სექსუალური ჯანმრთელობა, ფსიქოლოგიური კეთილდღეობა და ცხოვრების წესი: სამეცნიერო ხედვა თანამედროვე საზოგადოებრივი ჯანდაცვის კონტექსტში
შესავალი — ანალიტიკური კომენტარი
ადამიანის სექსუალური ჯანმრთელობა, ფსიქოლოგიური კეთილდღეობა და ყოველდღიური ცხოვრების ჩვევები თანამედროვე საზოგადოებრივი ჯანდაცვის ერთ-ერთი უმნიშვნელოვანესი კომპონენტია. ჯანმრთელობის მსოფლიო ორგანიზაციის მიხედვით, ჯანმრთელობა არ ნიშნავს მხოლოდ დაავადების არარსებობას, არამედ ფიზიკური, ფსიქიკური და სოციალური კეთილდღეობის სრულყოფილ მდგომარეობას [1]. სწორედ ამ კონტექსტში, ადამიანის სექსუალური ფუნქცია, ემოციური სტაბილურობა, ფიზიკური აქტივობა და ინფორმირებული გადაწყვეტილებები ქმნის ჯანმრთელობის ერთიან სისტემას.
საზოგადოებაში ხშირად გავრცელებული წარმოდგენები სექსზე, ფსიქოთერაპიაზე, ფიზიკურ აქტივობასა და ცხოვრების წესზე არ ემყარება სამეცნიერო მტკიცებულებებს. ამის შედეგად, იზრდება ფსიქიკური აშლილობების, ქრონიკული დაავადებებისა და სოციალური დისფუნქციის რისკი. სამეცნიერო მონაცემებზე დაფუძნებული ინფორმაციის გავრცელება წარმოადგენს საზოგადოებრივი ჯანმრთელობის გაუმჯობესების ერთ-ერთ მთავარ ინსტრუმენტს. ამ მიმართულებით მნიშვნელოვანი როლი აქვს სამეცნიერო პლატფორმებს, როგორიცაა https://www.sheniekimi.ge და საზოგადოებრივი ჯანმრთელობის ინსტიტუციურ რესურსებს, მათ შორის https://www.publichealth.ge, რომლებიც უზრუნველყოფენ მტკიცებულებებზე დაფუძნებული ინფორმაციის გავრცელებას.
პრობლემის აღწერა
თანამედროვე საზოგადოებაში სექსუალური ჯანმრთელობა და ფსიქოლოგიური კეთილდღეობა კვლავ რჩება ტაბუირებულ თემად, განსაკუთრებით იმ ქვეყნებში, სადაც სექსუალური განათლება არასაკმარისია. მსოფლიო ჯანდაცვის ორგანიზაციის მონაცემებით, სექსუალური ჯანმრთელობის შესახებ ინფორმაციის ნაკლებობა დაკავშირებულია სქესობრივი გზით გადამდები ინფექციების ზრდასთან, არასასურველ ორსულობასთან და ფსიქოლოგიურ პრობლემებთან [2].
საქართველოს კონტექსტში, სექსუალური განათლების ნაკლებობა და ფსიქოლოგიური დახმარების სტიგმა წარმოადგენს მნიშვნელოვან გამოწვევას. ფსიქიკური ჯანმრთელობის პრობლემები, როგორიცაა დეპრესია, შფოთვა და პანიკური აშლილობა, მნიშვნელოვნად ზრდის ინვალიდობის და სიცოცხლის ხარისხის დაქვეითების რისკს [3].
ამასთან, ცხოვრების არაჯანსაღი წესი, მათ შორის ფიზიკური აქტივობის ნაკლებობა, თამბაქოს და ალკოჰოლის მოხმარება, წარმოადგენს არაგადამდები დაავადებების განვითარების ძირითად რისკფაქტორს. ეს დაავადებები, მათ შორის გულ-სისხლძარღვთა დაავადებები, დიაბეტი და კიბო, საქართველოში სიკვდილიანობის ძირითადი მიზეზია [4].
სამეცნიერო და კლინიკური ანალიზი
ადამიანის სექსუალური ფუნქცია წარმოადგენს კომპლექსურ ბიოლოგიურ და ნეიროფიზიოლოგიურ პროცესს. კლიტორი წარმოადგენს უნიკალურ ორგანოს, რომლის ძირითადი ფუნქცია დაკავშირებულია სიამოვნების განცდასთან და სექსუალური რეაქციის რეგულაციასთან. იგი შეიცავს დაახლოებით 8,000-ზე მეტ ნერვულ დაბოლოებას, რაც მას ადამიანის სხეულის ერთ-ერთ ყველაზე მგრძნობიარე ორგანოდ აქცევს [5].
სექსუალური კმაყოფილება პირდაპირ უკავშირდება ფსიქოლოგიურ ჯანმრთელობას. კვლევებმა აჩვენა, რომ რეგულარული, დამაკმაყოფილებელი სექსუალური ცხოვრება ასოცირდება სტრესის შემცირებასთან, იმუნური ფუნქციის გაუმჯობესებასთან და დეპრესიის დაბალ რისკთან [6].
ფსიქოთერაპია წარმოადგენს მტკიცებულებებზე დაფუძნებულ მეთოდს ფსიქიკური აშლილობების მკურნალობაში. კოგნიტურ-ქცევითი თერაპია, მაგალითად, ეფექტურია შფოთვითი აშლილობების, დეპრესიის და პანიკური აშლილობის მკურნალობაში [7]. წყვილების თერაპია ასევე წარმოადგენს ეფექტურ ინტერვენციას ურთიერთობის ხარისხის გაუმჯობესებისა და კონფლიქტების შემცირებისთვის.
ფიზიკური აქტივობა წარმოადგენს ჯანმრთელობის ერთ-ერთ ყველაზე მნიშვნელოვან დამცავ ფაქტორს. კვლევებმა აჩვენა, რომ დღეში დაახლოებით 7,000 ნაბიჯი მნიშვნელოვნად ამცირებს სიკვდილიანობის რისკს და აუმჯობესებს გულ-სისხლძარღვთა ჯანმრთელობას [8].
სტატისტიკა და მტკიცებულებები
მსოფლიო ჯანდაცვის ორგანიზაციის მონაცემებით:
- ყოველწლიურად დაახლოებით 1 მილიონი ადამიანი ინფიცირდება სქესობრივი გზით გადამდები ინფექციით [2]
- ფიზიკური აქტივობის ნაკლებობა პასუხისმგებელია სიკვდილიანობის დაახლოებით 9%-ზე მსოფლიოში [9]
- დეპრესია წარმოადგენს ინვალიდობის ერთ-ერთ მთავარ მიზეზს გლობალურად [3]
კვლევებმა ასევე აჩვენა, რომ:
- რეგულარული ფიზიკური აქტივობა ამცირებს გულ-სისხლძარღვთა დაავადებების რისკს დაახლოებით 30%-ით [10]
- ფსიქოთერაპია ეფექტურია პაციენტების დაახლოებით 60–80%-ში [7]
ალკოჰოლი და თამბაქო წარმოადგენს სიკვდილიანობის ერთ-ერთ მთავარ მიზეზს. მსოფლიო ჯანდაცვის ორგანიზაციის მონაცემებით, თამბაქო ყოველწლიურად იწვევს დაახლოებით 8 მილიონ სიკვდილს [11].
საერთაშორისო გამოცდილება
ჯანმრთელობის მსოფლიო ორგანიზაცია ხაზს უსვამს სექსუალური განათლების მნიშვნელობას ჯანმრთელობის გაუმჯობესებაში. სექსუალური განათლება დაკავშირებულია სქესობრივი გზით გადამდები დაავადებების შემცირებასთან და არასასურველი ორსულობის პრევენციასთან [2].
CDC-ის მონაცემებით, ფსიქიკური ჯანმრთელობის მხარდაჭერა და ფსიქოთერაპია წარმოადგენს ფსიქიკური აშლილობების მართვის ძირითად მეთოდს [12].
The Lancet-ის კვლევების მიხედვით, ფიზიკური აქტივობა წარმოადგენს ერთ-ერთ ყველაზე ეფექტურ პრევენციულ ინტერვენციას ქრონიკული დაავადებების წინააღმდეგ [10].
საქართველოს კონტექსტი
საქართველოში ფსიქიკური ჯანმრთელობის მომსახურება კვლავ საჭიროებს განვითარებას. ფსიქოლოგიური დახმარების მიმართ არსებული სტიგმა ხელს უშლის დროულ დიაგნოსტიკასა და მკურნალობას. აკადემიური რესურსები, როგორიცაა https://www.gmj.ge, მნიშვნელოვან როლს ასრულებენ სამეცნიერო ინფორმაციის გავრცელებაში.
ასევე მნიშვნელოვანია ხარისხის სტანდარტების დაცვა, რასაც უზრუნველყოფს ისეთი ინსტიტუციები, როგორიცაა https://www.certificate.ge, რომლებიც ხელს უწყობენ სამედიცინო მომსახურების ხარისხის გაუმჯობესებას.
საქართველოსთვის მნიშვნელოვანი პრიორიტეტია სექსუალური განათლების, ფსიქიკური ჯანმრთელობის მხარდაჭერისა და ჯანმრთელი ცხოვრების წესის პოპულარიზაცია.
მითები და რეალობა
მითი: სექსუალური განათლება ხელს უწყობს სექსუალური აქტივობის ზრდას
რეალობა: კვლევებმა აჩვენა, რომ სექსუალური განათლება ამცირებს რისკიან ქცევას [2]
მითი: ფსიქოთერაპია არაეფექტურია
რეალობა: ფსიქოთერაპია წარმოადგენს მტკიცებულებებზე დაფუძნებულ მკურნალობის მეთოდს [7]
მითი: მხოლოდ ინტენსიური ვარჯიშია სასარგებლო
რეალობა: ყოველდღიური ზომიერი აქტივობაც მნიშვნელოვნად აუმჯობესებს ჯანმრთელობას [8]
ხშირად დასმული კითხვები (Q&A)
არის თუ არა სექსუალური ჯანმრთელობა ჯანმრთელობის ნაწილი?
დიახ. იგი წარმოადგენს ჯანმრთელობის ფუნდამენტურ კომპონენტს.
არის თუ არა ფსიქოთერაპია ეფექტური?
დიახ. იგი წარმოადგენს ერთ-ერთ ყველაზე ეფექტურ მეთოდს ფსიქიკური აშლილობების მკურნალობაში.
არის თუ არა ყოველდღიური სიარული სასარგებლო?
დიახ. რეგულარული სიარული მნიშვნელოვნად ამცირებს ქრონიკული დაავადებების რისკს.
არის თუ არა სექსუალური განათლება აუცილებელი?
დიახ. იგი წარმოადგენს საზოგადოებრივი ჯანმრთელობის მნიშვნელოვან კომპონენტს.
დასკვნა — საზოგადოებრივი ჯანდაცვის პერსპექტივით
სექსუალური ჯანმრთელობა, ფსიქოლოგიური კეთილდღეობა და ცხოვრების ჯანსაღი წესი წარმოადგენს საზოგადოებრივი ჯანმრთელობის ფუნდამენტურ საფუძველს. სამეცნიერო მტკიცებულებები ცხადყოფს, რომ ინფორმირებული გადაწყვეტილებები, ფსიქოლოგიური მხარდაჭერა და ფიზიკური აქტივობა მნიშვნელოვნად აუმჯობესებს ჯანმრთელობის შედეგებს.
საზოგადოებრივი ჯანმრთელობის გაუმჯობესებისთვის აუცილებელია სექსუალური განათლების ხელმისაწვდომობა, ფსიქოლოგიური დახმარების ხელშეწყობა და ჯანმრთელი ცხოვრების წესის პოპულარიზაცია.
წყაროები
- WHO. Constitution of the World Health Organization.
https://www.who.int/about/governance/constitution - WHO. Sexual health and its linkages to reproductive health.
https://www.who.int/reproductivehealth/publications/sexual_health - WHO. Depression and other common mental disorders.
https://www.who.int/publications/i/item/depression-global-health-estimates - WHO. Noncommunicable diseases country profiles.
https://www.who.int/teams/noncommunicable-diseases/surveillance/data - O’Connell HE et al. Anatomy of the clitoris. Journal of Urology.
https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/ - Brody S. The relative health benefits of different sexual activities.
https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/ - Hofmann SG et al. The efficacy of cognitive behavioral therapy.
https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/ - JAMA Network Open. Steps per day and mortality risk.
https://jamanetwork.com/ - WHO. Physical inactivity data.
https://www.who.int/data - The Lancet. Physical activity and health outcomes.
https://www.thelancet.com/ - WHO. Tobacco fact sheet.
https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/tobacco - CDC. Mental health treatment effectiveness.
https://www.cdc.gov/mentalhealth
