„კარგავთ თუ არა ქალურობას საშვილოსნოსთან ერთად?“ -იცვლება თუ არა სექსუალური ცხოვრების ხარისხი და ლიბიდო საშვილოსნოს ამოკვეთის შემდეგ?

შესავალი — ანალიტიკური კომენტარი

საშვილოსნოს ამოკვეთის თემა ქალის ჯანმრთელობაში მხოლოდ ქირურგიულ საკითხს არ ეხება. ეს არის გადაწყვეტილება, რომელიც ხშირად ერთდროულად უკავშირდება ტკივილს, სისხლდენას, უშვილობის შიშს, სხეულის აღქმას, პარტნიორულ ურთიერთობას და მომავალზე წარმოდგენას. ამიტომაც ფრაზა „ჰისტერექტომია საჭიროა“ ბევრ ქალში მხოლოდ ოპერაციის შიშს კი არა, არამედ იდენტობის შერყევის განცდასაც იწვევს. მედიცინის თანამედროვე მიდგომა ამ საკითხს ბევრად უფრო ფართოდ განიხილავს: როგორც დაავადების მართვის, სიცოცხლის ხარისხის გაუმჯობესების და, ზოგიერთ შემთხვევაში, სიცოცხლის გადარჩენის საშუალებას. (ACOG)

მნიშვნელოვანია, რომ ჰისტერექტომია არ განიხილებოდეს არც როგორც „ქალურობის დაკარგვა“ და არც როგორც მარტივი, რუტინული ჩარევა, რომელსაც ემოციური შედეგები არ ახლავს. ის არის მკაფიო ჩვენებებით განსაზღვრული ოპერაცია, რომლის საჭიროება დგება მაშინ, როდესაც სხვა მკურნალობა არაეფექტურია, დაავადება პროგრესირებს, ან პაციენტის ჯანმრთელობასა და ყოველდღიურ ფუნქციონირებას რეალური საფრთხე ექმნება. სწორედ ამიტომ ამ თემაზე სანდო, მტკიცებულებებზე დაფუძნებული ინფორმაცია საზოგადოებრივი ჯანდაცვისთვის არსებითია. (ACOG)

პრობლემის აღწერა

ჰისტერექტომია ნიშნავს საშვილოსნოს ქირურგიულ ამოკვეთას. ზოგ შემთხვევაში ოპერაცია მოიცავს მხოლოდ საშვილოსნოს, ზოგ შემთხვევაში კი — საშვილოსნოს ყელს, მილებს ან საკვერცხეებსაც, რაც უკვე ცალკე კლინიკურ მნიშვნელობას იძენს. ყველაზე გავრცელებული მიზეზებია სიმპტომური მიომები, პათოლოგიური ან ძლიერი სისხლდენა, ენდომეტრიოზი, მცირე მენჯის ორგანოთა ჩამოშლა, ადენომიოზი და ზოგიერთი ონკოლოგიური მდგომარეობა. ამერიკის მეან-გინეკოლოგთა კოლეგიის მიხედვით, მიომები ჰისტერექტომიის ერთ-ერთი ყველაზე ხშირი მიზეზია, თუმცა გადაწყვეტილება ყოველთვის ინდივიდუალურად მიიღება. (ACOG)

ქართველი ქალებისთვის ეს თემა ხშირად ემოციურად უფრო მძიმეა, ვიდრე კლინიკურად. მიზეზი მხოლოდ ოპერაციის შიში არ არის. ბევრი პაციენტი საშვილოსნოს უკავშირებს ქალურობას, სექსუალობას, ახალგაზრდობასა და პარტნიორთან ურთიერთობას. შედეგად, ზოგჯერ ქალი წლების განმავლობაში იტანს სისხლდენას, ტკივილს ან ანემიას მხოლოდ იმის გამო, რომ ოპერაციის იდეა მისთვის „საკუთარი თავის დაკარგვას“ ნიშნავს. სწორედ ამ ადგილას იკვეთება სამედიცინო კომუნიკაციის მნიშვნელობა: ექიმმა უნდა განასხვაოს ორგანოს ფუნქცია, ჰორმონული სტატუსი, რეპროდუქციული შესაძლებლობა და ფსიქოლოგიური თვითაღქმა. (NHS inform)

სამეცნიერო და კლინიკური ანალიზი

ფიზიოლოგიური თვალსაზრისით, საშვილოსნო და საკვერცხეები ერთი და იგივე ფუნქციის ორგანოები არ არის. საშვილოსნოს მთავარი როლი დაკავშირებულია ორსულობის ტარებასთან, მაშინ როცა ჰორმონული რეგულაციის მთავარი წყარო რეპროდუქციულ ასაკში საკვერცხეა. ამიტომ, თუ ჰისტერექტომიის დროს საკვერცხეები შენარჩუნებულია, ქალის ჰორმონული სტატუსი ჩვეულებრივ სრულად არ ქრება ისე, როგორც ორმხრივი ოოფორექტომიის შემთხვევაში. NHS ხაზგასმით მიუთითებს, რომ საკვერცხეების ამოკვეთა იწვევს დაუყოვნებელ ქირურგიულ მენოპაუზას, ხოლო მათი დატოვების შემთხვევაში ასეთი ცვლილება ავტომატურად არ ვითარდება. (nhs.uk)

თუმცა საკითხი მხოლოდ ამ ორის გამიჯვნით არ ამოიწურება. კვლევები აჩვენებს, რომ ჰისტერექტომიის შემდეგ, საკვერცხეების შენარჩუნების შემთხვევაშიც, ზოგ ქალში მენოპაუზა შესაძლოა უფრო ადრე დადგეს, ვიდრე ოპერაციის გარეშე დადგებოდა. 2011 წლის პროსპექტულმა კვლევამ აჩვენა, რომ ჰისტერექტომიის შემდეგ საკვერცხის ფუნქციის ადრეული დაქვეითების რისკი იზრდება, რაც ნიშნავს, რომ პაციენტს სჭირდება გრძელვადიანი მეთვალყურეობა და სიმპტომების შეფასება. ეს განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია 40 წელს გადაცილებულ ქალებში და იმ შემთხვევებში, როცა უკვე არსებობს ჰორმონული ცვლილებების წინაპირობები. (PMC)

კლინიკური ჩვენებების თვალსაზრისით, ოპერაცია გარდაუვალი ხდება მაშინ, როდესაც დაავადება არ ექვემდებარება კონსერვატიულ მართვას. ძლიერი სისხლდენა, რომელიც ამცირებს ცხოვრების ხარისხს ან იწვევს ანემიას; დიდი ზომის მიომები, რომლებიც აწვება მეზობელ ორგანოებს; ენდომეტრიუმის მორეციდივე პათოლოგია; მცირე მენჯის ორგანოთა პროლაფსი; და ავთვისებიანი სიმსივნეები — ეს ის მდგომარეობებია, სადაც ჰისტერექტომია შეიძლება იყოს არა არჩევითი, არამედ სამედიცინო აუცილებლობა. NCI-ის მონაცემებით, ენდომეტრიუმის კიბოს მკურნალობაში ოპერაცია, მათ შორის ჰისტერექტომია, ხშირად ძირითადი სამკურნალო ნაბიჯია. საშვილოსნოს ყელის ზოგიერთი ფორმის სიმსივნურ თუ წინასიმსივნურ პათოლოგიაშიც ჰისტერექტომიას მკაფიო ადგილი აქვს. (Cancer.gov)

როდესაც პაციენტი ითხოვს „კიდევ ცოტა ხანს დაცდას“, ყველა შემთხვევა ერთნაირი არ არის. ზოგჯერ დაკვირვება მართებულია, განსაკუთრებით მსუბუქი სიმპტომებისას. მაგრამ დაყოვნებამ შეიძლება გაამწვავოს ანემია, გაზარდოს ტკივილი, გამოიწვიოს ხშირი სისხლდენა, შარდის ბუშტზე ან ნაწლავებზე ზეწოლა და ზოგიერთ შემთხვევაში გადაუდებელი ჩარევის საჭიროებაც შექმნას. NICE-ის გაიდლაინი ძლიერი მენსტრუაციული სისხლდენის მართვაზე პირდაპირ მიუთითებს, რომ მკურნალობის შერჩევა უნდა ეფუძნებოდეს სიმპტომების სიმძიმეს, პაციენტის პრიორიტეტებს და პათოლოგიის ტიპს; ჰისტერექტომია პირველი არჩევანი არ არის, მაგრამ გარკვეულ პირობებში ის ხდება საბოლოო და ეფექტური გამოსავალი. (NICE)

სტატისტიკა და მტკიცებულებები

ჰისტერექტომია მსოფლიოში ერთ-ერთი ყველაზე გავრცელებული გინეკოლოგიური ოპერაციაა. ACOG-ის კლინიკური დოკუმენტების მიხედვით, კეთილთვისებიანი მიზეზებით ჩატარებული ჰისტერექტომიების ყველაზე ხშირი ჩვენებებია სიმპტომური ლეიომიომა, პათოლოგიური სისხლდენა, ენდომეტრიოზი და პროლაფსი. ეს ნიშნავს, რომ ოპერაცია არ არის იშვიათი ან „უკიდურესი“ გადაწყვეტილება, მაგრამ არც ავტომატური გამოსავალია — ის წინ უძღვის დიაგნოსტიკურ და სამკურნალო ეტაპებს. (ACOG)

სექსუალური ფუნქციის შესახებ 2023 წლის სისტემური მიმოხილვა და მეტაანალიზი აჩვენებს, რომ ჰისტერექტომია მთლიანობაში არ უკავშირდება სექსუალური ფუნქციის მნიშვნელოვან გაუარესებას ყველა პაციენტში. უფრო მეტიც, საკვერცხეების შენარჩუნების შემთხვევაში ზოგიერთ ქალში აღინიშნება ლუბრიკაციისა და ორგაზმის გაუმჯობესებაც, რაც შეიძლება უკავშირდებოდეს ოპერაციამდე არსებულ ქრონიკულ ტკივილსა და სისხლდენას. განსხვავება უფრო მკვეთრად ჩანს მაშინ, როდესაც საკვერცხეებიც ამოღებულია, რადგან ამ შემთხვევაში ქირურგიული მენოპაუზა ლიბიდოსა და საშოს სიმშრალეზე უფრო ძლიერ გავლენას ახდენს. (PubMed)

რეაბილიტაციის მხრივ, თანამედროვე ლაპაროსკოპიული და ვაგინური მიდგომები დაკავშირებულია შედარებით ნაკლებ ტკივილთან, მოკლე ჰოსპიტალიზაციასთან და სწრაფ დაბრუნებასთან ყოველდღიურ აქტივობაში. ACOG და NHS აღნიშნავენ, რომ სქესობრივი ცხოვრება ჩვეულებრივ შეიძლება განახლდეს მას შემდეგ, რაც შეხორცდება ჭრილობა და შეწყდება გამონადენი, რაც ხშირად 4-6 კვირას მოითხოვს. ამავე პერიოდში ეტაპობრივად აღდგება ფიზიკური აქტივობაც, თუმცა სრული რეაბილიტაცია ოპერაციის ტიპზეა დამოკიდებული. (ACOG)

საერთაშორისო გამოცდილება

საერთაშორისო სახელმძღვანელოები ერთხმად მიუთითებს, რომ ჰისტერექტომია უნდა ჩატარდეს მკაფიო კლინიკური ჩვენებით და პაციენტის ინფორმირებული თანხმობით. ACOG განსაკუთრებით უსვამს ხაზს იმას, რომ პაციენტს უნდა აუხსნან ოპერაციის ტიპი, ალტერნატივები, საკვერცხეების შენარჩუნების მნიშვნელობა და მოსალოდნელი რეაბილიტაცია. ეს მიდგომა აძლიერებს პაციენტის ავტონომიას და ამცირებს შიშს, რომელიც ხშირად მითებით არის გაძლიერებული. (ACOG)

NICE-ის რეკომენდაციები ასევე ხაზს უსვამს, რომ ძლიერი სისხლდენის დროს ჰისტერექტომია არ უნდა იყოს პირველი რიგის გამოსავალი მაშინ, როცა ხელმისაწვდომია სხვა ეფექტური მეთოდები. თუმცა იგივე დოკუმენტი მიუთითებს, რომ ზოგიერთ პაციენტში, განსაკუთრებით მძიმე ან რეციდივირებადი სიმპტომებისას, ოპერაცია შეიძლება ყველაზე შედეგიანი გზა იყოს. ამგვარი მიდგომა აჩვენებს, რომ თანამედროვე მედიცინა ცდილობს ბალანსს ორგანოს შენარჩუნებასა და ცხოვრების ხარისხის აღდგენას შორის. (NICE)

საქართველოს კონტექსტი

საქართველოსთვის ეს თემა მნიშვნელოვანია არა მხოლოდ გინეკოლოგიური დაავადებების გავრცელების გამო, არამედ იმ კულტურული წარმოდგენების გამოც, რომლებიც საშვილოსნოს ხშირად „ქალურობის მთავარ სიმბოლოდ“ აღიქვამს. ამ ფონზე პაციენტს შეიძლება მეტი დრო დასჭირდეს გადაწყვეტილების მისაღებად, რაც ზოგჯერ სამედიცინო თვალსაზრისით სასურველი არ არის. სწორედ ამიტომ საჭიროა ისეთი კომუნიკაცია, რომელიც პაციენტს მკაფიოდ აუხსნის, რომ ქალის ჰორმონული იდენტობა მხოლოდ საშვილოსნოს არსებობით არ განისაზღვრება და რომ საკვერცხეების შენარჩუნებისას ბევრი მნიშვნელოვანი ბიოლოგიური ფუნქცია გრძელდება.

ასეთ თემებზე სანდო ინფორმაციის გავრცელება განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია პლატფორმებზე, როგორიცაა https://www.sheniekimi.ge და https://www.publichealth.ge. აკადემიური დისკუსიისთვის ღირებულია https://www.gmj.ge, ხოლო ხარისხისა და სტანდარტის საკითხების გასააზრებლად — https://www.certificate.ge. საზოგადოებრივი ჯანდაცვის ინტერესშია, რომ ქალმა გადაწყვეტილება მიიღოს ინფორმაციის, დიაგნოზის და მკურნალობის ვარიანტების სრულყოფილი განხილვის საფუძველზე და არა შიშის ან სოციალური ზეწოლის გავლენით.

მითები და რეალობა

მითი: საშვილოსნოს ამოკვეთის შემდეგ ქალი კარგავს ქალურობას.
რეალობა: ქალურობა ბიოლოგიურად არ განისაზღვრება მხოლოდ საშვილოსნოთი. ჰორმონული სტატუსის ძირითადი რეგულატორი საკვერცხეა, ამიტომ საკვერცხეების შენარჩუნების შემთხვევაში ჰორმონული ფუნქცია ავტომატურად არ ქრება. (nhs.uk)

მითი: ჰისტერექტომია ყოველთვის იწვევს კლიმაქსს.
რეალობა: დაუყოვნებელი ქირურგიული მენოპაუზა ვითარდება მაშინ, როცა საკვერცხეებიც ამოღებულია. მხოლოდ საშვილოსნოს ამოკვეთა ამას ავტომატურად არ ნიშნავს, თუმცა ზოგ შემთხვევაში მენოპაუზა შეიძლება უფრო ადრე დადგეს. (nhs.uk)

მითი: ოპერაციის შემდეგ სექსუალური ცხოვრება სრულდება.
რეალობა: არსებული კვლევები აჩვენებს, რომ ბევრ ქალში სექსუალური ფუნქცია უცვლელი რჩება ან უმჯობესდება, განსაკუთრებით მაშინ, როცა ოპერაციამდე ტკივილი და სისხლდენა აწუხებდა. (PubMed)

მითი: თუ მიომა ან სისხლდენა ასატანია, მოცდა ყოველთვის უსაფრთხოა.
რეალობა: ზოგჯერ დაკვირვება მისაღებია, მაგრამ სხვა შემთხვევებში დაყოვნებამ შეიძლება გააძლიეროს ანემია, გაზარდოს სიმპტომები და გაართულოს მკურნალობა. (NICE)

ხშირად დასმული კითხვები (Q&A)

ჰისტერექტომიის შემდეგ ქალი ჰორმონულად იგივე რჩება?
თუ საკვერცხეები შენარჩუნებულია, ჰორმონული ცვლილება ჩვეულებრივ არ არის ისეთივე მკვეთრი, როგორც ორმხრივი ოოფორექტომიის შემდეგ. (nhs.uk)

იცვლება თუ არა სექსუალური შეგრძნებები?
სექსუალური ფუნქცია ყველა ქალში ერთნაირად არ იცვლება, მაგრამ თანამედროვე მიმოხილვები მიუთითებს, რომ მთლიანობაში გაუარესება ავტომატური არ არის. ზოგ პაციენტში სიმპტომების მოხსნის გამო გაუმჯობესებაც ფიქსირდება. (PubMed)

რამდენ ხანში უბრუნდება ქალი ჩვეულ ცხოვრებას?
ეს დამოკიდებულია ოპერაციის ტიპზე, თუმცა თანამედროვე ნაკლებად ტრავმული მეთოდების პირობებში ადრეული აღდგენა უფრო სწრაფია, ხოლო სქესობრივი ცხოვრების განახლება ხშირად 4-6 კვირის შემდეგ არის უსაფრთხო. (ACOG)

ყველა შემთხვევაში თუ არსებობს ორგანოს შენარჩუნების ალტერნატივა?
არა. ზოგიერთი კეთილთვისებიანი მდგომარეობისას ალტერნატივები არსებობს, მაგრამ ავთვისებიანი პათოლოგიების, მძიმე სისხლდენის, გამოხატული პროლაფსის ან სხვა რთული მდგომარეობების დროს ჰისტერექტომია შეიძლება აუცილებელი გახდეს. (Cancer.gov)

დასკვნა — საზოგადოებრივი ჯანდაცვის პერსპექტივით

ჰისტერექტომია არ არის ქალურობის დაკარგვა; ის არის მკურნალობის ერთ-ერთი მნიშვნელოვანი ინსტრუმენტი, რომელიც სწორად შერჩეულ შემთხვევებში იცავს ჯანმრთელობას, ამცირებს ტკივილს, აკონტროლებს სისხლდენას და ხშირად აღადგენს ცხოვრების ხარისხს. ყველაზე მნიშვნელოვანი განსხვავება უნდა გაკეთდეს საშვილოსნოსა და საკვერცხეების ფუნქციას შორის, ასევე ოპერაციის ფსიქოლოგიურ და ბიოლოგიურ ეფექტებს შორის.

საზოგადოებრივი ჯანდაცვის თვალსაზრისით, აუცილებელია, რომ ქალებმა მიიღონ მკაფიო, არამანიპულაციური და მტკიცებულებებზე დაფუძნებული ინფორმაცია. სწორი გადაწყვეტილება იქმნება მაშინ, როდესაც პაციენტს აქვს წვდომა სანდო წყაროებზე, ესმის ალტერნატივები, იცის რისკები და მკურნალობის მიზანს აღიქვამს არა როგორც „დანაკარგს“, არამედ როგორც ჯანმრთელობის შენარჩუნების ან აღდგენის გზას.

წყაროები

1. American College of Obstetricians and Gynecologists. Hysterectomy. Available from: https://www.acog.org/womens-health/faqs/hysterectomy
2. American College of Obstetricians and Gynecologists. Recovery After Hysterectomy: What You Need to Know. Available from: https://www.acog.org/womens-health/experts-and-stories/the-latest/recovery-after-hysterectomy-what-you-need-to-know
3. American College of Obstetricians and Gynecologists. Choosing the Route of Hysterectomy for Benign Disease. Available from: https://www.acog.org/clinical/clinical-guidance/committee-opinion/articles/2017/06/choosing-the-route-of-hysterectomy-for-benign-disease
4. National Health Service. Hysterectomy – Considerations. Available from: https://www.nhs.uk/tests-and-treatments/hysterectomy/considerations/
5. National Health Service. Hysterectomy – Recovery. Available from: https://www.nhs.uk/tests-and-treatments/hysterectomy/recovery/
6. National Institute for Health and Care Excellence. Heavy menstrual bleeding: assessment and management (NG88). Available from: https://www.nice.org.uk/guidance/ng88
7. National Cancer Institute. Endometrial Cancer Treatment (PDQ®). Available from: https://www.cancer.gov/types/uterine/hp/endometrial-treatment-pdq
8. National Cancer Institute. Cervical Cancer Treatment by Stage. Available from: https://www.cancer.gov/types/cervical/treatment/by-stage
9. Dedden SJ, Werner A, Ter Kuile MM, et al. Hysterectomy and sexual function: a systematic review and meta-analysis. J Sex Med. 2023;20(4):447-460. Available from: https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/36857309/
10. Moorman PG, Schildkraut JM, Myers ER, Wang F. Effect of hysterectomy with ovarian preservation on ovarian function. Obstet Gynecol. 2011. Available from: https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC3223258/

© საქართველოს საზოგადოებრივი ჯანდაცვის ინსტიტუტი

სანდო, მტკიცებულებებზე დაფუძნებული ინფორმაცია | მთავარი რედაქტორი: პროფესორი გიორგი ფხაკაძე (MD, MPH, PhD)

See Full Bio