შესავალი — ანალიტიკური კომენტარი
მედიკამენტებზე ხელმისაწვდომობა თანამედროვე საზოგადოებრივი ჯანდაცვის ერთ-ერთი ყველაზე კრიტიკული საკითხია. ფასების ფორმირება, რეგულაცია და კონკურენციის მექანიზმები პირდაპირ განსაზღვრავს მოსახლეობის შესაძლებლობას, დროულად მიიღოს აუცილებელი მკურნალობა. ქრონიკული დაავადებების შემთხვევაში ეს საკითხი კიდევ უფრო მწვავეა, რადგან მკურნალობა ხანგრძლივ და ხშირად უწყვეტ ხარჯებს მოითხოვს.
საქართველოში ბოლო პერიოდში განსაკუთრებული ყურადღება ეთმობა მედიკამენტების ფასების რეგულირებასა და ე.წ. რეფერენტული ფასების პოლიტიკას, რაც მიზნად ისახავს ფასების ზედა ზღვრის განსაზღვრას და მოსახლეობისთვის ფინანსური ტვირთის შემცირებას. ამ პროცესში აქტიურად განიხილება კონკურენციის როლი, როგორც ფასების შემცირების ერთ-ერთი მთავარი ფაქტორი.
პრობლემის აღწერა
ფარმაცევტული ბაზარი საქართველოში მრავალფაქტორული სისტემაა, სადაც ფასებზე გავლენას ახდენს იმპორტი, დისტრიბუცია, საცალო გაყიდვები და სახელმწიფო რეგულაცია.
პარლამენტში გამართული განხილვების დროს გამოიკვეთა მნიშვნელოვანი გარემოება — რიგი ფართოდ გამოყენებული მედიკამენტები, მათ შორის Xarelto და Forxiga, რომლებიც რეფერენტული პოლიტიკის ფარგლებში მაქსიმუმ 200 ლარად უნდა იყიდებოდეს, რეალურად გარკვეულ ქსელებში მნიშვნელოვნად დაბალ ფასად — დაახლოებით 44 ლარად არის ხელმისაწვდომი.
ეს ფაქტი აჩენს მნიშვნელოვან კითხვებს:
– რამდენად ეფექტიანია რეფერენტული ფასების სისტემა?
– რა როლი აქვს კონკურენციას ფასების ფორმირებაში?
– როგორ აისახება ეს პაციენტების ჯანმრთელობაზე?
სამეცნიერო და კლინიკური ანალიზი
მედიკამენტებზე ხელმისაწვდომობა პირდაპირ უკავშირდება მკურნალობის შედეგებს. საერთაშორისო კვლევები აჩვენებს, რომ როდესაც პაციენტებს არ აქვთ ფინანსური რესურსი საჭირო პრეპარატების შესაძენად, იზრდება:
– მკურნალობის შეწყვეტის რისკი
– გართულებების სიხშირე
– ჰოსპიტალიზაციის საჭიროება
მაგალითად, ანტიკოაგულანტები, როგორიცაა Xarelto, გამოიყენება თრომბოზისა და ინსულტის პრევენციისთვის. მათი არარეგულარული მიღება ზრდის მძიმე გართულებების რისკს.
ანალოგიურად, შაქრიანი დიაბეტის სამკურნალო პრეპარატები, როგორიცაა Forxiga, მნიშვნელოვან როლს ასრულებს გლუკოზის კონტროლში და გულ-სისხლძარღვთა გართულებების შემცირებაში.
ფასების შემცირება, განსაკუთრებით კონკურენციის გზით, ზრდის მკურნალობისადმი ერთგულებას (adherence), რაც კლინიკურად დადასტურებული ფაქტორია [1].
სტატისტიკა და მტკიცებულებები
მსოფლიო მონაცემების მიხედვით:
– დაბალი და საშუალო შემოსავლის ქვეყნებში პაციენტთა დაახლოებით 30–50% ვერ იღებს სრულად დანიშნულ მედიკამენტებს ფინანსური მიზეზების გამო [2]
– მედიკამენტებზე ხელმისაწვდომობის გაუმჯობესება ამცირებს ჰოსპიტალიზაციას საშუალოდ 10–20%-ით [3]
საქართველოში ჩატარებული შეფასებები მიუთითებს, რომ მედიკამენტებზე ხარჯი ოჯახური ბიუჯეტის ერთ-ერთი ყველაზე მაღალი კომპონენტია. სწორედ ამიტომ, რეფერენტული ფასების პოლიტიკა და კონკურენტული ბაზარი მნიშვნელოვანი ინსტრუმენტებია ფინანსური ბარიერების შესამცირებლად.
საერთაშორისო გამოცდილება
მსოფლიო ჯანდაცვის ორგანიზაცია (WHO) და Centers for Disease Control and Prevention ხაზს უსვამენ, რომ მედიკამენტებზე ხელმისაწვდომობა უნდა ეფუძნებოდეს სამ ძირითად პრინციპს:
– ხელმისაწვდომი ფასი
– ხარისხი
– უწყვეტი მიწოდება
ევროპის ქვეყნებში ფართოდ გამოიყენება რეფერენტული ფასების სისტემა, თუმცა იქ პარალელურად მოქმედებს ძლიერი კონკურენცია გენერიკულ პრეპარატებს შორის.
კვლევები, გამოქვეყნებული The Lancet-სა და BMJ-ში, მიუთითებს, რომ კონკურენციის გაძლიერება ხშირად უფრო ეფექტიანია ფასების შემცირებისთვის, ვიდრე მხოლოდ რეგულაცია [4].
საქართველოს კონტექსტი
საქართველოში მედიკამენტების ბაზარი მნიშვნელოვნად არის დამოკიდებული იმპორტზე, რაც ფასების მერყეობას იწვევს.
რეფერენტული ფასების პოლიტიკა წარმოადგენს მნიშვნელოვან ნაბიჯს, თუმცა არსებული პრაქტიკა აჩვენებს, რომ კონკურენცია ასევე მნიშვნელოვან როლს ასრულებს ფასების შემცირებაში.
ფარმაცევტული სექტორის წარმომადგენლების განცხადებით, ფასების შემცირება ხშირად დაკავშირებულია მომწოდებლებს შორის კონკურენციასთან, რაც მომხმარებლისთვის სასარგებლო შედეგს იძლევა.
ამასთან, მნიშვნელოვანია ხარისხის კონტროლი და სტანდარტების დაცვა, რაც დაკავშირებულია ინსტიტუციურ პლატფორმებთან, როგორიცაა:
– https://www.certificate.ge — სერტიფიკაცია და ხარისხის კონტროლი
– https://www.gmj.ge — აკადემიური კვლევების სივრცე
საზოგადოებრივი ჯანდაცვის კუთხით, მნიშვნელოვანი რესურსია ასევე https://www.publichealth.ge და პროფესიული ინფორმაციის პლატფორმა https://www.sheniekimi.ge, რომლებიც ხელს უწყობენ ინფორმირებულ გადაწყვეტილებებს.
მითები და რეალობა
მითი: დაბალი ფასი ნიშნავს დაბალ ხარისხს
რეალობა: გენერიკული მედიკამენტები, რომლებიც აკმაყოფილებენ საერთაშორისო სტანდარტებს, შეიძლება იყოს მნიშვნელოვნად იაფი და თანაბრად ეფექტიანი [5]
მითი: მხოლოდ სახელმწიფო რეგულაცია ამცირებს ფასებს
რეალობა: კონკურენცია ბაზარზე ხშირად უფრო სწრაფად და ეფექტიანად ამცირებს ფასებს
მითი: იაფი მედიკამენტი ნაკლებად უსაფრთხოა
რეალობა: რეგისტრირებული და სერტიფიცირებული პრეპარატები გადიან ხარისხის მკაცრ კონტროლს
ხშირად დასმული კითხვები (Q&A)
როგორ განისაზღვრება რეფერენტული ფასი?
რეფერენტული ფასი ეფუძნება საერთაშორისო ბაზრების შედარებას და განსაზღვრავს მაქსიმალურ დასაშვებ ღირებულებას.
რატომ შეიძლება ერთი და იგივე მედიკამენტი სხვადასხვა ფასად იყიდებოდეს?
ფასი დამოკიდებულია მომწოდებელზე, იმპორტის პირობებზე და კონკურენციაზე.
არის თუ არა იაფი მედიკამენტი უსაფრთხო?
თუ პრეპარატი რეგისტრირებულია და აკმაყოფილებს სტანდარტებს, მისი უსაფრთხოება არ არის დამოკიდებული მხოლოდ ფასზე.
რა გავლენა აქვს ფასს მკურნალობაზე?
დაბალი ფასი ზრდის მკურნალობის გაგრძელების ალბათობას და ამცირებს გართულებებს.
დასკვნა — საზოგადოებრივი ჯანდაცვის პერსპექტივით
მედიკამენტების ფასები წარმოადგენს არა მხოლოდ ეკონომიკურ, არამედ კლინიკურ და საზოგადოებრივ პრობლემას.
საქართველოში არსებული პრაქტიკა აჩვენებს, რომ რეფერენტული ფასების პოლიტიკა და კონკურენცია ერთმანეთის შემავსებელი მექანიზმებია. მათი ეფექტიანი კომბინაცია უზრუნველყოფს:
– მედიკამენტების ხელმისაწვდომობას
– მკურნალობის ხარისხის გაუმჯობესებას
– ჯანდაცვის სისტემის მდგრადობას
საზოგადოებრივი ჯანდაცვისთვის მნიშვნელოვანია:
– რეგულაციის გამჭვირვალობა
– ხარისხის კონტროლის გაძლიერება
– კონკურენტული გარემოს შენარჩუნება
ეს მიდგომა საშუალებას მისცემს ქვეყანას, უზრუნველყოს მოსახლეობის ჯანმრთელობის დაცვა ფინანსური ბარიერების შემცირების გზით.
წყაროები
- World Health Organization. Adherence to long-term therapies. Available at: https://www.who.int/publications/i/item/9241545992
- World Health Organization. Access to medicines. Available at: https://www.who.int/health-topics/access-to-medicines
- OECD. Health at a Glance. Available at: https://www.oecd.org/health/health-at-a-glance/
- The Lancet. Medicine pricing and access. Available at: https://www.thelancet.com
- FDA. Generic Drugs: Questions & Answers. Available at: https://www.fda.gov/drugs/generic-drugs/generic-drug-facts
