შესავალი — ანალიტიკური კომენტარი
ე.წ. „პარაზიტების წმენდა“ ბოლო წლებში ერთ-ერთ ყველაზე გავრცელებულ ჯანმრთელობის თემად იქცა სოციალურ ქსელებსა და არაფორმალურ სამკურნალო სივრცეებში. პრობლემის არსი თითქოს მარტივია: ადამიანების უმეტესობას „ფარული პარაზიტები“ აქვს, ხოლო მათი მოცილება შესაძლებელია „ბუნებრივი წმენდით“, ბალახეულით, დიეტური შეზღუდვებით ან სხვადასხვა „დეტოქს პროგრამით“. თუმცა მედიცინისა და საზოგადოებრივი ჯანდაცვის პერსპექტივიდან ეს ტენდენცია მნიშვნელოვნად უფრო სერიოზული საკითხია, ვიდრე უბრალოდ „ალტერნატიული არჩევანი“.
პირველი, პარაზიტული ინფექციები რეალურად არსებობს და ზოგ რეგიონში მნიშვნელოვანი ტვირთიც აქვთ, თუმცა მათი გავრცელება პირდაპირ უკავშირდება წყლის უსაფრთხოებას, სანიტარიას, ჰიგიენას და კონკრეტულ რისკ-ფაქტორებს [1]. მეორე, „წმენდების“ ინდუსტრია ხშირად ქმნის შიშზე დაფუძნებულ ნარატივს, რომელიც ადამიანებს უბიძგებს თვითდიაგნოსტიკისკენ, არარეგულირებული დანამატების მიღებისკენ და პროფესიული სამედიცინო დახმარების გადადებისკენ. მესამე, ჯანმრთელობის დეზინფორმაცია საზოგადოებრივ ჯანდაცვაში ითვლება სისტემურ საფრთხედ, რადგან ის ასუსტებს ნდობას მედიცინის მიმართ, ზრდის არასწორი გადაწყვეტილებების ალბათობას და ხელს უწყობს რესურსების არამიზნობრივ ხარჯვას [2–4].
ამ თემაზე მტკიცებულებაზე დაფუძნებული საუბარი მნიშვნელოვანია საქართველოსთვისაც: ქვეყანაში მაღალია სოციალურ ქსელებზე დაყრდნობით ჯანმრთელობის გადაწყვეტილებების მიღების პრაქტიკა, ხოლო საკვები დანამატების ბაზარი სწრაფად იზრდება. ინფორმაციის სწორი კომუნიკაცია და ხარისხზე ორიენტირებული არჩევანი არის ის მიმართულება, რასაც ემსახურება როგორც ჯანმრთელობის განათლების პლატფორმები, ისე აკადემიური სივრცეები, მათ შორის https://www.publichealth.ge და https://www.gmj.ge.
პრობლემის აღწერა
ე.წ. „პარაზიტების წმენდის“ იდეა ჩვეულებრივ ასე ფორმულირდება: თითქმის ყველა ადამიანს აქვს პარაზიტი, რომელიც იწვევს მრავალფეროვან, ზოგად ჩივილებს (დაღლილობა, კანის პრობლემები, განწყობის ცვალებადობა, წონის ცვლილება), ხოლო ამ „ფარული პრობლემის“ გამოსავალია „წმენდის კურსი“. ამ გზავნილში რამდენიმე ძირითადი პრობლემა იკვეთება.
პირველი პრობლემა არის დიაგნოზის ჩანაცვლება ვარაუდით. რეალურ მედიცინაში „პარაზიტი“ არ არის უნივერსალური ახსნა; პარაზიტული ინფექციის ეჭვი დგინდება სიმპტომების, რისკ-ფაქტორების და ლაბორატორიული კვლევების საფუძველზე [5,6]. მეორე პრობლემა არის „ყველას აქვს პარაზიტი“ ტიპის განზოგადება, რაც ეწინააღმდეგება ეპიდემიოლოგიურ მონაცემებს: გლობალურად ნაწლავური ჰელმინთოზები მართლაც გავრცელებულია, თუმცა ძირითადად იმ რეგიონებში, სადაც სანიტარია და სუფთა წყალი შეზღუდულია; განვითარებულ და შედარებით სტაბილურ სანიტარიულ გარემოში „მასობრივი ფარული ინფექცია“ არ ითვლება ნორმად [1]. მესამე პრობლემა არის კომერციული ინტერესების შენიღბვა „ბუნებრივი ჯანმრთელობის“ ენით: მომხმარებელს ხშირად სთავაზობენ არარეგულირებულ დანამატებს, რომელთა ეფექტიანობა კონკრეტული პარაზიტების წინააღმდეგ არ არის კლინიკურად დამტკიცებული.
ქართველი მკითხველისთვის თემა მნიშვნელოვანია, რადგან საქართველოში, როგორც ბევრ ქვეყანაში, პოპულარულია თვითმკურნალობა და „სწრაფი გამოსავლის“ ძიება. საზოგადოებრივი ჯანდაცვის დონეზე ეს შეიძლება გადაიზარდოს რეალური დაავადებების დაგვიანებულ დიაგნოზში, მედიკამენტების არასწორ გამოყენებაში და ფინანსურ ექსპლუატაციაში.
სამეცნიერო და კლინიკური ანალიზი
პარაზიტი არის ორგანიზმი, რომელიც ცხოვრობს მასპინძელში ან მის ზედაპირზე და იყენებს მის რესურსებს. ადამიანის ნაწლავში ყველაზე ხშირად გვხვდება ორი დიდი ჯგუფი: პროტოზოები (ერთუჯრედიანი პარაზიტები) და ჰელმინთები (ჭიები). კლინიკური პრაქტიკისთვის მნიშვნელოვანია განსხვავება „შესაძლო ექსპოზიციასა“ და „აქტიურ ინფექციას“ შორის.
პროტოზოებიდან ერთ-ერთი ცნობილი მაგალითია ჟიარდია (Giardia duodenalis/lamblia). ინფექცია ხშირად უკავშირდება დაბინძურებულ წყალს, ცუდ ჰიგიენას, ბავშვთა კოლექტივებს ან მოგზაურობას და შეიძლება გამოიწვიოს დიარეა, მუცლის შებერილობა, გულისრევა და ზოგჯერ მალაბსორბცია [5]. აქვე მთავარი პრინციპია: დიაგნოზი უნდა დადასტურდეს განავლის კვლევით (ერთჯერადი ან განმეორებითი ნიმუშებით) და მკურნალობა დაინიშნოს სამედიცინო შეფასების შემდეგ [6].
ჰელმინთოზებიდან გლობალურად ყველაზე ფართოდ გავრცელებულია მიწით გადამდები ჰელმინთები (Ascaris lumbricoides, Trichuris trichiura, კაუჭჭიები). მათი გავრცელება მჭიდროდ არის დაკავშირებული ფეკალური დაბინძურების, სუფთა წყლისა და სანიტარიის დეფიციტთან; სწორედ ამიტომ მსოფლიო ჯანდაცვის ორგანიზაცია ხაზს უსვამს, რომ ინფექციები განსაკუთრებით აზიანებს ყველაზე ღარიბ და დაუცველ საზოგადოებებს [1]. ეს ნიშნავს, რომ „ყველას აქვს პარაზიტი“ ნარატივი უგულებელყოფს რეალურ ბიოლოგიურ და სოციალურ კანონზომიერებებს.
რაც შეეხება ე.წ. „წმენდებს“, მათი ძირითადი დაპირება იმაშია, რომ ბალახეული დანამატები ან მკაცრი დიეტები „გამოდევნის“ პარაზიტებს. კლინიკური თვალსაზრისით პრობლემაა, რომ ეს პროდუქტები, როგორც წესი, არ არის შეფასებული მკაცრი კლინიკური კვლევებით კონკრეტული პარაზიტების წინააღმდეგ, დოზირება არ არის სტანდარტიზებული, ხოლო ეფექტიანობისა და უსაფრთხოების ბალანსი ხშირად უცნობია [7,8]. ზოგი ბალახეული კომპონენტი შეიძლება იყოს ტოქსიკური მაღალი დოზებით ან ჰქონდეს მედიკამენტებთან ურთიერთქმედება, რაც ზრდის არასასურველი მოვლენების რისკს.
სარგებელი, რომელსაც ადამიანები ზოგჯერ აღწერენ „წმენდის“ შემდეგ, ხშირ შემთხვევაში შეიძლება აიხსნას სხვა ფაქტორებით: დროებით შემცირებული ულტრა-დამუშავებული საკვები, გაუმჯობესებული ჰიდრატაცია ან პლაცებოს ეფექტი. თუმცა ეს არ არის მტკიცებულება, რომ „პარაზიტები მოიშალა“; უფრო მეტიც, ასეთი კურსები შეიძლება დაფაროს სიმპტომები და გადაავადოს რეალური დიაგნოზი.
სტატისტიკა და მტკიცებულებები
საზოგადოებრივ დისკუსიაში ხშირად ფიგურირებს ციფრები, რომლებიც კონტექსტის გარეშე ქმნის შეცდომით შთაბეჭდილებას. მაგალითად, მსოფლიო ჯანდაცვის ორგანიზაციის მონაცემებით, მიწით გადამდები ჰელმინთებით ინფიცირებულია დაახლოებით 1.5 მილიარდი ადამიანი, რაც მსოფლიოს მოსახლეობის დაახლოებით 24 პროცენტს შეესაბამება [1]. ეს რიცხვი რეალურია, მაგრამ მისი სწორი ინტერპრეტაცია აუცილებელია: ინფექციების ძირითადი ტვირთი კონცენტრირებულია ტროპიკულ და სუბტროპიკულ ზონებში, სადაც სუფთა წყალი და სანიტარია შეზღუდულია [1]. შესაბამისად, ამ მონაცემის გამოყენება იმის დასამტკიცებლად, რომ „ყველას აქვს პარაზიტი“, მეცნიერულად არასწორია.
დეზინფორმაციის გავრცელების მექანიზმებიც ემყარება კვლევებს. ერთ-ერთი ფართოდ ციტირებული ნაშრომი აჩვენებს, რომ სოციალური ქსელების სივრცეში მცდარი ინფორმაცია ხშირად უფრო სწრაფად და ფართოდ ვრცელდება, ვიდრე სწორი ინფორმაცია, რაც განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია ჯანმრთელობის თემებზე გადაწყვეტილებების მიღებისას [9]. საზოგადოებრივი ჯანდაცვისთვის ეს ნიშნავს, რომ „პარაზიტების წმენდის“ მსგავსი მარტივი, ემოციურად დამაჯერებელი გზავნილები შეიძლება ეფექტურად კონკურირებდეს პროფესიულ რეკომენდაციებთან, მიუხედავად მტკიცებულებების დეფიციტისა [2–4].
გარდა გავრცელებისა, მნიშვნელოვანია რეგულაციის საკითხიც. საკვები დანამატების ბაზარზე ბევრ ქვეყანაში მოქმედებს ისეთი ჩარჩოები, სადაც პროდუქტები არ გადიან წინასწარ ისეთივე მკაცრ შეფასებას, როგორც მედიკამენტები. მაგალითად, აშშ-ის მარეგულირებელი ჩარჩოების მიხედვით, საკვები დანამატები ბაზარზე შეიძლება მოხვდეს ისე, რომ სახელმწიფო ორგანო წინასწარ არ აფასებდეს ეფექტიანობას; პასუხისმგებლობა დიდწილად მწარმოებელზეა [7,10]. ეს გარემოება ზრდის ხარისხთან, დოზირებასთან და მარკეტინგულ დაპირებებთან დაკავშირებულ რისკებს.
საერთაშორისო გამოცდილება
საერთაშორისო პრაქტიკაში პარაზიტული ინფექციების კონტროლი ეფუძნება სამ ძირითად ბურჯს: პრევენციას (წყალი, სანიტარია, ჰიგიენა), დიაგნოსტიკას (ლაბორატორიული დადასტურება) და მიზნობრივ მკურნალობას (სპეციფიკური ანტიპარაზიტული პრეპარატები) [1,5,6]. მსოფლიო ჯანდაცვის ორგანიზაცია მიწით გადამდები ჰელმინთოზების კონტროლში განსაკუთრებულად უსვამს ხაზს სანიტარიის გაუმჯობესებასა და ბავშვთა რისკის შემცირებას [1]. კლინიკურ დონეზე, მაგალითად ჟიარდიაზის შემთხვევაში, აშშ-ის დაავადებათა კონტროლისა და პრევენციის ცენტრი აღწერს დიაგნოსტიკისა და მკურნალობის ნაბიჯებს, მათ შორის განავლის ტესტირებას და მკურნალობის მონიტორინგს რეზისტენტობის ან ხელახალი ინფიცირების გამორიცხვისთვის [5,6].
დეტოქსისა და „წმენდის“ პრაქტიკების რეგულაციასთან დაკავშირებით საერთაშორისო გამოცდილება მიუთითებს ხარისხის, უსაფრთხოებისა და ეფექტიანობის მნიშვნელობაზე. ჯანმრთელობის მსოფლიო ორგანიზაციის ტრადიციული და კომპლემენტარული მედიცინის სტრატეგიებში ხაზგასმულია, რომ მოსახლეობას უნდა ჰქონდეს წვდომა უსაფრთხო და ხარისხიან პროდუქტებზე და ამისთვის აუცილებელია დაბალანსებული რეგულაცია და ზედამხედველობა [8]. ევროპის სივრცეში ჯანმრთელობის შესახებ მტკიცებების გამოყენება საკვებზე რეგულირდება და მტკიცებები უნდა ეფუძნებოდეს მეცნიერულ მტკიცებულებებს, რასაც აფასებს შესაბამისი ინსტიტუტები [11]. მცენარეული პროდუქტების ხარისხზე საუბრისას ევროპული რეგულატორის გზამკვლევები დეტალურად აღწერს ხარისხის კონტროლის მოთხოვნებს [12].
ამ სტანდარტების საერთო იდეა ასეთია: თუ პროდუქტი აცხადებს ჯანმრთელობაზე მნიშვნელოვან გავლენას, ამ განცხადებას უნდა ახლდეს ხარისხის, უსაფრთხოებისა და მტკიცებულებების შესაბამისი დონე. სწორედ ეს პრინციპი ხშირად აკლია „პარაზიტების წმენდის“ ბაზარს.
საქართველოს კონტექსტი
საქართველოში პარაზიტული ინფექციები რეალურად არსებობს, თუმცა მათი შეფასება უნდა იყოს რისკზე დაფუძნებული და არა „მასობრივი ფარული ინფექციის“ მითზე დაფუძნებული. პრაქტიკაში ყველაზე მნიშვნელოვანი პრობლემები ხშირად დაკავშირებულია თვითდიაგნოსტიკასთან, არასწორი ინფორმაციის გავლენასთან და დანამატების უკონტროლო გამოყენებასთან. ეს განსაკუთრებით საგრძნობია მაშინ, როდესაც ადამიანებს აქვთ არამკაფიო ჩივილები (დაღლილობა, კანის ცვლილებები, მუცლის დისკომფორტი) და მარტივი „ერთი მიზეზის“ მოძიება უფრო ადვილია, ვიდრე სრულფასოვანი სამედიცინო შეფასება.
საქართველოსთვის პრიორიტეტულია ხარისხისა და რეგულაციის კულტურის გაძლიერება. სწორედ ამიტომ ორგანულად მნიშვნელოვანია ისეთი პლატფორმების როლი, როგორიცაა https://www.certificate.ge, სადაც ყურადღება გამახვილებულია სტანდარტებზე, სერტიფიკაციასა და ხარისხის მართვაზე, ხოლო https://www.gmj.ge წარმოადგენს აკადემიურ სივრცეს, რომელიც ხელს უწყობს მტკიცებულებაზე დაფუძნებულ დისკუსიას. მოსახლეობისთვის სანდო ინფორმაციის ხელმისაწვდომობა შეიძლება გაძლიერდეს ჯანდაცვის განათლების პლატფორმებითაც, მათ შორის https://www.sheniekimi.ge და https://www.publichealth.ge, სადაც თემები შეიძლება განიხილებოდეს მარტივად, მაგრამ მეცნიერულად სწორად.
სისტემური შეზღუდვები საქართველოში მოიცავს ლაბორატორიული სერვისების არათანაბარ ხელმისაწვდომობას რეგიონებში, თვითმკურნალობის კულტურას და ონლაინ რეკლამების გავლენას. ამის გამო „პარაზიტების წმენდის“ მსგავსი გზავნილები შეიძლება იქცეს არა მხოლოდ ინდივიდუალური არჩევანის, არამედ საზოგადოებრივი ჯანდაცვის გამოწვევად.
მითები და რეალობა
მითი: ყველას აქვს „ფარული პარაზიტი“
რეალობა: პარაზიტული ინფექციების გავრცელება განსხვავდება რეგიონების მიხედვით და მჭიდროდ არის დაკავშირებული სანიტარიასთან და წყლის უსაფრთხოებასთან. გლობალური მაღალი მაჩვენებლები ვერ გამოიყენება იმის დასამტკიცებლად, რომ ყველა ქვეყანაში ყველა ადამიანი ინფიცირებულია [1].
მითი: დაღლილობა, აკნე და განწყობის ცვალებადობა პარაზიტის მთავარი ნიშნებია
რეალობა: ასეთი ჩივილები არასპეციფიკურია და ათეულობით მიზეზი შეიძლება ჰქონდეს. პარაზიტულ ინფექციას უფრო ხშირად ახასიათებს კუჭ-ნაწლავის სიმპტომები, ხანგრძლივი დიარეა, მუცლის ტკივილი, ზოგჯერ წონის კლება; დიაგნოზი დგინდება ლაბორატორიული კვლევებით [5,6].
მითი: „ბუნებრივი წმენდა“ უსაფრთხოა, რადგან „ბალახეულია“
რეალობა: ბუნებრივი წარმოშობა არ უდრის უსაფრთხოებას. მცენარეულ პროდუქტებს შეიძლება ჰქონდეს ტოქსიკურობა მაღალი დოზებით, ასევე მედიკამენტებთან ურთიერთქმედება. გარდა ამისა, დანამატების ხარისხი და შემადგენლობა ყოველთვის არ არის ერთგვაროვანი და ბაზარზე კონტროლი შეიძლება იყოს არასაკმარისი [7,8,12].
მითი: თუ „წმენდამ“ მომიხსნა სიმპტომები, ეს ნიშნავს, რომ პარაზიტი მქონდა
რეალობა: დროებითი გაუმჯობესება შეიძლება აიხსნას კვების ცვლილებით, ჰიდრატაციით, სტრესის შემცირებით ან პლაცებოს ეფექტით. ეს არ არის პარაზიტული ინფექციის დადასტურება; დადასტურებისთვის საჭიროა კვლევა [6].
ხშირად დასმული კითხვები (Q&A)
როდის უნდა ვიფიქრო პარაზიტულ ინფექციაზე?
თუ გაქვთ ხანგრძლივი დიარეა, მუცლის ტკივილი, გულისრევა, აუხსნელი წონის კლება ან გაქვთ კონკრეტული რისკი (დაბინძურებული წყალი, მოგზაურობა, ცუდი სანიტარია), მიზანშეწონილია ექიმთან კონსულტაცია [5,6].
როგორ დგინდება დიაგნოზი?
ბევრ შემთხვევაში საჭიროა განავლის ლაბორატორიული კვლევა. ზოგჯერ საჭიროა ერთზე მეტი ნიმუში ან დამატებითი მეთოდები, რადგან პარაზიტების გამოვლენა შეიძლება პერიოდული იყოს [6].
როგორ ხდება მკურნალობა?
მკურნალობა არის მიზნობრივი და დამოკიდებულია პარაზიტის ტიპზე. მაგალითად, ჟიარდიაზის დროს გამოიყენება კონკრეტული მედიკამენტები და საჭიროების შემთხვევაში ხდება ხელახალი შეფასება, რათა გამოირიცხოს ხელახალი ინფიცირება ან მკურნალობის წარუმატებლობა [5].
არის თუ არა რეკომენდებული „პროფილაქტიკური წმენდა“, თუ არაფერი მაწუხებს?
მტკიცებულებაზე დაფუძნებული მედიცინა პროფილაქტიკურ „წმენდის კურსებს“ არ განიხილავს როგორც საჭირო პრაქტიკას. პრევენცია ძირითადად გულისხმობს წყლის უსაფრთხოებას, ჰიგიენას და საკვების სწორ დამუშავებას [1,5].
რატომ არის დანამატებთან სიფრთხილე საჭირო?
რადგან ბევრი დანამატი ბაზარზე ხვდება ისე, რომ წინასწარ არ ფასდება ეფექტიანობა მედიკამენტების მსგავსი სტანდარტით; ხარისხი, დოზირება და მარკეტინგული დაპირებები შეიძლება იყოს პრობლემური. აუცილებელია კრიტიკული მიდგომა და ექიმთან შეთანხმება, განსაკუთრებით თუ იღებთ სხვა წამლებს [7,10].
დასკვნა — საზოგადოებრივი ჯანდაცვის პერსპექტივით
პარაზიტული ინფექციები რეალური სამედიცინო პრობლემაა, მაგრამ ე.წ. „პარაზიტების წმენდა“ როგორც უნივერსალური და ყველასთვის საჭირო გამოსავალი, არ შეესაბამება მტკიცებულებაზე დაფუძნებულ მედიცინას. საზოგადოებრივი ჯანდაცვის მთავარი ამოცანაა, ერთი მხრივ, არ დავაკნინოთ რეალური ინფექციების არსებობა და საჭიროების შემთხვევაში დროული დიაგნოსტიკა-მკურნალობა, ხოლო მეორე მხრივ, არ დავუშვათ ფსევდომეცნიერული პრაქტიკების გავრცელება, რომლებიც ზრდის თვითმკურნალობას, ამცირებს ნდობას პროფესიული მედიცინის მიმართ და აჩერებს ადამიანებს რეალური მიზეზების ძიებაში.
პრაქტიკული რეკომენდაციები ასეთია: სიმპტომების შემთხვევაში მიმართეთ ექიმს და მოითხოვეთ ლაბორატორიული დადასტურება; თავი აარიდეთ არარეგულირებულ „კურსებს“, რომლებიც გპირდებათ დიაგნოზის გარეშე „სრულ განკურნებას“; კრიტიკულად შეაფასეთ ჯანმრთელობის შესახებ ინფორმაცია სოციალურ ქსელებში; ხარისხთან და სტანდარტებთან დაკავშირებულ საკითხებში ეძებეთ სანდო გზამკვლევები და აკადემიური განხილვა. ამ პროცესში სანდო ინფორმაციის სივრცეების მხარდაჭერა მნიშვნელოვანია, მათ შორის https://www.sheniekimi.ge, https://www.publichealth.ge, https://www.gmj.ge და https://www.certificate.ge.
წყაროები
- World Health Organization. Soil-transmitted helminth infections. 2023 Jan 18. Available from: https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/soil-transmitted-helminth-infections
- Swire-Thompson B, Lazer D. Public Health and Online Misinformation: Challenges and Recommendations. Annu Rev Public Health. 2020;41:433–451. Available from: https://ssphplus.ch/assets/downloads/210329-public-health-and-online-misinformation.pdf
- Rodgers K, Massac N. Misinformation: A Threat to the Public’s Health and the Public Health System. J Public Health Manag Pract. 2020;26(3):294–296. Available from: https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/32235211/
- Southwell BG, Niederdeppe J, Cappella JN, et al. Health Misinformation as a Public Health Threat. Am J Public Health. 2019;109(S2):S87–S92. Available from: https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/ (სრული ჩანაწერის მოძიება შესაძლებელია ავტორებისა და სათაურის მიხედვით)
- Centers for Disease Control and Prevention. Patient Care for Giardia Infection. 2024 Feb 20. Available from: https://www.cdc.gov/giardia/hcp/clinical-care/index.html
- Centers for Disease Control and Prevention. Testing and Diagnosis for Giardia Infection. 2024 Jan 3. Available from: https://www.cdc.gov/giardia/testing/index.html
- National Institutes of Health, Office of Dietary Supplements. Dietary Supplements: What You Need to Know. 2023 Jan 4. Available from: https://ods.od.nih.gov/factsheets/WYNTK-Consumer/
- World Health Organization. Draft global traditional medicine strategy 2025–2034. 2025 May 14. Available from: https://apps.who.int/gb/ebwha/pdf_files/wha78/a78_4add1-en.pdf
- Vosoughi S, Roy D, Aral S. The spread of true and false news online. Science. 2018;359(6380):1146–1151. Available from: https://www.science.org/doi/10.1126/science.aap9559
- U.S. Food and Drug Administration. Questions and Answers on Dietary Supplements. 2024 Feb 21. Available from: https://www.fda.gov/food/information-consumers-using-dietary-supplements/questions-and-answers-dietary-supplements
- European Commission. Health claims. Available from: https://food.ec.europa.eu/food-safety/labelling-and-nutrition/nutrition-and-health-claims/health-claims_en
- European Medicines Agency. Guideline on quality of herbal medicinal products/traditional herbal medicinal products (Revision 3). 2022 Jan 18. Available from: https://www.ema.europa.eu/en/documents/scientific-guideline/final-guideline-quality-herbal-medicinal-productstraditional-herbal-medicinal-products-revision-3_en.pdf
