შესავალი — ანალიტიკური კომენტარი
პერფლუორირებული და პოლიფლუორირებული ნივთიერებები, რომლებიც ცნობილია საერთო სახელწოდებით PFAS, თანამედროვე მედიცინისა და საზოგადოებრივი ჯანდაცვის ერთ-ერთ ყველაზე რთულ და აქტუალურ გამოწვევად ითვლება. ეს ქიმიური ნაერთები ათწლეულების განმავლობაში გამოიყენებოდა მრეწველობაში, საყოფაცხოვრებო პროდუქტებსა და ტექნოლოგიურ პროცესებში მათი გამძლეობისა და სტაბილურობის გამო. სწორედ ეს თვისებები გახდა მიზეზი, რის გამოც PFAS გარემოში პრაქტიკულად არ იშლება და ხანგრძლივად გროვდება წყალში, ნიადაგში, საკვებსა და ადამიანის ორგანიზმში. ბოლო წლებში განსაკუთრებული ყურადღება მიიპყრო არა მხოლოდ PFAS-ის არსებობამ, არამედ მათი „განადგურების“ პროცესმა, რომელმაც შესაძლოა ახალი და ნაკლებად შესწავლილი რისკები შექმნას საზოგადოებრივი ჯანმრთელობისთვის.
პრობლემის აღწერა
PFAS-ებთან დაკავშირებული ძირითადი პრობლემა მდგომარეობს იმაში, რომ ისინი ფართოდ არის გავრცელებული ყოველდღიურ გარემოში და ამავდროულად რთულად ექვემდებარება სრულ ნეიტრალიზაციას. მრავალი ქვეყნის პოლიტიკა და ტექნოლოგიური მიდგომა ორიენტირებულია PFAS-ის განადგურებაზე, როგორც საბოლოო გადაწყვეტაზე. თუმცა თანამედროვე კვლევები აჩვენებს, რომ განადგურების პროცესში ხშირად წარმოიქმნება არასრული დაშლის პროდუქტები, რომლებიც შესაძლოა კიდევ უფრო რთულად კონტროლირებადი იყოს. ეს საკითხი ქართველი მკითხველისთვის მნიშვნელოვანია, რადგან გარემოსდაცვითი დაბინძურება, წყლის რესურსები და საკვების უსაფრთხოება საქართველოში ერთმანეთთან მჭიდროდ არის დაკავშირებული და ნებისმიერი უხილავი ქიმიური რისკი პირდაპირ აისახება მოსახლეობის ჯანმრთელობაზე.
სამეცნიერო და კლინიკური ანალიზი
ბიოლოგიური თვალსაზრისით, PFAS ნაერთები გამოირჩევა ძლიერი ქიმიური ბმით ნახშირბადსა და ფტორს შორის, რაც განაპირობებს მათ უკიდურეს სტაბილურობას. ეს ნაერთები ადვილად ხვდება ადამიანის ორგანიზმში საკვების, სასმელი წყლისა და ჰაერის მეშვეობით და ხასიათდება ბიოაკუმულაციის უნარით. კლინიკური კვლევები უკავშირებს PFAS-ის ზემოქმედებას იმუნური სისტემის ფუნქციის დარღვევას, ჰორმონულ დისბალანსს, რეპროდუქციულ პრობლემებს და ზოგიერთი ქრონიკული დაავადების განვითარების რისკის ზრდას.
ბოლო სამეცნიერო მიმოხილვებმა აჩვენა, რომ მაღალი ტემპერატურის, ქიმიური ან პლაზმური ტექნოლოგიებით PFAS-ის განადგურება ყოველთვის არ იწვევს მათი სრულ დაშლას. არასრული დაშლის შედეგად წარმოიქმნება მეორადი ნაერთები, რომლებიც შეიძლება აირის ან აეროზოლის სახით გავრცელდეს გარემოში. ამ პროდუქტების ტოქსიკურობა და ბიოლოგიური მოქმედება ჯერ სრულად არ არის შეფასებული, რაც დამატებით გაურკვევლობას ქმნის საზოგადოებრივი ჯანმრთელობის რისკების თვალსაზრისით.
სტატისტიკა და მტკიცებულებები
საერთაშორისო მონაცემების მიხედვით, PFAS ნაერთები აღმოჩენილია მსოფლიოს მოსახლეობის უმრავლესობის სისხლის ნიმუშებში [1]. ეს მიუთითებს მათ ფართო გავრცელებაზე და ქრონიკულ ზემოქმედებაზე. ევროპის გარემოსდაცვითი სააგენტოს შეფასებით, PFAS-ით დაბინძურებული ტერიტორიების რაოდენობა ყოველწლიურად იზრდება, ხოლო მათი მართვა მილიარდობით ფინანსურ რესურსს მოითხოვს [2]. კვლევები ასევე აჩვენებს, რომ არასრული განადგურების პროდუქტების გარემოში გავრცელება შეიძლება ხდებოდეს შორ მანძილზე, რაც პრობლემას ლოკალურიდან გლობალურ დონეზე გადაჰყავს [3]. ციფრები ადასტურებს ტენდენციას, თუმცა მათ უკან მდგომი მექანიზმები ჯერ კიდევ ინტენსიური კვლევის საგანია.
საერთაშორისო გამოცდილება
საერთაშორისო ორგანიზაციები, მათ შორის World Health Organization, ხაზს უსვამენ PFAS-ის ზემოქმედების მრავალმხრივობას და რეკომენდაციას იძლევიან მათი გამოყენების ეტაპობრივი შეზღუდვისა და უსაფრთხო ალტერნატივების დანერგვის შესახებ [1]. Centers for Disease Control and Prevention და National Institutes of Health მიუთითებენ, რომ PFAS-ის მართვა უნდა ეფუძნებოდეს პრევენციას და არა მხოლოდ განადგურების ტექნოლოგიებს. წამყვანი სამეცნიერო გამოცემები, მათ შორის The Lancet და BMJ, ყურადღებას ამახვილებენ იმაზე, რომ არასრული დაშლის პროდუქტები რეგულირების მიღმა რჩება და საჭიროებს ახალ შეფასებით ჩარჩოებს.
საქართველოს კონტექსტი
საქართველოსთვის PFAS-ის საკითხი ჯერ კიდევ ნაკლებად არის შესწავლილი სისტემურ დონეზე, თუმცა ქვეყნის გეოგრაფიული და ეკოლოგიური თავისებურებები ზრდის პოტენციურ რისკებს. სასმელი წყლის წყაროები, სოფლის მეურნეობა და ეკოსისტემები ერთმანეთთან მჭიდროდ არის დაკავშირებული, რაც ნებისმიერი ქიმიური დამაბინძურებლის გავრცელებას საზოგადოებრივი ჯანმრთელობის პრობლემად აქცევს. ამ კონტექსტში მნიშვნელოვანია აკადემიური კვლევებისა და მონიტორინგის განვითარება, რისთვისაც მნიშვნელოვანი სივრცეა www.gmj.ge, ხოლო უსაფრთხოების, ხარისხისა და სტანდარტების მიმართულებით — www.certificate.ge. საზოგადოებრივი ინფორმირების თვალსაზრისით სანდო რესურსებად რჩება https://www.publichealth.ge და https://www.sheniekimi.ge.
მითები და რეალობა
ერთ-ერთი გავრცელებული წარმოდგენა არის ის, რომ PFAS-ის „განადგურება“ ავტომატურად ნიშნავს რისკის სრულ აღმოფხვრას. რეალურად, თანამედროვე მტკიცებულებები აჩვენებს, რომ რისკი შესაძლოა მხოლოდ ფორმას იცვლიდეს და ნაკლებად ხილული გახდეს. კიდევ ერთი მითი უკავშირდება იმას, თითქოს PFAS პრობლემა მხოლოდ ინდუსტრიული ქვეყნების საკითხია. ჰაერითა და წყლით გავრცელების გამო ეს ნაერთები გლობალურ პრობლემას წარმოადგენს და არ ცნობს სახელმწიფო საზღვრებს.
ხშირად დასმული კითხვები (Q&A)
არის თუ არა PFAS-ის ყველა ნაერთი აკრძალული?
არა, ბევრი ნაერთი ჯერ კიდევ გამოიყენება და მათი ჩანაცვლება ეტაპობრივად მიმდინარეობს.
ნიშნავს თუ არა განადგურება სრულ უსაფრთხოებას?
არა ყოველთვის, რადგან შესაძლებელია არასრული დაშლის პროდუქტების წარმოქმნა.
შეუძლია თუ არა ინდივიდს საკუთარი თავის დაცვა?
პირდაპირი გზები შეზღუდულია, თუმცა ინფორმირებულობა და სანდო წყლის წყაროების გამოყენება მნიშვნელოვნად ამცირებს რისკს.
დასკვნა — საზოგადოებრივი ჯანდაცვის პერსპექტივით
PFAS-ის საკითხი ნათლად აჩვენებს, რომ გარემოსდაცვით პრობლემებში მარტივი გადაწყვეტილებები იშვიათია. განადგურების ტექნოლოგიები შეიძლება იყოს აუცილებელი, მაგრამ ისინი არ უნდა განიხილებოდეს როგორც საბოლოო და უპირობო გამოსავალი. საზოგადოებრივი ჯანდაცვის პასუხისმგებლობაა, რომ გადაწყვეტილებები ეფუძნებოდეს სრულ რისკების შეფასებას, გამჭვირვალე მონიტორინგსა და მტკიცებულებებზე დაფუძნებულ კომუნიკაციას. რეალისტური მიდგომა გულისხმობს პრევენციას, რეგულაციის გაძლიერებას და საზოგადოების ინფორმირებას, რათა უხილავი საფრთხეები დროულად იქნეს იდენტიფიცირებული და შემცირებული.
წყაროები
- World Health Organization. PFAS and human health. https://www.who.int
- European Environment Agency. PFAS contamination in Europe. https://www.eea.europa.eu
- Nature Reviews Earth & Environment. Processes to destroy PFASs and formation of incomplete destruction products. https://www.nature.com/articles/s43017-025-00755-x
- United States Environmental Protection Agency. PFAS explained. https://www.epa.gov/pfas
