შესავალი — ანალიტიკური კომენტარი
ატმოსფეროს დაბინძურება თანამედროვე საზოგადოებრივი ჯანმრთელობის ერთ-ერთ ყველაზე სერიოზულ და ფართოდ გავრცელებულ საფრთხედ მიიჩნევა, რადგან ტოქსიკური ქიმიური ნივთიერებები პირდაპირ გავლენას ახდენს ადამიანის ორგანიზმის მრავალ სისტემაზე და ზრდის როგორც ქრონიკული, ისე მწვავე დაავადებების რისკს. სამრეწველო საქმიანობა, ავტოტრანსპორტი და სხვა ანთროპოგენური ფაქტორები გარემოში გამოყოფენ ტოქსიკურ ნაერთებს, რომელთა მნიშვნელოვანი ნაწილი კანცეროგენულია და დაკავშირებულია ონკოლოგიური, რესპირატორული, გულ-სისხლძარღვთა და ნევროლოგიური დაავადებების განვითარებასთან [1], [2].
ტოქსიკური ნივთიერებების ზემოქმედება არ წარმოადგენს მხოლოდ ეკოლოგიურ პრობლემას — იგი არის პირდაპირი საზოგადოებრივი ჯანმრთელობის კრიზისი, რომელიც გავლენას ახდენს მოსახლეობის სიცოცხლის ხანგრძლივობაზე, ცხოვრების ხარისხსა და ჯანმრთელობის სისტემის მდგრადობაზე. ამ საკითხის აქტუალობა განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია განვითარებად ქვეყნებში, მათ შორის საქართველოში, სადაც ურბანიზაცია და სატრანსპორტო დატვირთვა ზრდის გარემოს დაბინძურების მასშტაბებს.
პრობლემის აღწერა
თანამედროვე მსოფლიოში ინდუსტრიული საქმიანობის შედეგად გარემოში ყოველდღიურად გამოიყოფა ტოქსიკური ნივთიერებების მნიშვნელოვანი რაოდენობა. საქართველოს კლინიკურ ტოქსიკოლოგთა ასოციაციის მონაცემებით, სამრეწველო საწარმოები ატმოსფეროში, ნიადაგსა და წყალში წამში ასობით კილოგრამ ტოქსიკურ ნივთიერებას გამოყოფენ, რომელთა ნაწილი აღიარებულია როგორც კანცეროგენული, ანუ სიმსივნის გამომწვევი [1].
გარემოს დაბინძურების ერთ-ერთი მთავარი წყაროა ავტოტრანსპორტის გამონაბოლქვი. ავტომობილების გამონაბოლქვი შეიცავს ასობით ქიმიურ კომპონენტს, მათ შორის ტყვიას, ალდეჰიდებს, პოლიციკლურ არომატულ ნახშირწყალბადებს და სხვა ტოქსიკურ ნაერთებს, რომლებიც ადამიანის ჯანმრთელობაზე უარყოფით გავლენას ახდენენ [2].
ეს პრობლემა განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია ქალაქებში, სადაც მოსახლეობის დიდი ნაწილი ყოველდღიურად ექვემდებარება დაბინძურებული ჰაერის ზემოქმედებას. შედეგად იზრდება რესპირატორული დაავადებების, გულ-სისხლძარღვთა პათოლოგიების, ონკოლოგიური დაავადებებისა და სხვა ჯანმრთელობის დარღვევების რისკი.
სამეცნიერო და კლინიკური ანალიზი
ტოქსიკური ნივთიერებები ადამიანის ორგანიზმში აღწევს ძირითადად ინჰალაციური გზით, ანუ სუნთქვის პროცესში. ატმოსფეროში არსებული ტოქსიკური ნაწილაკები აღწევენ ფილტვებში, საიდანაც ისინი სისხლის მიმოქცევის სისტემაში გადადიან და გავლენას ახდენენ სხვადასხვა ორგანოზე [2], [3].
ტოქსიკური ნივთიერებების ზემოქმედება იწვევს:
- ანთებით პროცესებს ფილტვებში;
- ოქსიდაციურ სტრესს, რომელიც აზიანებს უჯრედებს;
- იმუნური სისტემის ფუნქციის დარღვევას;
- დნმ-ის დაზიანებას, რაც დაკავშირებულია სიმსივნის განვითარებასთან.
განსაკუთრებით საშიშია კანცეროგენული ნივთიერებები, როგორიცაა ბენზპირენი, ტყვია და სხვა პოლიციკლური არომატული ნაერთები. ეს ნივთიერებები იწვევს გენეტიკურ ცვლილებებს და ზრდის ონკოლოგიური დაავადებების განვითარების რისკს [3].
ავტოტრანსპორტის გამონაბოლქვი ასევე დაკავშირებულია გულ-სისხლძარღვთა დაავადებების, ჰიპერტენზიის და ინსულტის განვითარების გაზრდილ რისკთან. კვლევებმა აჩვენა, რომ დაბინძურებული ჰაერის ხანგრძლივი ზემოქმედება ზრდის ათეროსკლეროზის განვითარებას და არღვევს სისხლძარღვთა ფუნქციას [4].
სტატისტიკა და მტკიცებულებები
მსოფლიო მეტეოროლოგიური ორგანიზაციის მონაცემებით, ატმოსფეროს დაბინძურება ყოველწლიურად მილიონობით ადამიანის სიკვდილის მიზეზია. შეფასებით, მხოლოდ სამრეწველო და სატრანსპორტო გამონაბოლქვი დაკავშირებულია დაახლოებით 4,5 მილიონი ადამიანის ნაადრევ სიკვდილთან მსოფლიოში [1], [2].
ჯანმრთელობის მსოფლიო ორგანიზაციის შეფასებით:
- მსოფლიოს მოსახლეობის დაახლოებით 99% სუნთქავს ჰაერს, რომელიც აღემატება რეკომენდებულ დაბინძურების დონეს [2];
- ატმოსფეროს დაბინძურება არის ერთ-ერთი მთავარი რისკფაქტორი არაგადამდები დაავადებების განვითარებისთვის;
- ჰაერის დაბინძურება დაკავშირებულია ფილტვის კიბოს შემთხვევების მნიშვნელოვან ნაწილთან [3].
გარდა ამისა, გარემოში ყოველწლიურად გამოიყოფა მილიონობით ტონა ტოქსიკური ნივთიერება, რომელთა მნიშვნელოვანი ნაწილი კანცეროგენულია და პირდაპირ გავლენას ახდენს ადამიანის ჯანმრთელობაზე [1].
საერთაშორისო გამოცდილება
ჯანმრთელობის მსოფლიო ორგანიზაცია ატმოსფეროს დაბინძურებას ერთ-ერთ მთავარ გლობალურ ჯანმრთელობის საფრთხედ მიიჩნევს და რეკომენდაციას აძლევს ქვეყნებს, მიიღონ მკაცრი რეგულაციები გამონაბოლქვის შემცირების მიზნით [2].
აშშ-ის გარემოს დაცვის სააგენტოსა და ჯანმრთელობის ეროვნული ინსტიტუტის კვლევები ადასტურებს, რომ ჰაერის დაბინძურების შემცირება პირდაპირ დაკავშირებულია მოსახლეობის ჯანმრთელობის გაუმჯობესებასთან და სიკვდილიანობის შემცირებასთან [4].
ევროპის ქვეყნებში განხორციელებული პოლიტიკა მოიცავს:
- გამონაბოლქვის სტანდარტების გამკაცრებას;
- ელექტრომობილების წახალისებას;
- სამრეწველო გამონაბოლქვის კონტროლს;
- ჰაერის ხარისხის მუდმივ მონიტორინგს.
ამ ღონისძიებებმა მნიშვნელოვნად შეამცირა ჰაერის დაბინძურების დონე და მასთან დაკავშირებული ჯანმრთელობის რისკები [5].
საქართველოს კონტექსტი
საქართველოში ატმოსფეროს დაბინძურება წარმოადგენს საზოგადოებრივი ჯანმრთელობის მნიშვნელოვან გამოწვევას. განსაკუთრებით მაღალია დაბინძურების დონე დიდ ქალაქებში, სადაც ავტოტრანსპორტის რაოდენობა და სამრეწველო საქმიანობა მნიშვნელოვნად ზრდის ტოქსიკური ნივთიერებების კონცენტრაციას.
საქართველოში არსებული სამეცნიერო და აკადემიური პლატფორმები, მათ შორის www.gmj.ge, აქტიურად აქვეყნებენ კვლევებს გარემოს დაბინძურებისა და ჯანმრთელობის ურთიერთკავშირის შესახებ, რაც ხელს უწყობს პრობლემის მეცნიერულ გააზრებას.
გარემოს ხარისხის კონტროლი და სერტიფიცირების სისტემების განვითარება ასევე მნიშვნელოვანია. ამ მიმართულებით მნიშვნელოვანი როლი აქვს ხარისხის სტანდარტების დანერგვას და მონიტორინგს, რაც წარმოდგენილია შესაბამის რესურსებზე, მათ შორის www.certificate.ge.
საზოგადოებრივი ჯანმრთელობის საკითხების შესახებ ინფორმაციის გავრცელება და ცნობიერების ამაღლება ხორციელდება პლატფორმების საშუალებით, როგორიცაა https://www.sheniekimi.ge და https://www.publichealth.ge, რაც ხელს უწყობს მოსახლეობის ინფორმირებულობის ზრდას.
მითები და რეალობა
მითი: გარემოს დაბინძურება გავლენას ახდენს მხოლოდ ფილტვებზე.
რეალობა: ტოქსიკური ნივთიერებები გავლენას ახდენენ თითქმის ყველა ორგანოზე, მათ შორის გულზე, ტვინზე და ენდოკრინულ სისტემაზე [2].
მითი: მხოლოდ მაღალი დაბინძურების დონეა საშიში.
რეალობა: დაბინძურების დაბალი დონეც კი, ხანგრძლივი ზემოქმედების შემთხვევაში, ზრდის დაავადებების განვითარების რისკს [3].
მითი: გარემოს დაბინძურება მხოლოდ ეკოლოგიური პრობლემაა.
რეალობა: იგი წარმოადგენს საზოგადოებრივი ჯანმრთელობის მნიშვნელოვან რისკს და დაკავშირებულია სიკვდილიანობის ზრდასთან [2].
ხშირად დასმული კითხვები (Q&A)
რა არის ატმოსფეროს დაბინძურების ძირითადი წყარო?
ძირითადი წყაროებია ავტოტრანსპორტი, სამრეწველო საწარმოები და ენერგიის წარმოება.
როგორ მოქმედებს დაბინძურებული ჰაერი ჯანმრთელობაზე?
იგი იწვევს რესპირატორულ, გულ-სისხლძარღვთა და ონკოლოგიურ დაავადებებს.
რომელი ჯგუფებია ყველაზე მაღალი რისკის ქვეშ?
ბავშვები, ხანდაზმულები და ქრონიკული დაავადებების მქონე პირები.
შესაძლებელია თუ არა რისკის შემცირება?
დიახ, გარემოს დაბინძურების შემცირება და ჰაერის ხარისხის გაუმჯობესება მნიშვნელოვნად ამცირებს ჯანმრთელობის რისკებს.
დასკვნა — საზოგადოებრივი ჯანდაცვის პერსპექტივით
ატმოსფეროს დაბინძურება წარმოადგენს ერთ-ერთ მთავარ გლობალურ საფრთხეს საზოგადოებრივი ჯანმრთელობისთვის. ტოქსიკური ნივთიერებების ზემოქმედება დაკავშირებულია მრავალ დაავადებასთან და ზრდის სიკვდილიანობის რისკს.
საზოგადოებრივი ჯანმრთელობის დაცვის მიზნით აუცილებელია გარემოს დაბინძურების შემცირება, რეგულაციების გამკაცრება და მოსახლეობის ცნობიერების ამაღლება. გარემოს ხარისხის გაუმჯობესება წარმოადგენს მნიშვნელოვან ნაბიჯს მოსახლეობის ჯანმრთელობის დაცვისა და სიცოცხლის ხარისხის გაუმჯობესების მიმართულებით.
წყაროები
- World Meteorological Organization. Air Quality and Health. https://public.wmo.int
- World Health Organization. Air pollution and health. https://www.who.int
- International Agency for Research on Cancer. Outdoor air pollution. https://www.iarc.who.int
- National Institutes of Health. Air pollution health effects. https://www.nih.gov
- European Environment Agency. Air quality in Europe. https://www.eea.europa.eu
