რამდენი საათი უნდა ეძინოს 5 წლამდე ბავშვს | რაზე ახდენს გავლენას ძილის რეჟიმის დარღვევა
შესავალი — ანალიტიკური კომენტარი
ბავშვთა ძილი წარმოადგენს ნერვული სისტემის განვითარებისა და მთელი სიცოცხლის განმავლობაში ჯანმრთელობის ერთ-ერთ უმნიშვნელოვანეს საფუძველს. ადრეული ასაკიდან ჩამოყალიბებული ძილის ჩვევები განსაზღვრავს კოგნიტიურ ფუნქციებს, ემოციურ რეგულაციას, იმუნურ სისტემას და მეტაბოლურ ჯანმრთელობას. თანამედროვე საზოგადოებაში, განსაკუთრებით არდადეგებისა და დღესასწაულების პერიოდში, ძილის რუტინის დარღვევა ერთ-ერთ ყველაზე გავრცელებულ რისკ-ფაქტორად რჩება ბავშვთა ნევროფსიქოლოგიური პრობლემებისათვის. სწორედ ამიტომ, ბავშვთა ძილის საკითხი წარმოადგენს არა მხოლოდ ინდივიდუალურ ოჯახურ გამოწვევას, არამედ საზოგადოებრივი ჯანდაცვის მნიშვნელოვან კომპონენტს, რომელსაც მუდმივი ყურადღება სჭირდება როგორც კლინიკური პრაქტიკის, ისე ჯანმრთელობის პოლიტიკის დონეზე [1].
ბავშვთა ნევროლოგ ნინო გოგატიშვილის მიერ გაჟღერებული რეკომენდაციები ემთხვევა საერთაშორისო სამეცნიერო კონსენსუსს, რომლის მიხედვითაც წინასასკოლო ასაკში სტაბილური ძილის რეჟიმი წარმოადგენს ნერვული ქსელების მომწიფებისა და ქცევითი სტაბილურობის კრიტიკულ ფაქტორს. მსგავსი საკითხები სისტემურად განიხილება ისეთ აკადემიურ სივრცეებში, როგორებიცაა https://www.sheniekimi.ge და https://www.publichealth.ge, სადაც საზოგადოებრივი ჯანდაცვის კონტექსტში განიხილება ბავშვთა ძილის გავლენა ჯანმრთელობაზე.
პრობლემის აღწერა
ბავშვთა ძილის დარღვევა თანამედროვე ოჯახებში ფართოდ გავრცელებული მოვლენაა. ტექნოლოგიური გარემო, განათების ხელოვნური წყაროები, სოციალური აქტივობების გახანგრძლივება და არდადეგების პერიოდში დღის რეჟიმის ცვლილება იწვევს იმას, რომ ბავშვები იძინებენ გვიან და იღვიძებენ არარეგულარულად. წინასასკოლო ასაკის ბავშვებისთვის ეს განსაკუთრებით პრობლემურია, რადგან ამ პერიოდში ტვინი ინტენსიურად აყალიბებს სინაფსურ კავშირებს, რომლებიც პასუხისმგებელია ყურადღებაზე, სწავლასა და ემოციურ სტაბილურობაზე [2].
ქართველი მშობლებისთვის საკითხი განსაკუთრებით აქტუალურია, რადგან ქვეყანაში სკოლამდელი განათლების სისტემის ჩართულობა და მშობელთა განათლება ძილის ჰიგიენის საკითხებში ჯერ კიდევ შეზღუდულია. ხშირია წარმოდგენა, რომ არდადეგების დროს ძილის რეჟიმის დარღვევა დროებითი და უვნებელია, თუმცა კვლევები მიუთითებს, რომ ასეთმა პერიოდულმა დისრეგულაციამ შეიძლება გამოიწვიოს ქცევითი პრობლემები, იმუნიტეტის დაქვეითება და სწავლის სირთულეები [3].
სამეცნიერო და კლინიკური ანალიზი
ძილი წარმოადგენს აქტიურ ნეირობიოლოგიურ პროცესს, რომლის დროსაც მიმდინარეობს სინაფსური პლასტიურობის რეგულაცია, მეხსიერების კონსოლიდაცია და ნეიროენდოკრინული ბალანსის შენარჩუნება. მელატონინის სეკრეცია, რომელიც დამოკიდებულია სინათლესა და სიბნელეზე, განსაზღვრავს ძილის დაწყების დროს. თუ ბავშვი რეგულარულად იძინებს გვიან, მელატონინის რიტმი ირღვევა, რაც იწვევს ქრონიკულ უძილობას და დღის ძილიანობას [4].
კლინიკური კვლევები აჩვენებს, რომ წინასასკოლო ასაკის ბავშვებისთვის ოპტიმალურია საღამოს ცხრა საათამდე დაძინება. ამ ასაკში ძილის საშუალო საჭიროება შეადგენს თერთმეტიდან ცამეტ საათამდე დღეში, რაც აუცილებელია ტვინის სრულფასოვანი განვითარებისთვის [5]. ძილის წინ აქტიური თამაშები ზრდის სიმპათიკური ნერვული სისტემის აქტივობას, რაც აფერხებს მოდუნებას და ძილის ფაზაში გადასვლას. ამიტომ საერთაშორისო პედიატრიული აკადემიები რეკომენდაციას იძლევიან, რომ ძილის წინ მინიმუმ ერთი საათით ადრე ბავშვი იმყოფებოდეს მშვიდ, არასტიმულირებელ გარემოში [6].
სტატისტიკა და მტკიცებულებები
მსოფლიო ჯანდაცვის ორგანიზაციის მონაცემებით, სკოლამდელი ასაკის ბავშვების დაახლოებით ოციდან ოცდაათი პროცენტი განიცდის ძილის სხვადასხვა ხარისხის დარღვევას [7]. ამერიკის პედიატრიული აკადემიის მიხედვით, რეგულარული ძილის რუტინის მქონე ბავშვებს აქვთ უკეთესი აკადემიური შედეგები და ნაკლები ქცევითი პრობლემები, ვიდრე მათ, ვისაც არასტაბილური რეჟიმი აქვს [8].
ევროპული კოჰორტული კვლევები აჩვენებს, რომ ბავშვებში, რომლებიც იძინებენ საღამოს ცხრა საათის შემდეგ, მომდევნო წლებში მატულობს ყურადღების დეფიციტისა და ჰიპერაქტივობის სინდრომის განვითარების რისკი დაახლოებით ოცი პროცენტით [9]. ეს მონაცემები ცხადყოფს, რომ ძილის დროის რეგულაცია წარმოადგენს მნიშვნელოვან პრევენციულ ინსტრუმენტს.
საერთაშორისო გამოცდილება
მსოფლიო ჯანდაცვის ორგანიზაცია და ამერიკის დაავადებათა კონტროლის ცენტრი ძილის ჰიგიენას ბავშვთა ჯანმრთელობის ერთ-ერთ ძირითად ინდიკატორად მიიჩნევენ [10]. ნიუ-იორკის ბავშვთა ჰოსპიტალისა და მაიოს კლინიკის კლინიკური სახელმძღვანელოები ხაზს უსვამენ რუტინული, პროგნოზირებადი ძილის წინ მომზადების აუცილებლობას, რომელიც მოიცავს მშვიდ აქტივობებს, განათების შემცირებას და ეკრანების გამორიცხვას [11].
ჟურნალ The Lancet-ში გამოქვეყნებული მიმოხილვითი ანალიზი მიუთითებს, რომ ადრეული ასაკიდან ჩამოყალიბებული ძილის ჩვევები უკავშირდება მოზრდილ ასაკში გულ-სისხლძარღვთა და მეტაბოლური დაავადებების შემცირებულ რისკს [12]. ეს აჩვენებს, რომ ბავშვთა ძილი არა მხოლოდ მოკლევადიანი კეთილდღეობის, არამედ მთელი სიცოცხლის განმავლობაში ჯანმრთელობის განმსაზღვრელი ფაქტორია.
საქართველოს კონტექსტი
საქართველოში ბავშვთა ძილის საკითხი ჯერ კიდევ არასაკმარისად არის ინტეგრირებული საზოგადოებრივი ჯანდაცვის პოლიტიკაში. პირველადი ჯანდაცვის რგოლში ძილის შეფასება ხშირად რჩება მეორეხარისხოვან საკითხად, მიუხედავად იმისა, რომ მისი გავლენა ქცევასა და სწავლებაზე კარგად არის დადასტურებული. აკადემიური სივრცეები, როგორებიცაა https://www.gmj.ge, აქტიურად ავრცელებენ კვლევებზე დაფუძნებულ ინფორმაციას ძილის მნიშვნელობის შესახებ, თუმცა პრაქტიკაში მათი დანერგვა კვლავ გამოწვევად რჩება.
ხარისხის და სტანდარტების კუთხით, ბავშვთა განვითარების პროგრამებში ძილის ჰიგიენის ინტეგრირება შესაძლებელია ისეთი სტრუქტურების დახმარებით, როგორიცაა https://www.certificate.ge, რომელიც უზრუნველყოფს ტრენინგებისა და პროგრამების სტანდარტიზაციას. ეს ხელს შეუწყობს მშობლებისა და პედაგოგების განათლებას და ერთიანი მიდგომის ჩამოყალიბებას.
მითები და რეალობა
ხშირად მიიჩნევა, რომ ბავშვი თვითონ მოერგება ძილის არარეგულარულ რეჟიმს. სამეცნიერო მტკიცებულებები აჩვენებს, რომ ბიოლოგიური საათი საჭიროებს სტაბილურ გარემოს და არეგულირებს ჰორმონულ და ნერვულ პროცესებს მხოლოდ თანმიმდევრულობის პირობებში [4].
არსებობს წარმოდგენა, რომ ძილის წინ აქტიური თამაში ეხმარება ბავშვს დაღლაში. რეალურად კი ასეთი აქტივობა ზრდის კორტიზოლის დონეს და აფერხებს მოდუნებას, რაც აუარესებს ძილის ხარისხს [6].
ხშირად დასმული კითხვები (Q&A)
არის თუ არა აუცილებელი ერთსა და იმავე დროს დაძინება ყოველდღე?
დიახ, რეგულარული დრო აუცილებელია ბიოლოგიური საათის სტაბილურობისთვის და უკეთესი ძილისთვის [5].
შეიძლება თუ არა არდადეგებზე რეჟიმის დროებით დარღვევა?
დროებითი ცვლილება ნაკლებად საზიანოა, თუმცა ხანგრძლივი არარეგულარულობა ზრდის ქცევითი და კოგნიტიური პრობლემების რისკს [3].
რამდენი საათი უნდა ეძინოს წინასასკოლო ასაკის ბავშვს?
საშუალოდ თერთმეტიდან ცამეტ საათამდე, ასაკისა და ინდივიდუალური თავისებურებების მიხედვით [5].
დასკვნა — საზოგადოებრივი ჯანდაცვის პერსპექტივით
ბავშვთა ძილის რეგულაცია წარმოადგენს დაბალბიუჯეტიან და მაღალეფექტურ საზოგადოებრივი ჯანდაცვის ჩარევას. სტაბილური ძილის რუტინა ამცირებს ქცევით დარღვევებს, აუმჯობესებს სწავლის უნარს და ხელს უწყობს ფიზიკურ ჯანმრთელობას. სახელმწიფოსა და პროფესიული საზოგადოებების პასუხისმგებლობაა მშობლებისა და პედაგოგების ინფორმირება და სტანდარტიზებული რეკომენდაციების დანერგვა. ცნობიერების ამაღლება, პრაქტიკული სახელმძღვანელოების გავრცელება და ხარისხის კონტროლი წარმოადგენს რეალისტურ გზას ბავშვთა ჯანმრთელი მომავლის უზრუნველსაყოფად.
წყაროები
- Mindell JA, Owens JA. A clinical guide to pediatric sleep. Philadelphia: Lippincott Williams & Wilkins; 2015. https://journals.lww.com
- Carskadon MA, Dement WC. Normal human sleep. In: Kryger MH, Roth T, Dement WC, editors. Principles and practice of sleep medicine. Elsevier; 2017. https://www.elsevier.com
- Owens JA. Insufficient sleep in adolescents: causes and consequences. Minerva Pediatr. 2014;66:63–71. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov
- Arendt J. Melatonin and human rhythms. Chronobiol Int. 2006;23:21–37. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov
- Paruthi S, et al. Recommended amount of sleep for pediatric populations. J Clin Sleep Med. 2016;12:785–786. https://jcsm.aasm.org
- American Academy of Pediatrics. Sleep hygiene and children. https://www.aap.org
- World Health Organization. Child sleep and health. https://www.who.int
- American Academy of Pediatrics. Healthy sleep habits. https://www.aap.org
- Touchette E, et al. Associations between sleep duration and behavioral problems. Pediatrics. 2007;119:e1421–e1429. https://publications.aap.org
- Centers for Disease Control and Prevention. Sleep and children. https://www.cdc.gov
- Mayo Clinic. Children’s sleep guidelines. https://www.mayoclinic.org
- Cappuccio FP, et al. Sleep duration and health. The Lancet. 2010;376: 37–45. https://www.thelancet.com
