შესავალი — ანალიტიკური კომენტარი
პარაზიტული ინფექციები მსოფლიოში ერთ-ერთი ყველაზე ფართოდ გავრცელებული, მაგრამ ხშირად დაუფასებელი საზოგადოებრივი ჯანდაცვის პრობლემაა. მიუხედავად იმისა, რომ პარაზიტები ძირითადად იწვევენ ინფექციურ დაავადებებს, ბოლო ათწლეულებში მეცნიერებამ აჩვენა, რომ ზოგიერთი პარაზიტი შეიძლება დაკავშირებული იყოს სიმსივნურ პროცესებთან. განსაკუთრებით მნიშვნელოვანი გახდა შემთხვევა, როდესაც პირველად დადასტურდა, რომ ადამიანს ავთვისებიანი სიმსივნე განუვითარდა არა საკუთარი უჯრედებისგან, არამედ ლენტისებრი ჭიის უჯრედებისგან. ეს აღმოჩენა ცვლის წარმოდგენას სიმსივნის წარმოშობის შესახებ და აჩვენებს, რომ კიბოს ბიოლოგია ბევრად უფრო კომპლექსურია, ვიდრე ადრე მიიჩნეოდა [1].
საზოგადოებრივი ჯანდაცვის თვალსაზრისით, ეს შემთხვევა განსაკუთრებულ მნიშვნელობას იძენს იმუნოდეფიციტური მდგომარეობების, პარაზიტული ინფექციების და სიმსივნური დაავადებების ურთიერთკავშირის გასაგებად. ამგვარი მექანიზმების კვლევა ხელს უწყობს დიაგნოსტიკის გაუმჯობესებას, მკურნალობის სტრატეგიების განვითარებას და დაავადებათა პრევენციას. აღნიშნული საკითხი განსაკუთრებით აქტუალურია ქვეყნებისთვის, სადაც პარაზიტული ინფექციები ჯერ კიდევ გავრცელებულია, მათ შორის საქართველოშიც, რის შესახებაც რეგულარულად ქვეყნდება სამეცნიერო მიმოხილვები პლატფორმაზე https://www.sheniekimi.ge და საზოგადოებრივი ჯანმრთელობის რესურსზე https://www.publichealth.ge.
პრობლემის აღწერა
აღწერილი შემთხვევა ეხება 41 წლის მამაკაცს, რომელსაც ჰქონდა აივ ინფექცია და განუვითარდა მრავლობითი სიმსივნური წარმონაქმნები ფილტვებში, ღვიძლსა და ლიმფურ კვანძებში. თავდაპირველად ეს წარმონაქმნები კლასიკური ონკოლოგიური დაავადების ნიშნებს ჰგავდა, თუმცა გენეტიკურმა ანალიზმა აჩვენა, რომ სიმსივნური უჯრედები არ ეკუთვნოდა ადამიანის ორგანიზმს. მათი დნმ სრულად ემთხვეოდა Hymenolepis nana-ს, ანუ ჯუჯა ლენტისებრი ჭიის გენეტიკურ სტრუქტურას [1], [2].
ეს ნიშნავს, რომ სიმსივნური პროცესის წყარო იყო არა ადამიანის უჯრედები, არამედ პარაზიტის უჯრედები, რომლებმაც განიცადეს ავთვისებიანი ტრანსფორმაცია და გავრცელდნენ ადამიანის ორგანიზმში. აღნიშნული მექანიზმი სრულიად განსხვავდება კლასიკური ონკოლოგიური პროცესისგან, რომლის დროსაც სიმსივნე ვითარდება ორგანიზმის საკუთარი უჯრედების გენეტიკური დაზიანების შედეგად.
ეს საკითხი მნიშვნელოვანია საქართველოსთვისაც, რადგან პარაზიტული ინფექციები ჯერ კიდევ ფიქსირდება მოსახლეობაში, განსაკუთრებით ბავშვებში და იმუნოდეფიციტური მდგომარეობის მქონე პაციენტებში. დიაგნოსტიკის სირთულე და მსგავსი შემთხვევების იშვიათობა ზრდის არასწორი დიაგნოზის და დაგვიანებული მკურნალობის რისკს.
სამეცნიერო და კლინიკური ანალიზი
სიმსივნე, როგორც წესი, ვითარდება მაშინ, როდესაც უჯრედები კარგავენ ზრდის რეგულაციის კონტროლს და იწყებენ უკონტროლო გამრავლებას. ამ პროცესში მნიშვნელოვანი როლი აქვს გენეტიკურ მუტაციებს, რომლებიც აზიანებენ უჯრედის ციკლის რეგულაციის მექანიზმებს [3].
ამ კონკრეტულ შემთხვევაში განსხვავებული მექანიზმი დაფიქსირდა. პარაზიტის — Hymenolepis nana-ს — ღეროვანმა უჯრედებმა განიცადეს ავთვისებიანი ტრანსფორმაცია პარაზიტის ორგანიზმში. შემდეგ ეს უჯრედები მოხვდა ადამიანის ქსოვილებში და გააგრძელა უკონტროლო ზრდა. იმუნოდეფიციტური მდგომარეობის გამო ადამიანის იმუნურმა სისტემამ ვერ შეძლო ამ უჯრედების ეფექტურად განადგურება [1].
აივ ინფექცია განსაკუთრებით მნიშვნელოვან როლს ასრულებს ამ პროცესში. აივ აზიანებს CD4 T-ლიმფოციტებს, რომლებიც აუცილებელია ინფექციებისა და სიმსივნური უჯრედების კონტროლისთვის. როდესაც CD4 უჯრედების რაოდენობა მნიშვნელოვნად მცირდება, ორგანიზმი კარგავს უნარს ამოიცნოს და გაანადგუროს პათოლოგიური უჯრედები [4].
ამასთან, პარაზიტის უჯრედები მცირე ზომის იყო და განსხვავდებოდა ადამიანის სიმსივნური უჯრედებისგან, თუმცა მათი ქცევა — სწრაფი გამრავლება და ქსოვილებში გავრცელება — სრულად შეესაბამებოდა ავთვისებიანი სიმსივნის მახასიათებლებს.
სტატისტიკა და მტკიცებულებები
ჯანდაცვის მსოფლიო ორგანიზაციის მონაცემებით, პარაზიტული ინფექციები გავლენას ახდენს მილიარდობით ადამიანზე მსოფლიოში. Hymenolepis nana არის ერთ-ერთი ყველაზე გავრცელებული ლენტისებრი ჭია, რომელიც განსაკუთრებით ხშირია ბავშვებში და იმ რეგიონებში, სადაც სანიტარული პირობები შეზღუდულია [5].
აივ ინფექციით მსოფლიოში დაახლოებით 39 მილიონი ადამიანი ცხოვრობს, რომელთაგან მნიშვნელოვანი ნაწილი იმუნოდეფიციტურ მდგომარეობაშია, რაც ზრდის ოპორტუნისტული ინფექციებისა და იშვიათი პათოლოგიების განვითარების რისკს [6].
აღნიშნული შემთხვევა წარმოადგენს პირველ დადასტურებულ მაგალითს, როდესაც პარაზიტის უჯრედებმა უშუალოდ გამოიწვია სიმსივნე ადამიანში. მიუხედავად იმისა, რომ მსგავსი შემთხვევები უკიდურესად იშვიათია, ისინი ხაზს უსვამს იმუნური სისტემის კრიტიკულ როლს სიმსივნის პრევენციაში.
საერთაშორისო გამოცდილება
CDC-ის მიერ გამოქვეყნებული კვლევა წარმოადგენს ერთ-ერთ ყველაზე მნიშვნელოვან სამეცნიერო მტკიცებულებას პარაზიტული წარმოშობის სიმსივნის შესახებ [1]. მსგავსი კვლევები ასევე ხაზს უსვამს პარაზიტებისა და სიმსივნის ურთიერთკავშირს.
ჯანდაცვის მსოფლიო ორგანიზაცია აღიარებს, რომ ზოგიერთი პარაზიტი, როგორიცაა Schistosoma haematobium, დაკავშირებულია შარდის ბუშტის კიბოსთან, ხოლო Opisthorchis viverrini — ღვიძლის კიბოსთან [5].
The Lancet და BMJ-ში გამოქვეყნებული კვლევები ასევე ადასტურებს, რომ ქრონიკული ინფექციები შეიძლება გახდეს სიმსივნის განვითარების მნიშვნელოვანი ფაქტორი [7].
საქართველოს კონტექსტი
საქართველოში პარაზიტული ინფექციები შედარებით ნაკლებად გავრცელებულია, თუმცა ისინი მაინც წარმოადგენს საზოგადოებრივი ჯანდაცვის გამოწვევას, განსაკუთრებით ბავშვებში და იმუნოდეფიციტური მდგომარეობის მქონე პაციენტებში.
საქართველოს სამეცნიერო სივრცეში, მათ შორის https://www.gmj.ge, რეგულარულად ქვეყნდება კვლევები ინფექციური დაავადებების შესახებ. ასევე მნიშვნელოვანია დიაგნოსტიკის და ლაბორატორიული ხარისხის უზრუნველყოფა, რაც დაკავშირებულია სტანდარტებთან და სერტიფიკაციასთან, რომელთა შესახებ ინფორმაცია ხელმისაწვდომია https://www.certificate.ge.
ჯანდაცვის სისტემის მზადყოფნა და თანამედროვე დიაგნოსტიკური მეთოდების გამოყენება აუცილებელია მსგავსი იშვიათი შემთხვევების დროული გამოვლენისთვის.
მითები და რეალობა
მითი: პარაზიტები მხოლოდ ინფექციას იწვევენ და სიმსივნესთან კავშირი არ აქვთ
რეალობა: ზოგიერთი პარაზიტი დაკავშირებულია სიმსივნის განვითარებასთან, ხოლო აღწერილი შემთხვევა ადასტურებს, რომ პარაზიტის უჯრედებსაც შეუძლიათ ავთვისებიანი ტრანსფორმაცია [1], [5]
მითი: მსგავსი შემთხვევები ხშირია
რეალობა: ეს შემთხვევა უკიდურესად იშვიათია და წარმოადგენს უნიკალურ სამედიცინო მოვლენას
ხშირად დასმული კითხვები (Q&A)
შეიძლება თუ არა პარაზიტული ინფექცია სიმსივნის მიზეზი გახდეს?
დიახ, ზოგიერთი პარაზიტი დაკავშირებულია სიმსივნის განვითარების გაზრდილ რისკთან.
არის თუ არა მსგავსი შემთხვევები ხშირი?
არა, ასეთი შემთხვევები უკიდურესად იშვიათია.
ვის აქვს მაღალი რისკი?
იმუნოდეფიციტური მდგომარეობის მქონე პირებს, განსაკუთრებით აივ ინფექციით.
შესაძლებელია თუ არა პრევენცია?
დიახ, ჰიგიენის დაცვა, ინფექციების დროული მკურნალობა და იმუნური სისტემის მხარდაჭერა ამცირებს რისკს.
დასკვნა — საზოგადოებრივი ჯანდაცვის პერსპექტივით
აღწერილი შემთხვევა წარმოადგენს მნიშვნელოვან სამეცნიერო აღმოჩენას, რომელიც ცვლის წარმოდგენას სიმსივნის წარმოშობის შესახებ. იგი ხაზს უსვამს იმუნური სისტემის კრიტიკულ როლს და პარაზიტული ინფექციების მნიშვნელობას საზოგადოებრივი ჯანმრთელობისთვის.
საზოგადოებრივი ჯანდაცვის თვალსაზრისით, აუცილებელია პარაზიტული ინფექციების პრევენცია, დროული დიაგნოსტიკა და იმუნოდეფიციტური მდგომარეობების მართვა. ასევე მნიშვნელოვანია სამედიცინო განათლების და კვლევების განვითარება, რაც ხელს შეუწყობს მსგავსი შემთხვევების უკეთ გაგებას და მართვას.
წყაროები
- Muehlenbachs A, et al. Malignant transformation of Hymenolepis nana in a human host. N Engl J Med. 2015. Available from: https://www.nejm.org/doi/full/10.1056/NEJMoa1505892
- CDC. Parasites – Hymenolepis nana. Available from: https://www.cdc.gov/parasites/hymenolepis
- National Cancer Institute. What is Cancer. Available from: https://www.cancer.gov/about-cancer/understanding/what-is-cancer
- NIH. HIV and Cancer Risk. Available from: https://www.cancer.gov/about-cancer/causes-prevention/risk/infectious-agents/hiv-fact-sheet
- World Health Organization. Parasites and cancer. Available from: https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/parasites
- UNAIDS. Global HIV statistics. Available from: https://www.unaids.org
- The Lancet Oncology. Infection and cancer relationship. Available from: https://www.thelancet.com/journals/lanonc
