კიბო თანამედროვე საზოგადოებრივი ჯანდაცვის ერთ-ერთი ყველაზე სერიოზული გამოწვევაა. 2022 წელს მსოფლიოში დაფიქსირდა დაახლოებით 20 მილიონი ახალი შემთხვევა და 9.7 მილიონი გარდაცვალება, ხოლო 2040 წლისთვის ახალი შემთხვევების რაოდენობა შესაძლოა 29.9 მილიონს მიაღწიოს [1].
დაავადების ადრეული გამოვლენა მნიშვნელოვნად ზრდის გადარჩენის შანსს, თუმცა ტრადიციული სკრინინგის მეთოდები ყველა შემთხვევაში ხელმისაწვდომი ან კომფორტული არ არის. ამ კონტექსტში იაპონური ბიოტექნოლოგიური კომპანია Craif ავითარებს შარდზე დაფუძნებულ, ხელოვნური ინტელექტის მხარდაჭერილ არაინვაზიურ ტესტს, რომლის მიზანია კიბოს ადრეულ სტადიაზე აღმოჩენა.
შესავალი — ანალიტიკური კომენტარი
ონკოლოგიური დაავადებები გლობალურად წარმოადგენს სიკვდილიანობის ერთ-ერთ წამყვან მიზეზს და მნიშვნელოვან სოციალურ-ეკონომიკურ ტვირთს ქმნის. ადრეული დიაგნოსტიკა ამცირებს მკურნალობის ხანგრძლივობას, ხარჯებს და აუმჯობესებს პროგნოზს. სწორედ ამიტომ, ინოვაციური, ნაკლებად ინვაზიური და ფართოდ ხელმისაწვდომი სკრინინგ-ტექნოლოგიების განვითარება თანამედროვე მედიცინის პრიორიტეტია. ხელოვნური ინტელექტის გამოყენება ბიომარკერების ანალიზში ამ მიმართულებით ერთ-ერთ პერსპექტიულ მიდგომად განიხილება.
პრობლემის აღწერა
ტრადიციული დიაგნოსტიკური მეთოდები, მათ შორის სისხლის ანალიზები, ენდოსკოპიური და გამოსახულებითი კვლევები, ხშირად საჭიროებს სპეციალიზებულ ინფრასტრუქტურას და ზოგ შემთხვევაში ინვაზიურ ჩარევას. ეს ფაქტორი ზოგიერთ პაციენტში იწვევს შიშს ან სკრინინგის გადადებას. გარდა ამისა, დაბალი და საშუალო შემოსავლის მქონე ქვეყნებში ჯანდაცვის დაწესებულებებზე შეზღუდული წვდომა ამცირებს პრევენციული კვლევების მოცვას.
Craif-ის მიერ შემუშავებული ტესტი ეფუძნება შარდში არსებული მიკრო რნმ-ის ანალიზს. კომპანიის განცხადებით, ტესტის ჩატარება შესაძლებელია სახლის პირობებშიც, რაც ზრდის ხელმისაწვდომობას და ამცირებს ინფრასტრუქტურულ ბარიერებს.
სამეცნიერო და კლინიკური ანალიზი
მიკრო რნმ წარმოადგენს მცირე ზომის არაკოდირებად რნმ მოლეკულებს, რომლებიც მონაწილეობენ გენის ექსპრესიის რეგულაციაში. სხვადასხვა კვლევის მიხედვით, კიბოს განვითარების პროცესში მათი პროფილი იცვლება, რაც მათ პოტენციურ ბიომარკერებად აქცევს [2].
შარდზე დაფუძნებული ტესტირების ერთ-ერთი უპირატესობაა არაინვაზიურობა. სისხლის ნიმუშთან შედარებით, შარდის აღება ნაკლებ დისკომფორტთანაა დაკავშირებული და ამცირებს ჰემოლიზით გამოწვეული შეცდომების რისკს. თუმცა, კლინიკური სიზუსტის შეფასება საჭიროებს ფართომასშტაბიან კვლევებს, რათა დადგინდეს მგრძნობელობა და სპეციფიკურობა სხვადასხვა სტადიის სიმსივნეების მიმართ.
Craif-ის პირველი პროდუქტი, miSignal, მიზნად ისახავს პანკრეასის, მსხვილი ნაწლავის, ფილტვის, კუჭის, საყლაპავის, ძუძუსა და საკვერცხის კიბოს გამოვლენას. კომპანია აცხადებს, რომ გეგმავს ტესტის გაფართოებას ათამდე ონკოლოგიურ ფორმაზე და ასევე არაონკოლოგიური, მათ შორის ნეიროდეგენერაციული დაავადებების მიმართულებით.
სტატისტიკა და მტკიცებულებები
ჯანმრთელობის მსოფლიო ორგანიზაციის მონაცემებით, კიბო გლობალურად სიკვდილიანობის ერთ-ერთი წამყვანი მიზეზია [1]. ადრეულ სტადიაზე გამოვლენილი პანკრეასის, მსხვილი ნაწლავისა და ძუძუს კიბოს შემთხვევაში გადარჩენის მაჩვენებლები მნიშვნელოვნად მაღალია, ვიდრე გვიან დიაგნოზისას [3].
ხელოვნური ინტელექტის გამოყენება დიაგნოსტიკაში უკვე დამკვიდრებული მიმართულებაა. კვლევები აჩვენებს, რომ გამოსახულებითი დიაგნოსტიკის ანალიზში ალგორითმები ზოგ შემთხვევაში ექიმებთან შედარებით თანაბარ ან უკეთეს სიზუსტეს ავლენენ [4]. თუმცა, ექსპერტები ხაზს უსვამენ, რომ ხელოვნური ინტელექტი უნდა იყოს დამხმარე ინსტრუმენტი და არა დამოუკიდებელი დიაგნოსტიკური წყარო.
საერთაშორისო გამოცდილება
ჯანმრთელობის მსოფლიო ორგანიზაცია, აშშ-ის ეროვნული ჯანდაცვის ინსტიტუტი და სხვა ავტორიტეტული სტრუქტურები მხარს უჭერენ ადრეული გამოვლენის პროგრამების განვითარებას [1][5]. სამეცნიერო ჟურნალები, როგორიცაა The Lancet და BMJ, რეგულარულად აქვეყნებენ კვლევებს ბიომარკერებზე დაფუძნებული ტესტირების შესახებ.
ხელოვნური ინტელექტის ინტეგრაცია კლინიკურ პრაქტიკაში მოითხოვს მკაცრ რეგულაციას, ხარისხის კონტროლს და მრავალეტაპიან კლინიკურ კვლევებს. აშშ-ში Craif გეგმავს 2029 წლისთვის კლინიკური კვლევების დასრულებას, რაც მიუთითებს ტექნოლოგიის გრძელვადიან რეგულატორულ პროცესზე.
საქართველოს კონტექსტი
საქართველოსთვის კიბოს ადრეული დიაგნოსტიკა ასევე წარმოადგენს პრიორიტეტს. ეროვნული სკრინინგ-პროგრამები მოქმედებს ძუძუსა და საშვილოსნოს ყელის კიბოს მიმართულებით. ინოვაციური არაინვაზიური ტესტების დანერგვა მომავალში შესაძლოა გააფართოოს სკრინინგის შესაძლებლობები, განსაკუთრებით რეგიონებში, სადაც ხელმისაწვდომობა შეზღუდულია.
აკადემიური კვლევების პლატფორმა https://www.gmj.ge მნიშვნელოვან როლს ასრულებს სამეცნიერო მტკიცებულებების გავრცელებაში, ხოლო ხარისხის და სერტიფიცირების საკითხები რეგულირდება შესაბამისი სტანდარტებით, რომელთა შესახებ ინფორმაცია ხელმისაწვდომია https://www.certificate.ge. საზოგადოებრივი ჯანდაცვის მიმართულებით დამატებითი ინფორმაცია შესაძლებელია იხილოთ https://www.publichealth.ge და თემატური მასალები გამოქვეყნებულია ასევე https://www.sheniekimi.ge.
მითები და რეალობა
მითი: ხელოვნური ინტელექტი სრულად ჩაანაცვლებს ექიმს.
რეალობა: არსებული მონაცემებით, ხელოვნური ინტელექტი წარმოადგენს დამხმარე ინსტრუმენტს და გადაწყვეტილების საბოლოო მიღება კვლავ ექიმის კომპეტენციაა [4].
მითი: არაინვაზიური ტესტი ყოველთვის 100 პროცენტით ზუსტია.
რეალობა: ნებისმიერი სკრინინგ-ტესტი საჭიროებს მგრძნობელობისა და სპეციფიკურობის შეფასებას და დადებითი შედეგი დამატებით კვლევებს მოითხოვს.
ხშირად დასმული კითხვები (Q&A)
შეიძლება თუ არა შარდზე დაფუძნებული ტესტი სრულად ჩაანაცვლოს ბიოფსია?
არა. ბიოფსია რჩება დიაგნოსტიკის ოქროს სტანდარტად სიმსივნის ტიპის დასადგენად.
არის თუ არა ხელოვნური ინტელექტის ალგორითმები უსაფრთხო?
მათი გამოყენება რეგულირდება და საჭიროებს კლინიკურ ვალიდაციასა და რეგულატორულ ნებართვას.
როდის შეიძლება გახდეს ასეთი ტესტი ფართოდ ხელმისაწვდომი?
ეს დამოკიდებულია კლინიკური კვლევების შედეგებსა და რეგულატორულ დამტკიცებაზე.
დასკვნა — საზოგადოებრივი ჯანდაცვის პერსპექტივით
კიბოს ადრეული გამოვლენა გლობალური ჯანდაცვის ერთ-ერთი მთავარი სტრატეგიაა. არაინვაზიური, ხელოვნური ინტელექტის მხარდაჭერილი ტესტები შეიძლება გახდეს მნიშვნელოვანი დამატებითი ინსტრუმენტი სკრინინგის პროგრამებში, თუმცა მათი ფართო გამოყენება საჭიროებს მკაცრ კლინიკურ შეფასებას, რეგულაციას და მტკიცებულებებზე დაფუძნებულ დანერგვას. საზოგადოებრივი ჯანდაცვის მიზანია ინოვაციისა და უსაფრთხოების დაბალანსება, რათა ტექნოლოგიურმა პროგრესმა რეალურად შეამციროს ონკოლოგიური დაავადებების ტვირთი.
წყაროები
- World Health Organization. Cancer. 2024. ხელმისაწვდომია: https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/cancer
- National Cancer Institute. MicroRNAs and Cancer. ხელმისაწვდომია: https://www.cancer.gov/research/areas/biology/microrna
- National Cancer Institute. Cancer Statistics. ხელმისაწვდომია: https://www.cancer.gov/about-cancer/understanding/statistics
- The Lancet Digital Health. Artificial intelligence in cancer imaging. ხელმისაწვდომია: https://www.thelancet.com/journals/landig
- National Institutes of Health. Early Detection Research Network. ხელმისაწვდომია: https://edrn.nci.nih.gov
