შესავალი — ანალიტიკური კომენტარი
მედიკამენტების ფასები წარმოადგენს ერთ-ერთ ყველაზე მნიშვნელოვან ფაქტორს, რომელიც განსაზღვრავს მოსახლეობის ჯანმრთელობის მდგომარეობას და მკურნალობის ეფექტიანობას. საზოგადოებრივი ჯანდაცვისთვის კრიტიკულია, რომ პაციენტებს ჰქონდეთ ხელმისაწვდომი, ხარისხიანი და უსაფრთხო პრეპარატები. სწორედ ამიტომ, ფასების რეგულაცია და ბაზარზე კონკურენციის არსებობა არა მხოლოდ ეკონომიკური, არამედ კლინიკური მნიშვნელობის საკითხიცაა.
საქართველოში მიმდინარე დისკუსია რეფერენტული ფასების სისტემის გაფართოებაზე აჩვენებს, რომ ქვეყანა ცდილობს, შექმნას უფრო გამჭვირვალე და პაციენტზე ორიენტირებული ფარმაცევტული გარემო. ამ კონტექსტში განსაკუთრებული მნიშვნელობა ენიჭება იმას, თუ როგორ მოქმედებს კონკურენცია და სახელმწიფო პოლიტიკა მედიკამენტების საბოლოო ფასზე.
პრობლემის აღწერა
ფასების საპარლამენტო კომისიაზე განხილვისას გამოიკვეთა, რომ ფარმაცევტული სექტორის წარმომადგენლები, მათ შორის ერთ-ერთი მსხვილი სააფთიაქო ქსელი, მხარს უჭერენ რეფერენტული ფასების პოლიტიკის გაფართოებას ყველა მედიკამენტზე.
არსებული პრაქტიკის მიხედვით, სარეცეპტო მედიკამენტების დაახლოებით 70–80%-ზე უკვე მოქმედებს რეფერენტული ფასი, თუმცა სექტორის წარმომადგენლები მიიჩნევენ, რომ მისი გავრცელება 100%-მდე შეამცირებს როგორც ფასების მერყეობას, ასევე საზოგადოებაში არსებულ ნეგატიურ აღქმებს სააფთიაქო ქსელების მიმართ.
საკითხი მნიშვნელოვანია ქართველი მომხმარებლისთვის, რადგან მედიკამენტებზე ხარჯი ხშირად წარმოადგენს ოჯახური ბიუჯეტის მნიშვნელოვან ნაწილს, განსაკუთრებით ქრონიკული დაავადებების შემთხვევაში.
სამეცნიერო და კლინიკური ანალიზი
მედიკამენტებზე ხელმისაწვდომობა პირდაპირ უკავშირდება მკურნალობის შედეგებს. კლინიკური კვლევები მიუთითებს, რომ როდესაც პაციენტს აქვს ფინანსური ბარიერი, იზრდება:
– მკურნალობის შეწყვეტის ალბათობა
– დაავადების პროგრესირება
– გართულებების რისკი
რეფერენტული ფასების სისტემა მიზნად ისახავს მაქსიმალური ფასის განსაზღვრას, რაც ამცირებს ეკონომიკურ ბარიერებს. ამასთან, კონკურენციის პირობებში კომპანიები ცდილობენ უფრო დაბალი ფასით შეთავაზებას, რათა შეინარჩუნონ მომხმარებელი.
ფარმაცევტული ბაზრის მექანიზმი ეფუძნება რამდენიმე ძირითად ფაქტორს:
– საწყისი ღირებულება (იმპორტი და წარმოება)
– დისტრიბუციის ხარჯები
– საცალო ქსელის მარჟა
– ბაზარზე კონკურენციის დონე
სწორედ კონკურენცია ქმნის დამატებით ზეწოლას ფასების შემცირებაზე, რაც საბოლოოდ პაციენტისთვის სასარგებლოა [1].
სტატისტიკა და მტკიცებულებები
მსოფლიო ჯანდაცვის ორგანიზაციის მონაცემებით, მედიკამენტებზე ხელმისაწვდომობა პირდაპირ გავლენას ახდენს მოსახლეობის ჯანმრთელობის მაჩვენებლებზე.
– დაბალი შემოსავლის მქონე ქვეყნებში პაციენტების მნიშვნელოვანი ნაწილი ვერ იღებს სრულ მკურნალობას ფინანსური მიზეზების გამო [2]
– მედიკამენტებზე ხელმისაწვდომობის გაუმჯობესება ამცირებს ჰოსპიტალიზაციის საჭიროებას და ზრდის მკურნალობის ეფექტიანობას [3]
საქართველოში არსებული პრაქტიკა აჩვენებს, რომ ფასდაკლებების სისტემაც მნიშვნელოვან როლს თამაშობს. მაგალითად, ფასდაკლების დღეებში მედიკამენტების ღირებულება საშუალოდ 10–15%-ით მცირდება, ზოგიერთ შემთხვევაში კი 20%-მდე. თუმცა რეფერენტული ფასის მქონე მედიკამენტებზე ასეთი ცვლილებები არ ვრცელდება, რადგან მათი ფასი უკვე რეგულირებულია.
საერთაშორისო გამოცდილება
საერთაშორისო პრაქტიკაში, მათ შორის World Health Organization-ისა და National Institutes of Health-ის რეკომენდაციებით, მედიკამენტების ფასების რეგულაცია უნდა იყოს დაბალანსებული კონკურენტულ გარემოსთან.
ევროპის ქვეყნებში ფართოდ გამოიყენება რეფერენტული ფასების სისტემა, თუმცა პარალელურად არსებობს ძლიერი კონკურენცია გენერიკულ პრეპარატებს შორის, რაც დამატებით ამცირებს ფასებს.
კვლევები, გამოქვეყნებული The Lancet-სა და BMJ-ში, მიუთითებს, რომ მხოლოდ რეგულაცია არ არის საკმარისი — ეფექტიანი შედეგისთვის აუცილებელია კონკურენტული ბაზარი [4].
საქართველოს კონტექსტი
საქართველოში ფარმაცევტული ბაზარი ხასიათდება მაღალი კონკურენციით. მსხვილი ქსელები თანამშრომლობენ მომწოდებლების უმეტესობასთან, რაც ქმნის ფასების მრავალფეროვნებას.
სექტორის წარმომადგენლების განცხადებით, კომპანიები ხშირად მინიმალური სხვაობით — ზოგჯერ სიმბოლურადაც — კონკურენციას უწევენ ერთმანეთს, რათა მომხმარებელი შეინარჩუნონ.
ამავე დროს, მნიშვნელოვანია ხარისხის კონტროლი და სტანდარტების დაცვა, რაც უზრუნველყოფილია შესაბამისი ინსტიტუციური მექანიზმებით, მათ შორის:
– https://www.certificate.ge — სერტიფიკაციისა და ხარისხის უზრუნველყოფა
– https://www.gmj.ge — აკადემიური კვლევებისა და პროფესიული ინფორმაციის პლატფორმა
საზოგადოებრივი ჯანმრთელობის კუთხით, ინფორმაციის გავრცელებაში მნიშვნელოვან როლს ასრულებს https://www.publichealth.ge და პროფესიული მედიცინის პლატფორმა https://www.sheniekimi.ge, რომლებიც ხელს უწყობენ მტკიცებულებებზე დაფუძნებულ გადაწყვეტილებებს.
რეფერენტული ფასების სისტემის სრული დანერგვა შეიძლება გამოიწვიოს ფასების სტაბილიზაცია, თუმცა ასევე შემცირდეს ფასდაკლებების როლი ბაზარზე.
მითები და რეალობა
მითი: რეფერენტული ფასები ყოველთვის ზრდის ფასებს
რეალობა: რეფერენტული სისტემა განსაზღვრავს მაქსიმალურ ზღვარს და ხშირად ამცირებს ფასების ზედა დონეს
მითი: კონკურენცია არ მოქმედებს მედიკამენტებზე
რეალობა: კონკურენცია ერთ-ერთი მთავარი ფაქტორია, რომელიც ამცირებს ფასს და ზრდის ხელმისაწვდომობას
მითი: ფასდაკლებები ყოველთვის ყველაზე იაფ ვარიანტს ნიშნავს
რეალობა: რეფერენტული ფასის მქონე მედიკამენტები ხშირად უკვე ოპტიმალურ ფასშია
ხშირად დასმული კითხვები (Q&A)
რას ნიშნავს რეფერენტული ფასი?
ეს არის მაქსიმალური დასაშვები ფასი, რომელიც განსაზღვრულია სახელმწიფოს მიერ.
რატომ არის ფასები სხვადასხვა აფთიაქში განსხვავებული?
ფასი დამოკიდებულია მომწოდებელზე, კონკურენციაზე და კომერციულ პოლიტიკაზე.
არის თუ არა რეფერენტული ფასის გაფართოება სასარგებლო?
დიახ, რადგან ამცირებს ფასების მერყეობას და ზრდის გამჭვირვალობას.
როგორ მოქმედებს კონკურენცია მომხმარებელზე?
კონკურენცია ამცირებს ფასებს და ზრდის არჩევანის შესაძლებლობას.
დასკვნა — საზოგადოებრივი ჯანდაცვის პერსპექტივით
მედიკამენტების ფასების პოლიტიკა წარმოადგენს საზოგადოებრივი ჯანდაცვის ერთ-ერთ მნიშვნელოვან კომპონენტს.
რეფერენტული ფასების სისტემის გაფართოება, კონკურენციის შენარჩუნებასთან ერთად, ქმნის შესაძლებლობას:
– შემცირდეს ფინანსური ბარიერები
– გაიზარდოს მკურნალობის ხელმისაწვდომობა
– გაუმჯობესდეს ჯანმრთელობის შედეგები
მნიშვნელოვანია, რომ ეს პროცესი იყოს გამჭვირვალე, ხარისხზე ორიენტირებული და მტკიცებულებებზე დაფუძნებული.
საბოლოოდ, ეფექტიანი პოლიტიკა უნდა უზრუნველყოფდეს ბალანსს — რეგულაციასა და თავისუფალ ბაზარს შორის, რათა პაციენტმა მიიღოს უსაფრთხო, ხარისხიანი და ხელმისაწვდომი მკურნალობა.
წყაროები
- World Health Organization. Pricing of medicines. Available at: https://www.who.int
- World Health Organization. Access to medicines. Available at: https://www.who.int/health-topics/access-to-medicines
- OECD. Health at a Glance. Available at: https://www.oecd.org/health
- The Lancet. Medicine pricing policies. Available at: https://www.thelancet.com
