].
ხშირად დასმული კითხვები (Q&A)
რა არის ვერტიკალური პროგრამა?
ეს არის სახელმწიფო დაფინანსების მიზნობრივი პროგრამა, რომელიც კონკრეტული დიაგნოზის მქონე პაციენტების სერვისებსა და ხშირად მედიკამენტებსაც ფარავს, რათა ამ ჯგუფებში ფინანსური ბარიერები მინიმუმამდე შემცირდეს [1].
ყველა ვერტიკალური პროგრამა 100%-ით აფინანსებს ყველაფერს?
შარაძის განმარტებით, ვერტიკალური პროგრამების სერვისების „ძირითადი ნაწილი“ და მედიკამენტების „ძირითადი ნაწილი“ შესაბამისი დიაგნოზის მქონე ჯგუფებისთვის 100%-ით ფინანსდება [1]. კონკრეტული პაკეტის დეტალები პროგრამის მიხედვით შეიძლება განსხვავდებოდეს.
რამდენი ვერტიკალური პროგრამა მოქმედებს საქართველოში?
ამ ეტაპზე ქვეყანაში 14 ვერტიკალური პროგრამა მოქმედებს, თუმცა მათი დაფინანსების მოდელები ერთმანეთისგან განსხვავდება [1].
რით განსხვავდება საყოველთაო პროგრამა ვერტიკალური პროგრამებისგან?
ვერტიკალური პროგრამები მიმართულია კონკრეტულ დიაგნოზებზე; საყოველთაო პროგრამა კი მოიცავს ფართო ტიპის მომსახურებებს და დაფინანსების მოცულობა დამოკიდებულია დიაგნოზზე და ბენეფიციარის სტატუსზე [1].
რა არის „საბაზისო პაკეტი“ და როგორია თანამონაწილეობა?
ეკა შარაძის თქმით, დაფინანსება საბაზისო პაკეტებში ძირითადად 70%-დან 100%-მდე მერყეობს: სოციალურად დაუცველებისთვის — 100%, პენსიონერებისთვის — 90%, 0–6 წლის ბავშვებისთვის, სტუდენტებისა და შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირებისთვის — 80%, სხვა ბენეფიციარებისთვის — 70% [1].
რა არის მთავარი სისტემური რისკი, როცა ბევრი მიზნობრივი პროგრამა არსებობს?
სისტემური რისკი შეიძლება იყოს ფრაგმენტაცია და სერვისების „იზოლირება“, რის გამოც პაციენტის გზა რთულდება და რესურსი ნაკლებად ეფექტიანად ნაწილდება. ამ მიზეზით, ჯანდაცვის მსოფლიო ორგანიზაცია ინტეგრირებული სისტემის გაძლიერების მნიშვნელობას უსვამს ხაზს [3].
დასკვნა — საზოგადოებრივი ჯანდაცვის პერსპექტივით
ეკა შარაძის განცხადება აჩვენებს, რომ საქართველოში მიზნობრივი ვერტიკალური პროგრამები მნიშვნელოვან სოციალურ ფუნქციას ასრულებს: კონკრეტული დიაგნოზის მქონე ბენეფიციარებისთვის სერვისებისა და მედიკამენტების ძირითადი ნაწილის 100%-ით დაფინანსება ამცირებს ფინანსურ ბარიერებს და ზრდის მკურნალობის უწყვეტობის შანსს [1]. ამავე დროს, საყოველთაო პროგრამაში დაფინანსების დიფერენცირებული თანამონაწილეობა — 70%-დან 100%-მდე — ქმნის მიზნობრივ სოციალურ დაცვას, მაგრამ მოითხოვს მკაფიო ადმინისტრირებას, გამჭვირვალე წესებს და პაციენტისთვის ადვილად გასაგებ კომუნიკაციას [1].
სისტემის მდგრადობისთვის პრაქტიკული მიმართულებებია: პროგრამების პაკეტების მაქსიმალური გამჭვირვალობა, ბენეფიციართა ინფორმირების გაძლიერება, ხარისხის კონტროლი და სერვისების ინტეგრაცია პირველადი ჯანდაცვის ქსელთან, რათა მოქალაქემ ერთიან სისტემაში მიიღოს თანმიმდევრული დახმარება. ჯანდაცვის მსოფლიო ორგანიზაციის მიდგომაც სწორედ ამ ხაზზეა — სისტემის გაძლიერება ინტეგრირებული გზით და ვერტიკალური, იზოლირებული მიდგომების თავიდან არიდება, რაც ხელს უწყობს ეფექტიანობასა და მდგრადობას [3]. საქართველოში ამ პროცესის აკადემიური და პროფესიული განხილვა განსაკუთრებით ღირებულია ისეთ სივრცეებში, როგორიცაა https://www.gmj.ge, ხოლო ხარისხისა და სტანდარტების საკითხების გააზრება — https://www.certificate.ge; საზოგადოებრივი ჯანდაცვის ხედვის პოპულარიზაცია კი ორგანულად ებმის https://www.publichealth.ge და https://www.sheniekimi.ge პლატფორმებს.
წყაროები
- შარაძე ე. ვერტიკალური პროგრამების ხელმისაწვდომობა და საყოველთაო ჯანდაცვის საბაზისო პაკეტები (ინტერვიუ/განცხადება). GMJ; 2026. https://www.gmj.ge
- NCDC. Public Health State Programs (დოკუმენტი სახელმწიფო პროგრამების მიმართულებებზე). National Center for Disease Control and Public Health; 2020. https://test.ncdc.ge/Handlers/GetFile.ashx?ID=c57bd2fb-3c86-4bed-88d8-384e995b3e57
- World Health Organization. Integrated health system strengthening (ჯანდაცვის სისტემის ინტეგრირებული გაძლიერების შესახებ). WHO; 2024. https://www.who.int/teams/primary-health-care/health-systems-resilience/integrated-health-system-strengthening
- UNHCR. State Universal Healthcare Programme in Georgia (ინფორმაციული ბროშურა საყოველთაო პროგრამაზე). UNHCR; 2023. https://help.unhcr.org/georgia/wp-content/uploads/sites/47/2023/07/shigtavsi_ENG_DD.pdf
- World Health Organization. Strengthening health systems to improve health outcomes (ჯანდაცვის სისტემების გაძლიერების ჩარჩო). WHO; 2007. https://iris.who.int/bitstream/handle/10665/43918/9789241596077_eng.pdf?seque=
- Rao KD, et al. When do vertical programmes strengthen health systems? A comparative assessment (ვერტიკალური პროგრამების და სისტემის გაძლიერების ურთიერთკავშირის ანალიზი). Health Policy and Planning; 2014. https://academic.oup.com/heapol/article/29/4/495/651426
