შესავალი — ანალიტიკური კომენტარი
საკვების შეფუთვისა და შენახვის თანამედროვე პრაქტიკა მნიშვნელოვან გავლენას ახდენს ადამიანის ჯანმრთელობაზე. პლასტმასის კონტეინერები, რომლებიც ყოველდღიურად გამოიყენება საკვების შენახვისა და ტრანსპორტირებისათვის, ბოლო წლებში სამეცნიერო დისკუსიის მნიშვნელოვან თემად იქცა. მეცნიერები სულ უფრო ხშირად იკვლევენ, რა გავლენა შეიძლება ჰქონდეს პლასტმასის მასალებიდან გამოყოფილ ქიმიურ ნივთიერებებსა და მიკროპლასტიკებს ადამიანის ორგანიზმზე.
განსაკუთრებული ყურადღება ეთმობა გულ-სისხლძარღვთა სისტემის ჯანმრთელობას. ბოლო წლებში გამოქვეყნებულმა რამდენიმე ეპიდემიოლოგიურმა და ექსპერიმენტულმა კვლევამ აჩვენა, რომ პლასტმასის კონტეინერებთან ხანგრძლივმა და ხშირი კონტაქტმა შესაძლოა გავლენა მოახდინოს მეტაბოლურ პროცესებზე, ნაწლავის მიკრობიოტაზე და საბოლოოდ გულის ფუნქციაზე.
საზოგადოებრივი ჯანდაცვის პერსპექტივიდან საკითხი განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია, რადგან პლასტმასის კონტეინერები ფართოდ გამოიყენება თითქმის ყველა ქვეყანაში. ამ თემაზე სამეცნიერო ინფორმაციის გავრცელება მნიშვნელოვანია როგორც პროფესიული სამედიცინო პლატფორმებისთვის, მათ შორის https://www.sheniekimi.ge, ასევე საზოგადოებრივი ჯანმრთელობის რესურსებისთვის, როგორიცაა https://www.publichealth.ge.
პრობლემის აღწერა
პლასტმასის საკვების კონტეინერები ყოველდღიური ცხოვრების ნაწილია. ისინი გამოიყენება როგორც ოჯახებში, ისე კვების ობიექტებსა და კვების მრეწველობაში. პლასტმასა პოპულარულია მისი სიმსუბუქის, გამძლეობისა და დაბალი ღირებულების გამო.
თუმცა პლასტმასის მასალები შეიცავს სხვადასხვა ქიმიურ კომპონენტს, რომლებიც გარკვეულ პირობებში შეიძლება გადავიდეს საკვებში. ეს განსაკუთრებით ხდება მაღალი ტემპერატურის პირობებში, მაგალითად მაშინ, როდესაც პლასტმასის კონტეინერი გამოიყენება მიკროტალღურ ღუმელში ან ცხელი საკვების შესანახად.
მეცნიერები აღნიშნავენ, რომ ასეთი პროცესის შედეგად შესაძლებელია მიკროპლასტიკების და სხვადასხვა ქიმიური ნივთიერებების გამოყოფა. ეს ნივთიერებები შესაძლოა მოხვდეს ადამიანის ორგანიზმში საკვებთან ერთად.
ქართველი მკითხველისთვის საკითხი მნიშვნელოვანია, რადგან პლასტმასის კონტეინერების გამოყენება საქართველოში ფართოდ არის გავრცელებული როგორც ოჯახურ გარემოში, ისე კვების ინდუსტრიაში. შესაბამისად, საკითხი დაკავშირებულია არა მხოლოდ ინდივიდუალურ ჯანმრთელობასთან, არამედ საზოგადოებრივი ჯანდაცვის პოლიტიკასთანაც.
სამეცნიერო და კლინიკური ანალიზი
პლასტმასის მასალები ხშირად შეიცავს ქიმიურ დანამატებს, რომლებიც მათ აძლევს საჭირო თვისებებს — სიმტკიცეს, ელასტიურობას ან გამჭვირვალობას. ერთ-ერთი ყველაზე ფართოდ შესწავლილი ნივთიერებაა ბისფენოლი A (BPA), რომელიც გამოიყენება ზოგიერთი პლასტმასის წარმოებაში.
კვლევების მიხედვით, BPA და მასთან დაკავშირებული ქიმიური ნივთიერებები შეიძლება მოქმედებდნენ ენდოკრინულ სისტემაზე, ანუ ჰორმონალურ რეგულაციაზე. ამ მიზეზით ისინი ხშირად მოიხსენიება როგორც ენდოკრინული დისრეგულატორები [1].
ბოლო წლებში კვლევებმა ასევე შეისწავლა პლასტმასის ნაწილაკების გავლენა ნაწლავის მიკრობიოტაზე. ნაწლავის მიკრობიოტა წარმოადგენს მიკროორგანიზმების კომპლექსურ ეკოსისტემას, რომელიც მნიშვნელოვან როლს ასრულებს მეტაბოლიზმში, იმუნურ რეგულაციაში და ანთებითი პროცესების კონტროლში.
ექსპერიმენტულმა კვლევებმა აჩვენა, რომ პლასტმასის ნაწილაკებმა შესაძლოა შეცვალონ მიკრობული ბალანსი ნაწლავში, რაც თავის მხრივ დაკავშირებულია ქრონიკული ანთების პროცესებთან.
ქრონიკული ანთება ერთ-ერთ მნიშვნელოვან ფაქტორად მიიჩნევა გულ-სისხლძარღვთა დაავადებების განვითარებაში. სწორედ ამიტომ მკვლევრები იკვლევენ შესაძლო კავშირს პლასტმასის ექსპოზიციასა და გულის უკმარისობის რისკს შორის [2].
სტატისტიკა და მტკიცებულებები
ერთ-ერთ კვლევაში, რომელიც გარემოს ჯანმრთელობის სფეროში გამოქვეყნდა, მონაწილეობდა 3,000-ზე მეტი ადამიანი, რომელთა ჯანმრთელობის მდგომარეობა მრავალწლიანი დაკვირვების ფარგლებში შეფასდა [2].
კვლევის შედეგებმა აჩვენა, რომ პლასტმასის კონტეინერების ხშირი გამოყენება შეიძლება დაკავშირებული იყოს გულის უკმარისობის განვითარების გაზრდილ ალბათობასთან. მნიშვნელოვანია აღინიშნოს, რომ ასეთი კვლევები ასახავს ასოციაციას და არა აუცილებლად პირდაპირ მიზეზობრივ კავშირს.
ლაბორატორიულმა ექსპერიმენტებმა ასევე აჩვენა, რომ პლასტმასის კონტეინერების გათბობისას შეიძლება გამოყოფილ იქნას დიდი რაოდენობით მიკროპლასტიკური ნაწილაკები. ერთ-ერთი ექსპერიმენტის მიხედვით, პლასტმასის კონტეინერის მიკროტალღურ ღუმელში სამი წუთით გამოყენებისას შესაძლებელია მილიონობით მიკროპლასტიკური ნაწილაკის გამოყოფა თითოეულ კვადრატულ სანტიმეტრზე [3].
მიკროპლასტიკები წარმოადგენს პლასტმასის ძალიან მცირე ზომის ნაწილაკებს, რომლებიც ადამიანის ორგანიზმში შეიძლება მოხვდეს საკვებით, წყლით ან ჰაერით. ბოლო წლებში მათი არსებობა აღმოჩენილია ადამიანის სისხლში, ფილტვებში და სხვა ორგანოებშიც, რაც მეცნიერებს უბიძგებს უფრო აქტიურად შეისწავლონ მათი ჯანმრთელობაზე შესაძლო გავლენა.
საერთაშორისო გამოცდილება
საერთაშორისო სამედიცინო და სამეცნიერო ორგანიზაციები, მათ შორის მსოფლიო ჯანდაცვის ორგანიზაცია, აქტიურად სწავლობენ მიკროპლასტიკების გავლენას ჯანმრთელობაზე.
მსოფლიო ჯანდაცვის ორგანიზაციის შეფასებით, მიკროპლასტიკების ჯანმრთელობაზე ზემოქმედების საკითხი ჯერ კიდევ აქტიური კვლევის სფეროა, თუმცა არსებობს საკმარისი საფუძველი იმისათვის, რომ შემცირდეს არასაჭირო ექსპოზიცია პლასტმასის მასალებთან [4].
ამავე თემაზე კვლევები გამოქვეყნებულია ისეთ წამყვან სამეცნიერო ჟურნალებში, როგორიცაა The Lancet, BMJ და სხვა საერთაშორისო სამედიცინო გამოცემები.
მრავალი ქვეყნის ჯანდაცვის სააგენტო მოსახლეობას ურჩევს, განსაკუთრებული სიფრთხილე გამოიჩინოს პლასტმასის კონტეინერების გამოყენებისას, განსაკუთრებით მაშინ, როდესაც საქმე ეხება ცხელი საკვების შენახვას ან გათბობას.
საქართველოს კონტექსტი
საქართველოში პლასტმასის გამოყენება ფართოდ არის გავრცელებული როგორც საყოფაცხოვრებო გარემოში, ისე კვების ინდუსტრიაში. ამ ფონზე მნიშვნელოვანია საზოგადოებრივი ცნობიერების ზრდა პლასტმასის უსაფრთხო გამოყენების შესახებ.
ჯანმრთელობის რისკების შეფასება და სამეცნიერო კვლევების გავრცელება მნიშვნელოვან როლს ასრულებს სამედიცინო აკადემიურ სივრცეში. საქართველოში ამ მიმართულებით აქტიურ პლატფორმას წარმოადგენს http://www.gmj.ge, სადაც ქვეყნდება საერთაშორისო სტანდარტების შესაბამისი სამედიცინო კვლევები.
ასევე მნიშვნელოვანია პროდუქციის ხარისხისა და უსაფრთხოების კონტროლი, რაც დაკავშირებულია სერტიფიკაციისა და სტანდარტების სისტემებთან. ამ პროცესში მნიშვნელოვანი როლი შეიძლება ჰქონდეს ხარისხის შეფასების რესურსებს, როგორიცაა https://www.certificate.ge.
მითები და რეალობა
მითი: ყველა პლასტმასის კონტეინერი ჯანმრთელობისთვის ერთნაირად საშიშია.
რეალობა: პლასტმასის სხვადასხვა ტიპი განსხვავებულ ქიმიურ შემადგენლობას შეიცავს და მათი უსაფრთხოების დონეც განსხვავებულია.
მითი: მიკროპლასტიკები ორგანიზმში ვერ ხვდება.
რეალობა: თანამედროვე კვლევებმა უკვე დაადასტურა, რომ მიკროპლასტიკები შეიძლება აღმოჩნდეს ადამიანის ორგანიზმში.
მითი: პლასტმასის კონტეინერის მიკროტალღურ ღუმელში გამოყენება ყოველთვის უსაფრთხოა.
რეალობა: მაღალი ტემპერატურის პირობებში პლასტმასის ზოგიერთი ტიპი შეიძლება გამოყოფდეს ქიმიურ ნივთიერებებს ან მიკროპლასტიკებს.
ხშირად დასმული კითხვები (Q&A)
შეიძლება თუ არა პლასტმასის კონტეინერებიდან ქიმიური ნივთიერებების საკვებში გადასვლა?
დიახ. განსაკუთრებით მაღალი ტემპერატურის პირობებში შესაძლებელია ქიმიური კომპონენტების გამოყოფა.
არის თუ არა მიკროპლასტიკები ჯანმრთელობისთვის საშიში?
მეცნიერები აქტიურად იკვლევენ ამ საკითხს. არსებობს მტკიცებულებები, რომ მიკროპლასტიკებს შეიძლება ჰქონდეს ბიოლოგიური გავლენა ორგანიზმზე.
არის თუ არა უსაფრთხო პლასტმასის კონტეინერში საკვების გათბობა?
ბევრი ჯანდაცვის სააგენტო რეკომენდაციას იძლევა, რომ ცხელი საკვების გათბობისას უპირატესობა მიენიჭოს მინის ან სხვა ინერტულ მასალებს.
დასკვნა — საზოგადოებრივი ჯანდაცვის პერსპექტივით
პლასტმასის საკვების კონტეინერების გამოყენება თანამედროვე ცხოვრების მნიშვნელოვანი ნაწილია, თუმცა მათი უსაფრთხოების საკითხი სულ უფრო აქტიურად განიხილება სამეცნიერო საზოგადოებაში.
არსებული კვლევები მიუთითებს, რომ პლასტმასის მასალებიდან გამოყოფილ ქიმიურ ნივთიერებებსა და მიკროპლასტიკებს შესაძლოა ჰქონდეთ გავლენა ორგანიზმის სხვადასხვა სისტემაზე, მათ შორის გულ-სისხლძარღვთა ჯანმრთელობაზე.
საზოგადოებრივი ჯანდაცვის თვალსაზრისით მნიშვნელოვანია, რომ მოსახლეობამ მიიღოს სანდო ინფორმაცია და შეძლოს უსაფრთხო არჩევანის გაკეთება ყოველდღიურ ცხოვრებაში. პლასტმასის კონტეინერების გამოყენების შემცირება განსაკუთრებით ცხელი საკვების შემთხვევაში, ასევე ალტერნატიული მასალების გამოყენება შეიძლება იყოს ერთ-ერთი პრაქტიკული გზა შესაძლო რისკების შემცირებისათვის.
წყაროები
- Rochester JR. Bisphenol A and human health: A review of the literature. Reproductive Toxicology. 2013.
https://doi.org/10.1016/j.reprotox.2013.08.008 - Study on plastic exposure and heart failure risk. Environmental Research.
https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S001393512200785X - Harvard Medical School. Microwaving food in plastic containers.
https://www.health.harvard.edu/staying-healthy/microwaving-food-in-plastic-containers - World Health Organization. Microplastics in drinking-water.
https://www.who.int/publications/i/item/9789241516198
