ინტელექტუალური აქტივობა და დემენციის პრევენცია — როგორ ამცირებს გონებრივი სტიმულაცია ალცჰაიმერის დაავადების რისკს
შესავალი — ანალიტიკური კომენტარი
დემენცია წარმოადგენს ერთ-ერთ ყველაზე სწრაფად მზარდ გამოწვევას თანამედროვე საზოგადოებრივი ჯანმრთელობისთვის. მოსახლეობის დაბერების პარალელურად, კოგნიტიური დარღვევების გავრცელება მნიშვნელოვნად იზრდება და გავლენას ახდენს არა მხოლოდ ინდივიდის ჯანმრთელობაზე, არამედ ჯანდაცვის სისტემაზე, სოციალურ უზრუნველყოფასა და ეკონომიკურ სტაბილურობაზე. ალცჰაიმერის დაავადება დემენციის ყველაზე გავრცელებული ფორმაა და ხასიათდება მეხსიერების, აზროვნების და ყოველდღიური ფუნქციონირების პროგრესირებადი დაქვეითებით [1].
ამ კონტექსტში განსაკუთრებულ მნიშვნელობას იძენს დემენციის პრევენციის შესაძლებლობები. თანამედროვე კვლევები ადასტურებს, რომ ცხოვრების წესის ფაქტორები, მათ შორის ინტელექტუალური აქტივობა, მნიშვნელოვან გავლენას ახდენს კოგნიტიური ჯანმრთელობის შენარჩუნებაზე. ისეთი აქტივობები, როგორიცაა კითხვა, წერა, უცხო ენების შესწავლა და პრობლემების გადაჭრაზე ორიენტირებული საქმიანობა, ხელს უწყობს ტვინის ფუნქციური რეზერვის გაძლიერებას და ამცირებს ნეიროდეგენერაციული დაავადებების განვითარების რისკს [2].
საზოგადოებრივი ჯანმრთელობის ინფორმაციის გავრცელების პლატფორმები, როგორიცაა https://www.sheniekimi.ge და https://www.publichealth.ge, მნიშვნელოვან როლს ასრულებენ დემენციის პრევენციის შესახებ საზოგადოების ცნობიერების ამაღლებაში.
პრობლემის აღწერა
დემენცია არის სინდრომი, რომელიც ხასიათდება კოგნიტიური ფუნქციების პროგრესირებადი დაქვეითებით. ის გავლენას ახდენს მეხსიერებაზე, აზროვნებაზე, ორიენტაციაზე, გააზრებაზე და ყოველდღიური საქმიანობის შესრულების უნარზე [1].
ჯანმრთელობის მსოფლიო ორგანიზაციის პროგნოზით, დემენციის მქონე ადამიანების რაოდენობა 2050 წლისთვის 150 მილიონს გადააჭარბებს, რაც თითქმის სამჯერ მეტია ამჟამინდელ მაჩვენებელზე [1]. ეს ზრდა ქმნის მნიშვნელოვან სოციალურ და ეკონომიკურ გამოწვევებს.
საქართველოსთვის ეს საკითხი განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია მოსახლეობის დაბერების ფონზე. დემენცია წარმოადგენს ხანგრძლივი მოვლის საჭიროების ერთ-ერთ მთავარ მიზეზს და მნიშვნელოვან დატვირთვას ქმნის ოჯახებისთვის და ჯანდაცვის სისტემისთვის.
სამეცნიერო და კლინიკური ანალიზი
ტვინის ფუნქციონირება დამოკიდებულია ნერვული ქსელების მთლიანობაზე და ნეირონებს შორის კავშირებზე. ინტელექტუალური აქტივობა ხელს უწყობს ამ კავშირების შენარჩუნებას და გაძლიერებას. ეს პროცესი ცნობილია როგორც ნეიროპლასტიურობა — ტვინის უნარი ადაპტირდეს და შექმნას ახალი ნერვული კავშირები [3].
Rush University Medical Center-ის მიერ ჩატარებულმა კვლევამ, რომელშიც მონაწილეობდა დაახლოებით 2000 ხანდაზმული ადამიანი, აჩვენა, რომ ინტელექტუალური აქტივობა მნიშვნელოვნად ამცირებს ალცჰაიმერის დაავადების განვითარების რისკს. კვლევის შედეგების მიხედვით, მაღალი ინტელექტუალური აქტივობის მქონე პირებში ალცჰაიმერის განვითარების რისკი 38%-ით დაბალი იყო [4].
ინტელექტუალური აქტივობა ქმნის sogenannten კოგნიტიურ რეზერვს — ტვინის უნარს კომპენსაცია გაუწიოს პათოლოგიურ ცვლილებებს. ეს ნიშნავს, რომ მიუხედავად ბიოლოგიური დაზიანებისა, ტვინი უფრო დიდხანს ინარჩუნებს ფუნქციურ შესაძლებლობას [5].
კვლევებმა ასევე აჩვენა, რომ ინტელექტუალური აქტივობა დაკავშირებულია:
ნეირონებს შორის კავშირების გაძლიერებასთან
ტვინის სტრუქტურული მთლიანობის შენარჩუნებასთან
ნეიროდეგენერაციული პროცესების შენელებასთან
კოგნიტიური ფუნქციების უკეთ შენარჩუნებასთან
სტატისტიკა და მტკიცებულებები
Rush University-ის კვლევაში მონაწილეთა 8-წლიანი დაკვირვების შედეგად გამოვლინდა მნიშვნელოვანი განსხვავება ინტელექტუალური აქტივობის მიხედვით [4].
მაღალი ინტელექტუალური აქტივობის მქონე ჯგუფში ალცჰაიმერის დაავადება განვითარდა 21%-ში, ხოლო დაბალი აქტივობის მქონე ჯგუფში — 34%-ში.
ასევე დადგინდა, რომ ინტელექტუალური აქტივობა ამცირებს მსუბუქი კოგნიტიური დარღვევების განვითარების რისკს 36%-ით.
გარდა ამისა, მაღალი ინტელექტუალური აქტივობის მქონე პირებში ალცჰაიმერის დიაგნოზი საშუალოდ 5 წლით გვიან დაისვა, რაც მიუთითებს დაავადების პროგრესირების შენელებაზე.
Lancet Commission-ის მონაცემებით, დემენციის შემთხვევების დაახლოებით 40% დაკავშირებულია მოდიფიცირებად რისკფაქტორებთან, მათ შორის განათლების დონესთან და კოგნიტიურ აქტივობასთან [6].
საერთაშორისო გამოცდილება
WHO და NIH ხაზს უსვამენ ცხოვრების წესის მნიშვნელობას დემენციის პრევენციაში. განათლება და კოგნიტიური აქტივობა წარმოადგენს დემენციის პრევენციის ერთ-ერთ მთავარ კომპონენტს [1].
Lancet Commission რეკომენდაციას აძლევს ინტელექტუალური აქტივობის შენარჩუნებას მთელი ცხოვრების განმავლობაში, როგორც დემენციის პრევენციის ეფექტიან სტრატეგიას [6].
ალცჰაიმერის ასოციაციის მონაცემებით, კოგნიტიური აქტივობა ასოცირდება ტვინის უკეთ ფუნქციონირებასთან და დაავადების განვითარების რისკის შემცირებასთან [7].
საქართველოს კონტექსტი
საქართველოსთვის დემენციის პრევენცია წარმოადგენს საზოგადოებრივი ჯანმრთელობის მნიშვნელოვან პრიორიტეტს. მოსახლეობის დაბერების პარალელურად იზრდება კოგნიტიური დარღვევების გავრცელება.
საქართველოს სამედიცინო აკადემიური სივრცე, მათ შორის https://www.gmj.ge, აქტიურად მუშაობს ნეიროდეგენერაციული დაავადებების კვლევაზე და პრევენციის სტრატეგიების განვითარებაზე.
ასევე მნიშვნელოვანია ხარისხის სტანდარტების დაცვა და პრევენციული პროგრამების განვითარება, რაც მხარდაჭერილია ისეთი პლატფორმების მიერ, როგორიცაა https://www.certificate.ge.
საზოგადოებრივი ჯანმრთელობის პოლიტიკა უნდა მოიცავდეს განათლების, კოგნიტიური აქტივობის და ჯანსაღი ცხოვრების წესის მხარდაჭერას.
მითები და რეალობა
მითი: დემენცია არის დაბერების გარდაუვალი ნაწილი
რეალობა: დემენცია არ არის დაბერების ნორმალური ნაწილი და მისი რისკი შეიძლება შემცირდეს [6]
მითი: ტვინის ვარჯიში მხოლოდ ახალგაზრდობაშია ეფექტიანი
რეალობა: ინტელექტუალური აქტივობა სასარგებლოა ნებისმიერ ასაკში [1]
მითი: დემენციის პრევენცია შეუძლებელია
რეალობა: ცხოვრების წესის ცვლილებები მნიშვნელოვნად ამცირებს რისკს [6]
ხშირად დასმული კითხვები (Q&A)
რა არის დემენციის მთავარი რისკფაქტორი?
ასაკი წარმოადგენს მთავარ რისკფაქტორს, თუმცა ცხოვრების წესიც მნიშვნელოვან როლს ასრულებს.
შესაძლებელია თუ არა დემენციის პრევენცია?
დიახ, ცხოვრების წესის ცვლილებები ამცირებს დაავადების განვითარების რისკს.
რომელი აქტივობები არის სასარგებლო ტვინისთვის?
კითხვა, წერა, სწავლა, უცხო ენების შესწავლა და გონებრივი ვარჯიში.
როდის უნდა დაიწყოს პრევენცია?
პრევენცია ეფექტიანია ნებისმიერ ასაკში, თუმცა ადრეული დაწყება უფრო სასარგებლოა.
დასკვნა — საზოგადოებრივი ჯანდაცვის პერსპექტივით
დემენცია წარმოადგენს მნიშვნელოვან გამოწვევას საზოგადოებრივი ჯანმრთელობისთვის, თუმცა თანამედროვე კვლევები მიუთითებს, რომ ინტელექტუალური აქტივობა წარმოადგენს ეფექტიან პრევენციულ სტრატეგიას.
კოგნიტიური აქტივობის შენარჩუნება მთელი ცხოვრების განმავლობაში ხელს უწყობს ტვინის ჯანმრთელობის შენარჩუნებას და დემენციის რისკის შემცირებას.
საზოგადოებრივი ჯანმრთელობისთვის მნიშვნელოვანია მოსახლეობის ინფორმირება, განათლების ხელშეწყობა და კოგნიტიური აქტივობის მხარდაჭერა, რაც ხელს შეუწყობს დემენციის პრევენციას და მოსახლეობის ჯანმრთელობის გაუმჯობესებას.
წყაროები
- World Health Organization. Dementia Fact Sheet. Available at: https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/dementia
- National Institute on Aging. Cognitive Health and Older Adults. Available at: https://www.nia.nih.gov
- National Institutes of Health. Brain Plasticity and Cognitive Reserve. Available at: https://www.nih.gov
- Rush University Medical Center. Lifelong cognitive activity study. Available at: https://www.rush.edu
- Stern Y. Cognitive reserve in ageing and Alzheimer’s disease. Lancet Neurology. Available at: https://www.thelancet.com
- Livingston G, et al. Dementia prevention, intervention, and care. Lancet. Available at: https://www.thelancet.com
- Alzheimer’s Association. Cognitive Health and Dementia Prevention. Available at: https://www.alz.org
