სისხლის ტესტი, რომელიც კიბოს სიმპტომების გამოვლენამდე წლების ადრე ამოიცნობს — ახალი იმედი ონკოლოგიაში
შესავალი — ანალიტიკური კომენტარი
კიბო მსოფლიოში სიკვდილიანობის ერთ-ერთ წამყვან მიზეზად რჩება. მიუხედავად დიაგნოსტიკისა და მკურნალობის მნიშვნელოვანი პროგრესისა, დაავადების ადრეული გამოვლენა კვლავ თანამედროვე მედიცინის ერთ-ერთ ყველაზე რთულ გამოწვევად ითვლება. პრაქტიკაში კიბოს მრავალი ფორმა მხოლოდ მაშინ ვლინდება, როდესაც სიმპტომები უკვე გამოხატულია და დაავადება პროგრესირებულ სტადიაშია.
სწორედ ამიტომ განსაკუთრებულ ინტერესს იწვევს ახალი კვლევა, რომელიც მიუთითებს, რომ მომავალში კიბოს აღმოჩენა შესაძლოა შესაძლებელი გახდეს კლინიკური ნიშნების გამოვლენამდე რამდენიმე წლით ადრე. ჯონ ჰოპკინსის უნივერსიტეტის მეცნიერების მიერ ჩატარებული კვლევა აჩვენებს, რომ სისხლის პლაზმაში არსებული გენეტიკური მუტაციების გამოვლენა კიბოს განვითარების რისკის შეფასების შესაძლებლობას ქმნის ჯერ კიდევ დაავადების ადრეულ, უსიმპტომო ეტაპზე [1].
თუ ეს მიდგომა ფართო კლინიკურ პრაქტიკაში დამკვიდრდება, მას შეუძლია მნიშვნელოვნად შეცვალოს კიბოს სკრინინგისა და პრევენციის თანამედროვე სტრატეგიები.
პრობლემის აღწერა
კიბოს მკურნალობის წარმატება დიდწილად დამოკიდებულია იმაზე, თუ რა ეტაპზე ხდება დაავადების აღმოჩენა. ადრეულ სტადიაზე გამოვლენილი სიმსივნეების შემთხვევაში მკურნალობის ეფექტიანობა მნიშვნელოვნად მაღალია, ხოლო გადარჩენის მაჩვენებლები გაცილებით უკეთესია [2].
სამწუხაროდ, მრავალი ონკოლოგიური დაავადება ხანგრძლივი დროის განმავლობაში უსიმპტომოდ მიმდინარეობს. ამ პერიოდში ორგანიზმში უკვე მიმდინარეობს გენეტიკური და მოლეკულური ცვლილებები, თუმცა პაციენტი თავს სრულიად ჯანმრთელად გრძნობს.
საზოგადოებრივი ჯანმრთელობისთვის ეს საკითხი განსაკუთრებულად მნიშვნელოვანია, რადგან კიბოს გვიანი დიაგნოზი ზრდის:
- სიკვდილიანობის მაჩვენებლებს;
- მკურნალობის ხარჯებს;
- ინვალიდობის რისკს;
- ჯანმრთელობის სისტემაზე დატვირთვას.
ამ ფონზე, ისეთი ტესტების განვითარება, რომლებიც დაავადების ნიშნებს სიმპტომების გაჩენამდე ამოიცნობენ, პრევენციული მედიცინის ერთ-ერთ ყველაზე პერსპექტიულ მიმართულებად მიიჩნევა.
სამეცნიერო და კლინიკური ანალიზი
კიბო იწყება გენეტიკური ცვლილებებით, რომლებიც უჯრედებს უკონტროლო გამრავლების უნარს ანიჭებს. სიმსივნის განვითარების ადრეულ ეტაპებზე დაზიანებული უჯრედები სისხლში გამოყოფენ დნმ-ის მცირე ფრაგმენტებს, რომლებიც ცნობილია როგორც ცირკულირებადი სიმსივნური დნმ.
თანამედროვე გენომური ტექნოლოგიების განვითარებამ შესაძლებელი გახადა ამ ფრაგმენტების აღმოჩენა სისხლის უბრალო ანალიზის საშუალებით.
ჯონ ჰოპკინსის უნივერსიტეტის მკვლევრებმა გამოიყენეს მაღალმგრძნობიარე სეკვენირების მეთოდები, რათა სისხლის პლაზმაში ეპოვათ ისეთი გენეტიკური მუტაციები, რომლებიც ონკოლოგიურ დაავადებებთან არის დაკავშირებული [1].
კვლევის ფარგლებში გაანალიზდა 52 მონაწილის მონაცემები:
- 26 ადამიანს მოგვიანებით კიბოს დიაგნოზი დაუსვეს;
- 26 მონაწილეს დაავადება არ განუვითარდა.
მკვლევრებმა კიბოსთან ასოცირებული გენეტიკური ნიშნები რვა მონაწილეში აღმოაჩინეს.
შემდგომი ანალიზისას მათ შეისწავლეს იმავე პირების უფრო ადრე აღებული სისხლის ნიმუშები, რომლებიც დიაგნოზამდე 3.1–3.5 წლით ადრე იყო შენახული.
შედეგებმა აჩვენა, რომ ოთხ შემთხვევაში კიბოსთან დაკავშირებული გენეტიკური მუტაციები უკვე არსებობდა, მიუხედავად იმისა, რომ პაციენტებს დაავადების არანაირი სიმპტომი არ აღენიშნებოდათ.
ეს მონაცემები მიუთითებს, რომ სიმსივნური პროცესის გამოვლენა შესაძლოა კლინიკური დიაგნოზის დასმამდე მრავალი წლით ადრე გახდეს შესაძლებელი.
სტატისტიკა და მტკიცებულებები
ჯანმრთელობის მსოფლიო ორგანიზაციის მონაცემებით, კიბო ყოველწლიურად დაახლოებით 10 მილიონი ადამიანის სიკვდილს იწვევს მსოფლიოში [3].
კვლევების მიხედვით:
- კიბოს მრავალი ფორმის შემთხვევაში ადრეული დიაგნოზი გადარჩენის მაჩვენებელს მნიშვნელოვნად ზრდის;
- ზოგიერთი სიმსივნის შემთხვევაში ხუთწლიანი გადარჩენის მაჩვენებელი ადრეულ სტადიაზე 80-90%-ს აღემატება;
- გვიან დიაგნოზის შემთხვევაში მკურნალობა უფრო რთული, ხანგრძლივი და ძვირადღირებულია [2].
ახალი კვლევის განსაკუთრებული მნიშვნელობა იმაში მდგომარეობს, რომ მან აჩვენა დაავადების აღმოჩენის შესაძლებლობა საშუალოდ სამი წლით ადრე.
ეს დრო შესაძლოა საკმარისი აღმოჩნდეს პრევენციული ღონისძიებების, დამატებითი კვლევებისა და ადრეული მკურნალობის დასაწყებად.
საერთაშორისო გამოცდილება
ბოლო წლებში აქტიურად ვითარდება ე.წ. მრავალკიბოვანი სისხლის ტესტები, რომლებიც ერთდროულად რამდენიმე სახის კიბოს აღმოჩენას ცდილობენ.
აშშ-ის კიბოს ეროვნული ინსტიტუტი, ევროპის ონკოლოგიური საზოგადოებები და სხვა საერთაშორისო ორგანიზაციები აქტიურად იკვლევენ ცირკულირებადი დნმ-ის გამოყენების შესაძლებლობებს [4].
მსგავსი კვლევები ტარდება:
- აშშ-ში;
- დიდ ბრიტანეთში;
- გერმანიაში;
- იაპონიაში;
- ავსტრალიაში.
მიუხედავად იმისა, რომ შედეგები იმედისმომცემია, ექსპერტები ხაზს უსვამენ, რომ ტექნოლოგიის ფართო დანერგვამდე აუცილებელია მისი სიზუსტის, უსაფრთხოებისა და ეკონომიკური ეფექტიანობის დადასტურება.
საქართველოს კონტექსტი
საქართველოში კიბო სიკვდილიანობის ერთ-ერთი მთავარი მიზეზია. ამიტომ ადრეული დიაგნოსტიკის შესაძლებლობების განვითარება განსაკუთრებულ მნიშვნელობას იძენს.
ქვეყანაში უკვე მოქმედებს სკრინინგული პროგრამები სარძევე ჯირკვლის, საშვილოსნოს ყელისა და მსხვილი ნაწლავის კიბოს ადრეული გამოვლენისთვის, თუმცა გენომურ ტექნოლოგიებზე დაფუძნებული სისხლის ტესტები ჯერ ფართოდ ხელმისაწვდომი არ არის.
მომავალში მსგავსი მეთოდების დანერგვა შესაძლოა მნიშვნელოვანი მიმართულება გახდეს როგორც კლინიკური პრაქტიკის, ისე საზოგადოებრივი ჯანმრთელობის პოლიტიკისთვის.
ამ პროცესში განსაკუთრებული მნიშვნელობა ექნება სამეცნიერო მტკიცებულებების შეფასებასა და პროფესიულ დისკუსიას, რასაც ხელს უწყობს აკადემიური პლატფორმები, მათ შორის www.gmj.ge.
ხარისხის, ლაბორატორიული სტანდარტებისა და სერტიფიცირების საკითხებში მნიშვნელოვანი როლი შეიძლება შეასრულოს www.certificate.ge-მა.
საზოგადოებრივი ჯანმრთელობის სფეროში ინფორმაციის გავრცელებისა და ცნობიერების ამაღლებისთვის კი მნიშვნელოვანია ისეთი რესურსები, როგორიცაა www.sheniekimi.ge და www.publichealth.ge.
მითები და რეალობა
მითი: სისხლის ერთი ანალიზი ყველა სახის კიბოს 100%-იანი სიზუსტით გამოავლენს
რეალობა: დღეს არსებული არცერთი ტესტი არ არის აბსოლუტურად ზუსტი. დამატებითი კვლევები კვლავ საჭიროა.
მითი: თუ გენეტიკური მუტაცია აღმოჩნდა, ადამიანს აუცილებლად აქვს კიბო
რეალობა: გენეტიკური ცვლილების არსებობა ყოველთვის არ ნიშნავს უკვე ჩამოყალიბებულ სიმსივნეს. საჭიროა დამატებითი დიაგნოსტიკური კვლევები.
მითი: ახალი ტესტები ჩაანაცვლებს ყველა სკრინინგულ პროგრამას
რეალობა: უახლოეს მომავალში სისხლის ტესტები, სავარაუდოდ, ტრადიციული სკრინინგის დამატებითი ინსტრუმენტი იქნება და არა მისი სრულფასოვანი შემცვლელი.
ხშირად დასმული კითხვები (Q&A)
შეიძლება თუ არა კიბოს აღმოჩენა სიმპტომების გაჩენამდე?
ახალი კვლევის შედეგები მიუთითებს, რომ გარკვეული გენეტიკური მუტაციების აღმოჩენა შესაძლებელია სიმპტომების გამოვლენამდე რამდენიმე წლით ადრე.
რამდენად სანდოა ახალი მეთოდი?
შედეგები პერსპექტიულია, თუმცა მეთოდის ფართო გამოყენებამდე აუცილებელია უფრო მასშტაბური კვლევები.
რა არის ცირკულირებადი სიმსივნური დნმ?
ეს არის სიმსივნური უჯრედებიდან სისხლში მოხვედრილი დნმ-ის მცირე ფრაგმენტები, რომელთა აღმოჩენაც სპეციალური ტექნოლოგიებით ხდება.
ჩაანაცვლებს თუ არა ეს ტესტი მამოგრაფიასა და კოლონოსკოპიას?
ამ ეტაპზე არა. სავარაუდოდ, ის გამოყენებული იქნება დამატებითი სკრინინგული ინსტრუმენტის სახით.
როდის შეიძლება გახდეს ტესტი ფართოდ ხელმისაწვდომი?
ზუსტი ვადები ცნობილი არ არის. საჭიროა დამატებითი კლინიკური კვლევები და რეგულატორული შეფასებები.
დასკვნა — საზოგადოებრივი ჯანდაცვის პერსპექტივით
ჯონ ჰოპკინსის უნივერსიტეტის კვლევა ადრეული ონკოლოგიური დიაგნოსტიკის მიმართულებით მნიშვნელოვან წინსვლას წარმოადგენს. სისხლის ანალიზით კიბოსთან დაკავშირებული გენეტიკური ცვლილებების აღმოჩენა სიმპტომების გამოვლენამდე რამდენიმე წლით ადრე პრევენციული მედიცინის ახალ შესაძლებლობებს ქმნის.
მიუხედავად იმისა, რომ ტექნოლოგია ჯერ კვლევის ეტაპზეა, მიღებული შედეგები მიუთითებს, რომ მომავალში კიბოს სკრინინგი შესაძლოა მნიშვნელოვნად შეიცვალოს. დაავადების ადრეული გამოვლენა, დროული ჩარევა და ინდივიდზე მორგებული პრევენციული სტრატეგიები შეიძლება გახდეს ის მთავარი ინსტრუმენტები, რომლებიც ონკოლოგიური დაავადებების ტვირთის შემცირებასა და მოსახლეობის ჯანმრთელობის გაუმჯობესებას შეუწყობს ხელს.
წყაროები
- Wang Y, et al. Detection of cancer-associated mutations years before clinical diagnosis. Cancer Discovery. Available from: https://aacrjournals.org/cancerdiscovery
- National Cancer Institute. Cancer Screening Overview. Available from: https://www.cancer.gov/about-cancer/screening
- World Health Organization. Cancer Fact Sheet. Available from: https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/cancer
- National Cancer Institute. Liquid Biopsy Research. Available from: https://www.cancer.gov/research/areas/diagnosis/liquid-biopsy
