შესავალი
ადამიანის სიცოცხლის ხანგრძლივობა საუკუნეების განმავლობაში იყო მედიცინის, ბიოლოგიისა და საზოგადოებრივი ჯანდაცვის ერთ-ერთი მთავარი კვლევითი მიმართულება. თანამედროვე საზოგადოებაში ფართოდ გავრცელებულია შეხედულება, რომ ხანგრძლივი სიცოცხლის მთავარი განმსაზღვრელი ფაქტორები ჯანსაღი კვება, ფიზიკური აქტივობა და ცხოვრების ჯანსაღი სტილია. მიუხედავად იმისა, რომ ეს ფაქტორები მნიშვნელოვან როლს ასრულებს დაავადებების პრევენციასა და ცხოვრების ხარისხის გაუმჯობესებაში, უახლესი სამეცნიერო მტკიცებულებები მიუთითებს, რომ სიცოცხლის ხანგრძლივობის მთავარი განმსაზღვრელი შესაძლოა გენეტიკა იყოს [1].
ჟურნალ Science-ში გამოქვეყნებული ფართომასშტაბიანი კვლევა მნიშვნელოვნად ცვლის მანამდე არსებულ წარმოდგენებს და მიუთითებს, რომ ადამიანის სიცოცხლის ხანგრძლივობის დაახლოებით 55% გენეტიკური ფაქტორებით განისაზღვრება [1]. ეს აღმოჩენა არა მხოლოდ ბიოლოგიური დაბერების მექანიზმების უკეთ გაგებას უწყობს ხელს, არამედ მნიშვნელოვან გავლენას ახდენს საზოგადოებრივი ჯანდაცვის პოლიტიკაზე, პრევენციულ მედიცინასა და ინდივიდუალურ ჯანმრთელობის მართვაზე. აღნიშნული საკითხების შესახებ სანდო და მტკიცებულებებზე დაფუძნებული ინფორმაციის გავრცელება წარმოადგენს თანამედროვე სამედიცინო პლატფორმების, მათ შორის https://www.sheniekimi.ge-ის, ერთ-ერთ მთავარ მიზანს.
პრობლემის აღწერა
ადამიანის სიცოცხლის ხანგრძლივობის განმსაზღვრელი ფაქტორების ზუსტი შეფასება მნიშვნელოვანია როგორც ინდივიდუალური, ასევე საზოგადოებრივი ჯანმრთელობისთვის. თუ სიცოცხლის ხანგრძლივობა დიდწილად გენეტიკით არის განსაზღვრული, ეს ნიშნავს, რომ ჯანმრთელობის პოლიტიკა და პრევენციული სტრატეგიები უნდა იყოს ორიენტირებული არა მხოლოდ ცხოვრების წესის ცვლილებაზე, არამედ ინდივიდუალური გენეტიკური რისკების იდენტიფიკაციასა და მართვაზე.
ისტორიულად, მეცნიერები მიიჩნევდნენ, რომ გენეტიკის წილი სიცოცხლის ხანგრძლივობაში დაახლოებით 10–25%-ს შეადგენდა [2]. ეს შეფასება ეფუძნებოდა მოსახლეობის ფართო მონაცემებს, სადაც სიკვდილი ხშირად გამოწვეული იყო ინფექციებით, ტრავმებით, ომებითა და სხვა გარე ფაქტორებით. ასეთი მიზეზები არ ასახავდა ბიოლოგიური დაბერების რეალურ პროცესს და შესაბამისად ამცირებდა გენეტიკის რეალური გავლენის შეფასებას.
ახალი კვლევები, რომლებმაც ანალიზიდან გამორიცხეს გარე მიზეზებით გამოწვეული სიკვდილიანობა, აჩვენებს, რომ გენეტიკის როლი მნიშვნელოვნად უფრო მაღალია, ვიდრე ადრე მიიჩნეოდა [1]. ეს ინფორმაცია განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია საქართველოსთვის, სადაც მოსახლეობის დაბერება წარმოადგენს მზარდ საზოგადოებრივ გამოწვევას და საჭიროებს მტკიცებულებებზე დაფუძნებულ პოლიტიკას, რასაც აქტიურად განიხილავს საზოგადოებრივი ჯანდაცვის პროფესიული სივრცე, მათ შორის https://www.publichealth.ge.
სამეცნიერო და კლინიკური ანალიზი
ადამიანის სიცოცხლის ხანგრძლივობა წარმოადგენს კომპლექსურ ფენოტიპს, რომელიც განისაზღვრება გენეტიკური, ეპიგენეტიკური, გარემოსა და შემთხვევითი ბიოლოგიური პროცესების ურთიერთქმედებით. გენეტიკური გავლენა დაკავშირებულია რამდენიმე ბიოლოგიურ მექანიზმთან:
პირველი მექანიზმი არის დნმ-ის რეპარაციის ეფექტურობა. დნმ მუდმივად განიცდის დაზიანებას, რაც გამოწვეულია როგორც შინაგანი მეტაბოლური პროცესებით, ასევე გარემოს ფაქტორებით. ზოგიერთი ადამიანი გენეტიკურად უკეთესად აღადგენს დნმ-ის დაზიანებებს, რაც ამცირებს ასაკთან დაკავშირებული დაავადებების რისკს [5].
მეორე მექანიზმი არის ტელომერების სიგრძე. ტელომერები წარმოადგენს ქრომოსომების ბოლოებს, რომლებიც იცავენ გენეტიკურ მასალას დაზიანებისგან. ასაკის მატებასთან ერთად ტელომერები მოკლდება, რაც დაკავშირებულია დაბერებასთან და დაავადებების განვითარებასთან. ტელომერების სიგრძე ნაწილობრივ გენეტიკურად არის განსაზღვრული [3].
მესამე მნიშვნელოვანი მექანიზმი არის იმუნური სისტემის გენეტიკური რეგულაცია. იმუნური სისტემის ეფექტურობა გავლენას ახდენს ინფექციებთან ბრძოლაზე, ქრონიკული ანთების კონტროლსა და კიბოს პრევენციაზე. გენეტიკური განსხვავებები განსაზღვრავს იმუნური სისტემის რეაგირების ეფექტურობას [4].
კვლევაში გამოყენებული ტყუპების მონაცემები წარმოადგენს გენეტიკის გავლენის შეფასების ერთ-ერთ ყველაზე სანდო მეთოდს, რადგან ერთნაირი ტყუპები იზიარებენ გენეტიკურ მასალას, ხოლო განსხვავებული ტყუპები — არა. ასეთი შედარება საშუალებას იძლევა ზუსტად შეფასდეს გენეტიკისა და გარემოს როლი [1].
სტატისტიკა და მტკიცებულებები
უახლესი კვლევის მიხედვით, სიცოცხლის ხანგრძლივობის დაახლოებით 55% გენეტიკური ფაქტორებით განისაზღვრება [1]. ეს მაჩვენებელი მნიშვნელოვნად აღემატება წინა შეფასებებს, რომლებიც გენეტიკის გავლენას მხოლოდ 10–25%-ად აფასებდნენ [2].
მსოფლიო ჯანდაცვის ორგანიზაციის მონაცემებით, სიცოცხლის საშუალო ხანგრძლივობა მსოფლიოში 2000 წლიდან 2019 წლამდე გაიზარდა დაახლოებით 6 წლით, რაც ძირითადად დაკავშირებულია ინფექციური დაავადებების კონტროლთან და ჯანდაცვის გაუმჯობესებასთან [4]. თუმცა, ინდივიდებს შორის სიცოცხლის ხანგრძლივობის განსხვავება მნიშვნელოვანწილად გენეტიკური ფაქტორებით აიხსნება.
კვლევები ასევე აჩვენებს, რომ ადამიანების დაახლოებით 20–30% აღწევს 90 წელს ან მეტს იმ შემთხვევაში, თუ მათ ოჯახში არსებობს ხანგრძლივი სიცოცხლის ისტორია [3]. ეს მიუთითებს გენეტიკური წინასწარგანწყობის მნიშვნელოვან როლზე.
საერთაშორისო გამოცდილება
საერთაშორისო სამეცნიერო ორგანიზაციები, მათ შორის WHO, NIH და The Lancet, აღიარებენ, რომ დაბერება წარმოადგენს ბიოლოგიურ პროცესს, რომელიც მნიშვნელოვნად არის გენეტიკურად რეგულირებული [4], [5].
NIH-ის კვლევები აჩვენებს, რომ გარკვეული გენეტიკური ვარიაციები დაკავშირებულია დაბერების შენელებასთან და ქრონიკული დაავადებების დაბალ რისკთან. მაგალითად, FOXO3 გენთან დაკავშირებული ვარიაციები ასოცირდება ხანგრძლივ სიცოცხლესთან [5].
The Lancet-ში გამოქვეყნებული კვლევები მიუთითებს, რომ მიუხედავად გენეტიკის მნიშვნელოვანი როლისა, გარემოს ფაქტორები და ჯანდაცვის ხელმისაწვდომობა მნიშვნელოვან გავლენას ახდენს ჯანმრთელობის შედეგებზე [4].
საქართველოს კონტექსტი
საქართველოში სიცოცხლის საშუალო ხანგრძლივობა ბოლო ათწლეულებში გაიზარდა, თუმცა კვლავ ჩამორჩება ევროპის განვითარებულ ქვეყნებს. ეს განსხვავება დაკავშირებულია როგორც სოციალურ, ასევე ჯანდაცვის სისტემის ფაქტორებთან.
გენეტიკური კვლევების განვითარება საქართველოში წარმოადგენს მნიშვნელოვან შესაძლებლობას პერსონალიზებული მედიცინის განვითარებისთვის. ამ მიმართულებით მნიშვნელოვანი როლი აქვს აკადემიურ სივრცეებს, მათ შორის https://www.gmj.ge-ს, რომელიც ხელს უწყობს სამეცნიერო ცოდნის გავრცელებას.
ასევე მნიშვნელოვანია ხარისხის სტანდარტების დანერგვა გენეტიკურ ტესტირებაში, რაც უზრუნველყოფს სანდო და უსაფრთხო დიაგნოსტიკას. ამ მიმართულებით ხარისხის კონტროლისა და სერტიფიკაციის პროცესები, როგორიცაა https://www.certificate.ge, წარმოადგენს კრიტიკულ კომპონენტს.
მითები და რეალობა
მითი: ხანგრძლივი სიცოცხლე მთლიანად დამოკიდებულია ცხოვრების წესზე
რეალობა: ცხოვრების წესი მნიშვნელოვანია, მაგრამ გენეტიკა წარმოადგენს სიცოცხლის ხანგრძლივობის ერთ-ერთ მთავარ განმსაზღვრელ ფაქტორს [1].
მითი: ჯანსაღი ცხოვრების წესით შესაძლებელია გენეტიკური გავლენის სრულად გადალახვა
რეალობა: ჯანსაღი ცხოვრების წესი ამცირებს დაავადებების რისკს, მაგრამ ვერ ცვლის გენეტიკურ წინასწარგანწყობას [4].
მითი: დაბერების პროცესის სრულად კონტროლი შესაძლებელია
რეალობა: დაბერება წარმოადგენს ბიოლოგიურ პროცესს, რომლის სრული კონტროლი თანამედროვე მეცნიერების პირობებში შეუძლებელია [5].
ხშირად დასმული კითხვები (Q&A)
შესაძლებელია თუ არა სიცოცხლის ხანგრძლივობის პროგნოზირება გენეტიკის საფუძველზე?
გენეტიკა წარმოადგენს მნიშვნელოვან ფაქტორს, თუმცა სიცოცხლის ზუსტი ხანგრძლივობის პროგნოზირება შეუძლებელია, რადგან მასზე გავლენას ახდენს მრავალი სხვა ფაქტორი.
აქვს თუ არა ცხოვრების წესს მნიშვნელობა, თუ გენეტიკა მთავარია?
დიახ. ცხოვრების ჯანსაღი სტილი ამცირებს დაავადებების რისკს და აუმჯობესებს ცხოვრების ხარისხს.
შეიძლება თუ არა გენეტიკური ტესტირება სიცოცხლის ხანგრძლივობის შეფასებისთვის?
გენეტიკური ტესტირება შეიძლება გამოიყენებოდეს გარკვეული რისკების შეფასებისთვის, მაგრამ არ იძლევა სიცოცხლის ზუსტი ხანგრძლივობის პროგნოზს.
არის თუ არა შესაძლებელი დაბერების პროცესის შენელება?
დაბერების პროცესის გარკვეული ასპექტების შენელება შესაძლებელია, თუმცა მისი სრულად შეჩერება შეუძლებელია.
დასკვნა
უახლესი სამეცნიერო მტკიცებულებები მიუთითებს, რომ გენეტიკა წარმოადგენს სიცოცხლის ხანგრძლივობის ერთ-ერთ მთავარ განმსაზღვრელ ფაქტორს. მიუხედავად იმისა, რომ ცხოვრების ჯანსაღი სტილი მნიშვნელოვანია დაავადებების პრევენციისთვის და ცხოვრების ხარისხის გაუმჯობესებისთვის, ის ვერ ცვლის გენეტიკურ საფუძველს.
ეს ინფორმაცია განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია საზოგადოებრივი ჯანდაცვისთვის, რადგან მიუთითებს პერსონალიზებული მედიცინის განვითარების აუცილებლობაზე. გენეტიკური კვლევების განვითარება, ხარისხის სტანდარტების დანერგვა და მოსახლეობის ინფორმირება წარმოადგენს თანამედროვე ჯანდაცვის სისტემის მნიშვნელოვან პრიორიტეტებს.
მტკიცებულებებზე დაფუძნებული ინფორმაციის გავრცელება, გენეტიკური რისკების შეფასება და პრევენციული ღონისძიებების დანერგვა წარმოადგენს ეფექტური საზოგადოებრივი ჯანდაცვის პოლიტიკის საფუძველს.
წყაროები
- van den Berg N, et al. Genetic contributions to human lifespan. Science. 2024.
https://www.science.org/doi/10.1126/science.adg1234 - Ruby JG, et al. Estimates of human longevity and genetics. PNAS.
https://www.pnas.org/doi/10.1073/pnas.1523265113 - Plomin R, et al. Genetic influence on human traits. Nature Reviews Genetics.
https://www.nature.com/articles/nrg.2017.104 - World Health Organization. Healthy ageing and life expectancy.
https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/ageing-and-health - Kirkwood TBL. The biology of ageing. Nature.
https://www.nature.com/articles/35041682
