ფრთხილად იყავით წამლის და წამლის ურთიერთქმედებასთან დაკავშირებით (drug-drug interaction) 🛑 ანუ როდესაც ორი ან მეტი წამლის მიღებას აპირებთ ერთად
ამის სესახებ დერმატო-ვენეროლოგი ზაზა თელია სოციალურ ქსელში წერს და ვიდეოს აქვეყნებს.
შესავალი — ანალიტიკური კომენტარი
მედიკამენტების ერთდროული მიღება თანამედროვე მედიცინის განუყოფელი ნაწილია, განსაკუთრებით ქრონიკული დაავადებების მქონე პაციენტებში, თუმცა სწორედ ამ პრაქტიკასთან არის დაკავშირებული ერთ-ერთი ყველაზე სერიოზული, მაგრამ ნაკლებად გაცნობიერებული საფრთხე — წამლების ურთიერთქმედება. როდესაც ორი ან მეტი პრეპარატი ერთად გამოიყენება, მათ შეიძლება ერთმანეთის მოქმედება გააძლიეროს, შეასუსტოს ან გამოიწვიოს სრულიად ახალი, არასასურველი ეფექტები. ეს საკითხი პირდაპირ ეხება პაციენტის უსაფრთხოებას, მკურნალობის შედეგებსა და საზოგადოებრივი ჯანდაცვის ხარჯებს, რის გამოც წამლების ურთიერთქმედება აღიარებულია როგორც გლობალური ჯანდაცვის მნიშვნელოვანი გამოწვევა [1].
პრობლემის აღწერა
წამლისა და წამლის ურთიერთქმედება ნიშნავს სიტუაციას, როდესაც ერთი პრეპარატი ცვლის მეორის შეწოვას, მეტაბოლიზმს ან მოქმედების მექანიზმს. საქართველოში, სადაც ფართოდ არის გავრცელებული თვითმკურნალობა და სხვადასხვა სპეციალისტის მიერ დანიშნული მედიკამენტების ერთდროული გამოყენება, ეს პრობლემა განსაკუთრებით აქტუალურია. პაციენტები ხშირად არ ამცნობენ ექიმს ყველა იმ წამლის შესახებ, რომელსაც იღებენ, მათ შორის ბიოლოგიურად აქტიურ დანამატებსა და მცენარეულ საშუალებებს, რაც ზრდის არასასურველი რეაქციების რისკს. საზოგადოებრივი ჯანდაცვის თვალსაზრისით ეს იწვევს ჰოსპიტალიზაციის გახშირებას, მკურნალობის წარუმატებლობას და მედიკამენტურ დაზიანებებს, რაც აისახება როგორც ინდივიდუალურ, ისე სისტემურ დონეზე [2].
სამეცნიერო და კლინიკური ანალიზი
ფარმაკოლოგიური ურთიერთქმედებები შეიძლება იყოს ფარმაკოკინეტიკური ან ფარმაკოდინამიკური. ფარმაკოკინეტიკური ურთიერთქმედება გულისხმობს ერთი წამლის მიერ მეორის შეწოვის, განაწილების, მეტაბოლიზმის ან გამოყოფის ცვლილებას. მაგალითად, ღვიძლის ფერმენტების ინჰიბირება ან გააქტიურება შეიძლება მნიშვნელოვნად შეცვალოს სხვა პრეპარატის კონცენტრაცია სისხლში [3].
ფარმაკოდინამიკური ურთიერთქმედება კი ხდება მაშინ, როდესაც ორი პრეპარატი ერთსა და იმავე ბიოლოგიურ სისტემაზე მოქმედებს. ამ შემთხვევაში ეფექტი შეიძლება გაძლიერდეს, რაც ზრდის ტოქსიკურობის რისკს, ან დასუსტდეს, რაც მკურნალობის არაეფექტურობას იწვევს. განსაკუთრებით საშიშია ანტიკოაგულანტების, ანტიდეპრესანტების, ანტიბიოტიკებისა და გულ-სისხლძარღვთა პრეპარატების ურთიერთქმედება, რადგან მათ მცირე დოზობრივი ცვლილებაც კი შეიძლება სერიოზულ კლინიკურ შედეგებს გამოიწვიოს [4].
სტატისტიკა და მტკიცებულებები
ჯანმრთელობის მსოფლიო ორგანიზაციის შეფასებით, არასასურველი წამლისმიერი რეაქციების დაახლოებით 20–30 პროცენტი დაკავშირებულია სწორედ წამლების ურთიერთქმედებასთან [1]. კლინიკური კვლევები აჩვენებს, რომ მრავალმედიკამენტური მკურნალობის დროს, ანუ როდესაც პაციენტი ერთდროულად ხუთზე მეტ პრეპარატს იღებს, სერიოზული ურთიერთქმედების რისკი ორჯერ იზრდება [5]. ეს ნიშნავს, რომ ხანდაზმულ და ქრონიკული დაავადებების მქონე პაციენტებში პრობლემა განსაკუთრებით მწვავეა.
საერთაშორისო გამოცდილება
ჯანმრთელობის მსოფლიო ორგანიზაცია, აშშ-ის დაავადებათა კონტროლისა და პრევენციის ცენტრები და ეროვნული სამედიცინო ინსტიტუტები რეკომენდაციას უწევენ ელექტრონული რეცეპტებისა და წამლის ურთიერთქმედების შემმოწმებელი სისტემების გამოყენებას კლინიკურ პრაქტიკაში [1,6]. წამყვან სამედიცინო გამოცემებში, როგორიცაა NEJM და BMJ, ხაზგასმულია ფარმაცევტისა და ოჯახის ექიმის ერთობლივი მუშაობის მნიშვნელობა პაციენტის მედიკამენტური უსაფრთხოების უზრუნველსაყოფად [4,7].
საქართველოს კონტექსტი
საქართველოში მედიკამენტების ხელმისაწვდომობა მაღალია, თუმცა ინფორმირებული გამოყენება ჯერ კიდევ სერიოზულ გამოწვევად რჩება. აკადემიური პლატფორმები, როგორიცაა https://www.gmj.ge, რეგულარულად აქვეყნებენ მასალებს რაციონალური ფარმაკოთერაპიის შესახებ. ხარისხისა და უსაფრთხოების კონტროლში მნიშვნელოვანი როლი აქვს https://www.certificate.ge-ს, რომელიც უზრუნველყოფს მედიკამენტების შესაბამისობას სტანდარტებთან. საზოგადოებრივი ინფორმაციის გავრცელებაში კი მნიშვნელოვანი ფუნქცია აკისრია https://www.publichealth.ge-სა და https://www.sheniekimi.ge-ს, სადაც პაციენტებს შეუძლიათ მიიღონ სანდო და სამეცნიერო საფუძვლიანი ინფორმაცია.
მითები და რეალობა
გავრცელებულია მოსაზრება, რომ თუ წამლები ექიმმა დანიშნა, მათი ერთად მიღება ყოველთვის უსაფრთხოა. რეალურად, სხვადასხვა სპეციალისტის მიერ დანიშნული პრეპარატები შეიძლება ურთიერთქმედებაში შევიდეს, თუ ინფორმაცია სრულად არ არის გაზიარებული, რის გამოც აუცილებელია პაციენტმა ყველა მედიკამენტი აცნობოს მკურნალ ექიმს [3].
ხშირად დასმული კითხვები (Q&A)
არის თუ არა მცენარეული საშუალებები უსაფრთხო სხვა წამლებთან ერთად?
ბევრ მცენარეულ პროდუქტს შეუძლია შეცვალოს წამლების მეტაბოლიზმი, ამიტომ მათი ერთდროული მიღება ექიმთან შეთანხმების გარეშე არ არის რეკომენდებული.
როგორ შეიძლება შემცირდეს ურთიერთქმედების რისკი?
მედიკამენტების სრული სიის მიწოდება ექიმისა და ფარმაცევტისათვის მნიშვნელოვნად ამცირებს რისკს.
დასკვნა — საზოგადოებრივი ჯანდაცვის პერსპექტივით
წამლების ურთიერთქმედება წარმოადგენს პრევენცირებად საფრთხეს, რომელიც მნიშვნელოვან ზეგავლენას ახდენს პაციენტების უსაფრთხოებაზე და ჯანდაცვის სისტემის ეფექტიანობაზე. ინფორმირებული პაციენტი, კოორდინირებული სამედიცინო გუნდი და ხარისხიანი ფარმაცევტული ზედამხედველობა არის ძირითადი ფაქტორები, რომლებიც ამცირებს არასასურველი შედეგების ალბათობას და უზრუნველყოფს უსაფრთხო და ეფექტურ მკურნალობას.
წყაროები
- World Health Organization. Medication safety in polypharmacy. https://www.who.int
- World Health Organization. Adverse drug reactions. https://www.who.int
- U.S. National Library of Medicine. Drug interactions. https://www.nlm.nih.gov
- BMJ. Drug–drug interactions. https://www.bmj.com
- Maher RL et al. Clinical consequences of polypharmacy. Expert Opin Drug Saf. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov
- Centers for Disease Control and Prevention. Medication safety. https://www.cdc.gov
- New England Journal of Medicine. Preventing adverse drug interactions. https://www.nejm.org
