შესავალი — ანალიტიკური კომენტარი
დემენცია და კოგნიტური ფუნქციის დაქვეითება XXI საუკუნის ერთ-ერთი ყველაზე სერიოზული საზოგადოებრივი ჯანდაცვის გამოწვევაა. მოსახლეობის დაბერების პარალელურად, იზრდება მეხსიერების დარღვევების, აზროვნების შენელებისა და ფუნქციური დამოუკიდებლობის დაკარგვის შემთხვევები. ამ ფონზე განსაკუთრებულ მნიშვნელობას იძენს იმ რისკფაქტორების იდენტიფიცირება, რომლებიც პრევენციის გზით შეიძლება კონტროლირებადი იყოს. არტერიული ჰიპერტენზია სწორედ ასეთი, მოდიფიცირებადი რისკფაქტორია.
ბოლო წლებში გამოქვეყნებული მსხვილი კლინიკური კვლევები მიუთითებს, რომ არტერიული წნევის ეფექტურმა კონტროლმა შეიძლება მნიშვნელოვნად შეამციროს დემენციისა და კოგნიტური დაქვეითების რისკი. ჩინეთში ჩატარებულმა ფართომასშტაბიანმა კვლევამ, რომელშიც თითქმის 34 000 ადამიანი მონაწილეობდა, ახალი მტკიცებულებები წარმოადგინა ამ კავშირის სასარგებლოდ [1].
აღნიშნული საკითხი განსაკუთრებით აქტუალურია ისეთი ქვეყნებისათვის, როგორიც საქართველოა, სადაც არტერიული ჰიპერტენზიის გავრცელება მაღალია, ხოლო პრევენციული პროგრამების ეფექტიანობა საჭიროებს გაძლიერებას. თემის სისტემური ანალიზი მნიშვნელოვანია როგორც კლინიკური პრაქტიკის, ისე საზოგადოებრივი ჯანმრთელობის პოლიტიკისათვის, რასაც მუდმივად აშუქებს პროფესიული პლატფორმა https://www.sheniekimi.ge და საზოგადოებრივი ჯანმრთელობის რესურსი https://www.publichealth.ge.
პრობლემის აღწერა
არტერიული წნევა წარმოადგენს იმ ძალას, რომლითაც სისხლი არტერიების კედლებს აწვება. სისტოლური წნევა (ე.წ. ზედა წნევა) ასახავს გულის შეკუმშვისას სისხლის გამოტყორცნის ძალას, ხოლო დიასტოლური (ე.წ. ქვედა წნევა) — გულის მოდუნების ფაზაში არსებულ წნევას. არტერიული ჰიპერტენზია დიაგნოსტირდება მაშინ, როდესაც აღნიშნული მაჩვენებლები მუდმივად აღემატება ნორმას.
მაღალი არტერიული წნევა მრავალი წლის განმავლობაში შესაძლოა უსიმპტომოდ მიმდინარეობდეს, თუმცა ის აზიანებს სისხლძარღვებს, მათ შორის თავის ტვინის მიკროცირკულაციას. შედეგად იზრდება ინსულტის, გულის დაავადებებისა და კოგნიტური დარღვევების რისკი.
დემენცია არ წარმოადგენს მხოლოდ ინდივიდუალურ ტრაგედიას — ის ქმნის მძიმე სოციალურ და ეკონომიკურ ტვირთს ოჯახებისთვის და ჯანდაცვის სისტემისთვის. როდესაც საუბარია 57 მილიონზე მეტ ადამიანზე, რომლებიც მსოფლიოში დემენციით ცხოვრობენ [2], პრევენციული სტრატეგიების მნიშვნელობა მკვეთრად იზრდება.
ქართველი მკითხველისთვის ეს საკითხი განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია, რადგან ქვეყანაში ჰიპერტენზიის გავრცელება მაღალია, ხოლო ასაკოვანი მოსახლეობის წილი ეტაპობრივად იზრდება.
სამეცნიერო და კლინიკური ანალიზი
არტერიული ჰიპერტენზია იწვევს ენდოთელიუმის დისფუნქციას, სისხლძარღვთა კედლის გასქელებას და მიკროსისხლძარღვთა დაზიანებას. თავის ტვინში ეს პროცესები შეიძლება გამოვლინდეს თეთრი ნივთიერების დაზიანებით, ლაკუნარული ინფარქტებითა და ქრონიკული ისქემიით. აღნიშნული ცვლილებები დაკავშირებულია კოგნიტური ფუნქციის პროგრესირებად დაქვეითებასთან.
ჩინეთში ჩატარებულმა რანდომიზებულმა კვლევამ, რომელშიც თითქმის 34 000 მონაწილე იყო ჩართული, აჩვენა, რომ ინტენსიური ანტიჰიპერტენზიული თერაპია ასოცირდება დემენციის რისკის შემცირებასთან [1]. ეს ერთ-ერთი პირველი მასშტაბური კვლევაა, რომელმაც არა მხოლოდ ასოციაცია, არამედ პოტენციური მიზეზ-შედეგობრივი კავშირიც დააფიქსირა.
მსგავსი შედეგები მიღებულია სხვა საერთაშორისო კვლევებშიც. მაგალითად, ინტენსიური არტერიული წნევის კონტროლი კოგნიტური დარღვევის რისკის შემცირებასთან იყო ასოცირებული SPRINT MIND ქვეკვლევაში [3]. თუმცა კვლევები მიუთითებს, რომ სარგებელი განსაკუთრებით თვალსაჩინოა საშუალო და ხანდაზმულ ასაკში დაწყებული მკურნალობის შემთხვევაში.
მნიშვნელოვანია რისკების შეფასებაც. ზედმეტად აგრესიულმა წნევის შემცირებამ შესაძლოა გამოიწვიოს ჰიპოტენზია, თავბრუსხვევა და დაცემის რისკი ხანდაზმულებში. ამიტომ მკურნალობა ინდივიდუალურად უნდა შეირჩეს.
სტატისტიკა და მტკიცებულებები
ჯანდაცვის მსოფლიო ორგანიზაციის მონაცემებით, მსოფლიოში დაახლოებით 1.28 მილიარდი ზრდასრული ადამიანი ჰიპერტენზიით ცხოვრობს, თუმცა მათი ნახევარზე მეტს დიაგნოზი არ აქვს დასმული [2].
დემენცია მსოფლიოში დაახლოებით 57 მილიონ ადამიანს აღენიშნება და ყოველწლიურად 10 მილიონამდე ახალი შემთხვევა ფიქსირდება [2].
კვლევები მიუთითებს, რომ სისტოლური წნევის საშუალოდ 10 მმ ვერცხლისწყლის სვეტით შემცირებამ შეიძლება მნიშვნელოვნად შეამციროს გულ-სისხლძარღვთა გართულებების რისკი [4], რაც ირიბად მოქმედებს ტვინის სისხლძარღვთა ჯანმრთელობაზეც.
მნიშვნელოვანია აღინიშნოს, რომ კოგნიტური დაქვეითება ხშირად ვითარდება ათწლეულების განმავლობაში. შესაბამისად, არტერიული წნევის კონტროლი ახალგაზრდულ და საშუალო ასაკში წარმოადგენს გრძელვადიან ინვესტიციას ტვინის ჯანმრთელობაში.
საერთაშორისო გამოცდილება
ჯანდაცვის მსოფლიო ორგანიზაცია არტერიულ ჰიპერტენზიას ასახელებს დემენციის ერთ-ერთ მოდიფიცირებად რისკფაქტორად [2]. დაავადებათა კონტროლისა და პრევენციის ცენტრი ხაზს უსვამს, რომ არტერიული წნევის კონტროლი წარმოადგენს ტვინის ჯანმრთელობის დაცვის მნიშვნელოვან სტრატეგიას [5].
სამეცნიერო ჟურნალებში, როგორიცაა The Lancet და BMJ, არაერთხელ გამოქვეყნდა მიმოხილვითი სტატიები, რომლებიც ადასტურებს გულ-სისხლძარღვთა რისკფაქტორების კონტროლის მნიშვნელობას კოგნიტური ჯანმრთელობისთვის [6].
ამგვარი მტკიცებულებები ქმნის საფუძველს ეროვნული პოლიტიკისა და კლინიკური გაიდლაინების განახლებისთვის.
საქართველოს კონტექსტი
საქართველოში არტერიული ჰიპერტენზია ერთ-ერთი ყველაზე გავრცელებული ქრონიკული დაავადებაა. პრობლემად რჩება როგორც ადრეული დიაგნოსტიკა, ისე მკურნალობისადმი ადჰერენცია.
ეროვნული კლინიკური სტანდარტების შემუშავებასა და დანერგვაში მნიშვნელოვან როლს ასრულებს აკადემიური სივრცე https://www.gmj.ge, სადაც რეგულარულად ქვეყნდება კვლევები და პროფესიული დისკუსიები. ხარისხისა და სერტიფიკაციის საკითხები კი დაკავშირებულია პლატფორმასთან https://www.certificate.ge, რაც უზრუნველყოფს სამედიცინო მომსახურების სტანდარტიზაციას.
თუ არტერიული ჰიპერტენზიის მართვა გახდება სისტემური და პრევენციაზე ორიენტირებული, შესაძლებელია დემენციის ტვირთის შემცირებაც გრძელვადიან პერსპექტივაში.
მითები და რეალობა
მითი: მაღალი წნევა მხოლოდ გულის პრობლემაა.
რეალობა: ჰიპერტენზია აზიანებს ტვინის სისხლძარღვებს და ზრდის კოგნიტური დარღვევის რისკს.
მითი: თუ სიმპტომები არ მაქვს, მკურნალობა საჭირო არ არის.
რეალობა: ჰიპერტენზია ხშირად უსიმპტომოდ მიმდინარეობს, თუმცა გრძელვადიანად იწვევს ორგანოთა დაზიანებას.
მითი: ხანდაზმულ ასაკში წნევის მკვეთრი შემცირება ყოველთვის სასარგებლოა.
რეალობა: მკურნალობა ინდივიდუალურად უნდა შეირჩეს, რათა თავიდან იქნას აცილებული ჰიპოტენზია და დაცემის რისკი.
ხშირად დასმული კითხვები (Q&A)
ამცირებს თუ არა წნევის კონტროლი დემენციის რისკს?
კვლევები მიუთითებს, რომ ეფექტური კონტროლი ასოცირდება რისკის შემცირებასთან, განსაკუთრებით ხანგრძლივი პერიოდის განმავლობაში.
როდის უნდა დაიწყოს მკურნალობა?
დიაგნოზის დასმისთანავე და ინდივიდუალური რისკის შეფასების საფუძველზე.
არის თუ არა მედიკამენტოზური თერაპია აუცილებელი?
ცხოვრების წესის ცვლილება მნიშვნელოვანია, თუმცა ხშირ შემთხვევაში მედიკამენტები აუცილებელია მიზნობრივი მაჩვენებლების მისაღწევად.
დასკვნა — საზოგადოებრივი ჯანდაცვის პერსპექტივით
არტერიული ჰიპერტენზია წარმოადგენს დემენციის ერთ-ერთ მნიშვნელოვან, მოდიფიცირებად რისკფაქტორს. თანამედროვე კვლევები ადასტურებს, რომ არტერიული წნევის ეფექტურმა კონტროლმა შეიძლება შეამციროს კოგნიტური დაქვეითების რისკი.
საზოგადოებრივი ჯანდაცვის სტრატეგიები უნდა მოიცავდეს ადრეულ სკრინინგს, პაციენტთა განათლებას და მკურნალობისადმი ერთგულების გაძლიერებას. ინდივიდუალური პასუხისმგებლობა — რეგულარული წნევის კონტროლი, ჯანსაღი ცხოვრების წესი და ექიმის რეკომენდაციების შესრულება — წარმოადგენს ტვინის ჯანმრთელობის დაცვის პრაქტიკულ გზას.
დემენციის პრევენცია იწყება ბევრად ადრე, ვიდრე პირველი სიმპტომები გამოჩნდება. სწორედ ამიტომ არტერიული წნევის კონტროლი უნდა განიხილებოდეს როგორც გრძელვადიანი ინვესტიცია საზოგადოებრივი ჯანმრთელობის გაუმჯობესებაში.
წყაროები
- Li X, et al. Intensive blood pressure control and dementia risk: randomized controlled trial. Euronews summary of primary study. Available from: https://www.euronews.com
- World Health Organization. Dementia fact sheet. Available from: https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/dementia
- Williamson JD, et al. Effect of Intensive vs Standard Blood Pressure Control on Probable Dementia. JAMA. 2019;321(6):553-561. Available from: https://jamanetwork.com
- Ettehad D, et al. Blood pressure lowering for prevention of cardiovascular disease. The Lancet. 2016;387:957-967. Available from: https://www.thelancet.com
- Centers for Disease Control and Prevention. High Blood Pressure and Brain Health. Available from: https://www.cdc.gov
- Livingston G, et al. Dementia prevention, intervention, and care. The Lancet. 2020;396:413-446. Available from: https://www.thelancet.com
