შესავალი — ანალიტიკური კომენტარი
ტრიგლიცერიდები წარმოადგენს ორგანიზმში ყველაზე გავრცელებულ ცხიმოვან ნაერთებს და მნიშვნელოვან როლს ასრულებს ენერგიის ბალანსის რეგულაციაში. თუმცა მათი ჭარბი კონცენტრაცია სისხლში დაკავშირებულია გულ-სისხლძარღვთა დაავადებების, მეტაბოლური დარღვევებისა და პანკრეასის მწვავე ანთების გაზრდილ რისკთან. თანამედროვე ცხოვრების წესის ცვლილებებმა — მაღალკალორიულმა კვებამ, ფიზიკური აქტივობის შემცირებამ და სიმსუქნის ზრდამ — ტრიგლიცერიდების მაღალი დონის გავრცელება საზოგადოებრივი ჯანდაცვის ერთ-ერთ მნიშვნელოვან გამოწვევად აქცია. საკითხის სწორად გააზრება და მართვა კრიტიკულად მნიშვნელოვანია როგორც ინდივიდუალური ჯანმრთელობის, ისე ჯანდაცვის სისტემის მდგრადობისთვის.
პრობლემის აღწერა
ტრიგლიცერიდები არის ლიპიდების ტიპი, რომელიც ცირკულირებს სისხლში. როდესაც ადამიანი იღებს იმაზე მეტ კალორიას, ვიდრე ორგანიზმს სჭირდება, ჭარბი ენერგია გარდაიქმნება ტრიგლიცერიდებად და ინახება ცხიმოვან ქსოვილში. საჭიროების შემთხვევაში, მაგალითად კვებებს შორის პერიოდში, ეს მარაგი ენერგიად გამოიყენება.
ტრიგლიცერიდების დონის განსაზღვრა ხდება ლიპიდური პროფილის მეშვეობით. ზუსტი შედეგის მისაღებად რეკომენდებულია ანალიზის ჩატარებამდე მინიმუმ 8–12 საათიანი შიმშილობა. საერთაშორისო გაიდლაინების მიხედვით, ტრიგლიცერიდების დონეები კლასიფიცირდება შემდეგნაირად:
- ნორმალური: 150 მილიგრამზე ნაკლები დეცილიტრზე (მგ/დლ) ანუ 1.7 მილიმოლზე ნაკლები ლიტრზე (მმოლ/ლ)
- სასაზღვრო მაღალი: 150–199 მგ/დლ (1.8–2.2 მმოლ/ლ)
- მაღალი: 200–499 მგ/დლ (2.3–5.6 მმოლ/ლ)
- ძალიან მაღალი: 500 მგ/დლ და მეტი (5.7 მმოლ/ლ და მეტი) [1]
მაღალი ტრიგლიცერიდები ხშირად უსიმპტომოა, რაც პრობლემის ადრეულ გამოვლენას ართულებს. სწორედ ამიტომ მნიშვნელოვანია პროფილაქტიკური სკრინინგი, განსაკუთრებით რისკ-ჯგუფებში.
სამეცნიერო და კლინიკური ანალიზი
ტრიგლიცერიდების მომატება ასოცირებულია ათეროსკლეროზულ პროცესებთან. მათი მაღალი დონე ხელს უწყობს არტერიების კედლების გასქელებასა და ელასტიკურობის შემცირებას, რაც ზრდის მიოკარდიუმის ინფარქტისა და ინსულტის რისკს [2].
გარდა ამისა, ძალიან მაღალი ტრიგლიცერიდები (500 მგ/დლ-ზე მეტი) დაკავშირებულია მწვავე პანკრეატიტის განვითარების გაზრდილ ალბათობასთან — მდგომარეობასთან, რომელიც სიცოცხლისთვის საშიში შეიძლება იყოს [3].
მაღალი ტრიგლიცერიდები ხშირად თან ახლავს მეტაბოლურ სინდრომს — მდგომარეობას, რომელიც მოიცავს მუცლის ტიპის სიმსუქნეს, არტერიულ ჰიპერტენზიას, სისხლში გლუკოზის მატებას და „კარგი“ ქოლესტერინის (მაღალი სიმკვრივის ლიპოპროტეინების) დაქვეითებას. ამ კომპლექსური მდგომარეობის მართვა მოითხოვს ინტეგრირებულ მიდგომას.
მიზეზებს შორის განსაკუთრებული მნიშვნელობა აქვს:
- მაღალკალორიულ და რაფინირებულ ნახშირწყლებზე მდიდარ დიეტას;
- სიმსუქნეს;
- ალკოჰოლის ჭარბ მოხმარებას;
- ცუდად კონტროლირებად მეორე ტიპის შაქრიან დიაბეტს;
- ფარისებრი ჯირკვლის ჰიპოფუნქციას;
- გარკვეულ მედიკამენტებს;
- გენეტიკურ დარღვევებს.
სტატისტიკა და მტკიცებულებები
გლობალური მონაცემების მიხედვით, ზრდასრულ მოსახლეობაში ტრიგლიცერიდების მომატებული დონე ფართოდ გავრცელებულია. შეერთებულ შტატებში ზრდასრულთა დაახლოებით 25–30 პროცენტს აღენიშნება სასაზღვრო ან მაღალი ტრიგლიცერიდები [4].
ევროპის ქვეყნებშიც მსგავსი ტენდენცია ფიქსირდება, განსაკუთრებით იმ ჯგუფებში, სადაც მაღალია სიმსუქნისა და მეორე ტიპის დიაბეტის გავრცელება.
კვლევები ადასტურებს, რომ წონის 5–10 პროცენტით შემცირებაც კი მნიშვნელოვნად ამცირებს ტრიგლიცერიდების დონეს [5]. რეგულარული ფიზიკური აქტივობა ზრდის მაღალი სიმკვრივის ლიპოპროტეინების კონცენტრაციას და ამცირებს ტრიგლიცერიდებს.
საერთაშორისო გამოცდილება
ჯანმრთელობის მსოფლიო ორგანიზაცია და სხვა წამყვანი ინსტიტუტები, მათ შორის ამერიკის გულის ასოციაცია და ეროვნული ჯანმრთელობის ინსტიტუტები, ხაზს უსვამენ ცხოვრების წესის ცვლილებების მნიშვნელობას ლიპიდური დარღვევების მართვაში [6].
საერთაშორისო რეკომენდაციების მიხედვით, პირველადი მართვა მოიცავს:
- რეგულარულ ფიზიკურ აქტივობას (კვირაში მინიმუმ 150 წუთი ზომიერი დატვირთვა);
- რაფინირებული შაქრებისა და დამუშავებული ნახშირწყლების შემცირებას;
- გაჯერებული ცხიმების შეზღუდვას;
- ალკოჰოლის მოხმარების შემცირებას ან სრულ შეწყვეტას.
მედიკამენტური მკურნალობა ინიშნება მაშინ, როდესაც ცხოვრების წესის ცვლილებები საკმარისი არ არის ან პაციენტს მაღალი გულ-სისხლძარღვთა რისკი აქვს. გამოიყენება ფიბრატები, სტატინები, ნიაცინი და ომეგა-3 ცხიმოვანი მჟავები, ასევე ახალი თაობის პრეპარატები, რომლებიც ლიპიდურ ცვლაზე მოქმედებენ [2].
საქართველოს კონტექსტი
საქართველოში გულ-სისხლძარღვთა დაავადებები კვლავ რჩება სიკვდილიანობის წამყვან მიზეზად. ტრიგლიცერიდების კონტროლი წარმოადგენს პრევენციის მნიშვნელოვან კომპონენტს.
საზოგადოებრივი ჯანდაცვის მიმართულებით მიმდინარე აქტივობები და ცნობიერების ამაღლების კამპანიები ასახულია პლატფორმებზე https://www.publichealth.ge და https://www.sheniekimi.ge. სამეცნიერო დისკუსიები და კვლევები წარმოდგენილია https://www.gmj.ge-ზე, ხოლო ხარისხის სტანდარტებისა და სერტიფიკაციის საკითხები — https://www.certificate.ge-ზე.
ქვეყანაში ცხოვრების წესის მოდიფიკაცია, განსაკუთრებით ფიზიკური აქტივობის ზრდა და კვებითი ჩვევების გაუმჯობესება, რჩება პრიორიტეტულ ამოცანად.
მითები და რეალობა
მითი: ტრიგლიცერიდები და ქოლესტერინი ერთი და იგივეა.
რეალობა: ისინი განსხვავებული ლიპიდებია. ტრიგლიცერიდები ძირითადად ენერგიის მარაგს წარმოადგენს, ხოლო ქოლესტერინი მონაწილეობს უჯრედების და ჰორმონების წარმოქმნაში.
მითი: თუ სიმპტომები არ მაქვს, პრობლემა არ არსებობს.
რეალობა: ტრიგლიცერიდების მაღალი დონე ხშირად უსიმპტომოა, თუმცა ზრდის სერიოზული გართულებების რისკს.
მითი: ყავა ავტომატურად ზრდის ტრიგლიცერიდებს.
რეალობა: გაუფილტრავმა ყავამ შეიძლება გავლენა მოახდინოს ლიპიდურ პროფილზე, თუმცა შედეგები დამოკიდებულია მოხმარების ფორმასა და ინდივიდუალურ თავისებურებებზე.
ხშირად დასმული კითხვები (Q&A)
რა ნიშნები ახასიათებს მაღალ ტრიგლიცერიდებს?
ხშირად არ იწვევს სიმპტომებს. ძალიან მაღალი დონის შემთხვევაში შესაძლოა განვითარდეს პანკრეატიტი.
როგორ შეიძლება მათი შემცირება?
ძირითადი ნაბიჯებია წონის შემცირება, რეგულარული ვარჯიში, შაქრისა და ალკოჰოლის შეზღუდვა და საჭიროების შემთხვევაში მედიკამენტური მკურნალობა.
რამდენად სწრაფად იკლებს დონე?
ტრიგლიცერიდების შემცირება ეტაპობრივ პროცესს მოითხოვს და დამოკიდებულია ცხოვრების წესის ცვლილებების მდგრადობაზე.
დასკვნა — საზოგადოებრივი ჯანდაცვის პერსპექტივით
ტრიგლიცერიდები ორგანიზმისთვის აუცილებელი ენერგეტიკული რესურსია, თუმცა მათი ჭარბი რაოდენობა მნიშვნელოვნად ზრდის გულ-სისხლძარღვთა და მეტაბოლური გართულებების რისკს. ადრეული სკრინინგი, ჯანსაღი ცხოვრების წესი და საჭიროების შემთხვევაში სამედიცინო ჩარევა წარმოადგენს ეფექტიან სტრატეგიას დაავადებათა პრევენციისთვის.
საზოგადოებრივი ჯანდაცვის სისტემისთვის პრიორიტეტულია მოსახლეობის ინფორმირება და პრევენციული ღონისძიებების გაძლიერება, რათა შემცირდეს ქრონიკული დაავადებების ტვირთი და გაუმჯობესდეს მოსახლეობის ჯანმრთელობის მაჩვენებლები.
წყაროები
- National Cholesterol Education Program. ATP III Guidelines. ხელმისაწვდომია: https://www.nhlbi.nih.gov
- Grundy SM, et al. 2018 AHA/ACC Guideline on the Management of Blood Cholesterol. Circulation. ხელმისაწვდომია: https://www.ahajournals.org
- Scherer J, et al. Mechanisms and management of hypertriglyceridemia-induced pancreatitis. Gastroenterology. ხელმისაწვდომია: https://www.gastrojournal.org
- Centers for Disease Control and Prevention. Lipid profile statistics. ხელმისაწვდომია: https://www.cdc.gov
- National Institute for Health and Care Excellence. Cardiovascular risk assessment guideline. ხელმისაწვდომია: https://www.nice.org.uk
- World Health Organization. Cardiovascular diseases fact sheet. ხელმისაწვდომია: https://www.who.int
