შესავალი — ანალიტიკური კომენტარი
გულ-სისხლძარღვთა დაავადებები მსოფლიოში და საქართველოშიც სიკვდილიანობის ერთ-ერთ წამყვან მიზეზად რჩება. მიუხედავად მნიშვნელოვანი პროგრესისა დიაგნოსტიკასა და მკურნალობაში, დაავადების პრევენცია კვლავ დიდწილად დამოკიდებულია რისკის ფაქტორების დროულ გამოვლენასა და ადრეულ ჩარევაზე. ბოლო წლებში სულ უფრო აქტუალური ხდება კითხვა: ვის და როდის უნდა ჩაუტარდეს გულის ჯანმრთელობის სკრინინგი.
ახალი, ხანგრძლივ დაკვირვებაზე დაფუძნებული კვლევები მიუთითებს, რომ მამაკაცებში გულ-სისხლძარღვთა დაავადების რისკი მნიშვნელოვნად უფრო ადრე იწყებს ზრდას, ვიდრე ქალებში. ეს აღმოჩენა განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია საზოგადოებრივი ჯანდაცვისთვის, რადგან ტრადიციულად სკრინინგი უფრო მოგვიანო ასაკში ინიშნება, მაშინ როდესაც პათოლოგიური პროცესები უკვე ათწლეულებით ადრე იწყება.
პრობლემის აღწერა
გულის შეტევა და სხვა გულ-სისხლძარღვთა მოვლენები ხშირად აღიქმება როგორც საშუალო ან ხანდაზმული ასაკის პრობლემა. ამ მიდგომამ შეიძლება შექმნას მცდარი უსაფრთხოების განცდა ახალგაზრდა ასაკში, განსაკუთრებით მამაკაცებში.
ახალი კვლევის მიხედვით, მამაკაცებსა და ქალებს შორის გულ-სისხლძარღვთა დაავადების რისკის განსხვავება უკვე 30-იანი წლების შუა პერიოდში იწყებს გამოვლენას. ეს ნიშნავს, რომ რისკის შეფასება მხოლოდ ასაკზე დაყრდნობით შეიძლება არასაკმარისი იყოს და გამორჩეს ის ეტაპი, როდესაც პრევენცია ყველაზე ეფექტურია.
ქართველი მკითხველისთვის ეს საკითხი განსაკუთრებით აქტუალურია, რადგან ქვეყანაში ჯერ კიდევ დაბალია პრევენციული გამოკვლევების მიმართ ჩართულობა, განსაკუთრებით მამაკაცებში.
სამეცნიერო და კლინიკური ანალიზი
კვლევის ფარგლებში ამერიკელმა მეცნიერებმა გააანალიზეს 5112 ადამიანის მონაცემები, რომელთა საშუალო ასაკი დაკვირვების პერიოდში დაახლოებით 34 წელი იყო. კვლევა დაიწყო 1980-იან წლებში, როდესაც მონაწილეები 18–30 წლის ასაკში ჯანმრთელები იყვნენ, რამაც მკვლევრებს მისცა შესაძლებლობა, დაეფიქსირებინათ გულ-სისხლძარღვთა დაავადებების განვითარება ხანგრძლივ დროში.
მთავარი აღმოჩენა ის იყო, რომ 35 წელი წარმოადგენს კრიტიკულ ზღვარს, როდესაც მამაკაცებსა და ქალებს შორის რისკის სხვაობა თვალსაჩინო ხდება. განსხვავების დიდი ნაწილი მოდის გულის კორონარულ დაავადებაზე — მდგომარეობაზე, რომლის დროსაც არტერიებში ცხიმოვანი დანალექები გროვდება და ზღუდავს სისხლის მიმოქცევას. ეს პროცესი გულის შეტევის ყველაზე გავრცელებული მექანიზმია.
კვლევის ერთ-ერთი ავტორი, ალექსა ფრიდმანი, ხაზს უსვამს, რომ გულის დაავადება ათწლეულების განმავლობაში ვითარდება და მისი ადრეული ბიოლოგიური ნიშნები უკვე ახალგაზრდულ ასაკში შეიძლება არსებობდეს. სწორედ ამიტომ, სკრინინგის ადრეულ ეტაპზე ჩატარება იძლევა საშუალებას, დროულად გამოვლინდეს არტერიული წნევის, ქოლესტერინის, გლუკოზის დონისა და ცხოვრების წესთან დაკავშირებული რისკები.
მნიშვნელოვანია, რომ მკვლევრებმა გაითვალისწინეს ისეთი კლასიკური რისკ-ფაქტორები, როგორიცაა მოწევა, სხეულის წონა, ფიზიკური აქტივობა და მეტაბოლური მაჩვენებლები. მიუხედავად ამისა, სქესებს შორის სხვაობა სრულად არ გაქრა, რაც მიუთითებს, რომ პროცესში ჩართულია დამატებითი ბიოლოგიური მექანიზმებიც, მათ შორის ჰორმონული განსხვავებები.
სტატისტიკა და მტკიცებულებები
მიღებული მონაცემების მიხედვით, მამაკაცები გულ-სისხლძარღვთა დაავადების 5%-იან გავრცელებას ქალებთან შედარებით საშუალოდ შვიდი წლით ადრე აღწევენ — დაახლოებით 50,5 წლის ასაკში, მაშინ როცა ქალებში ეს მაჩვენებელი 57,5 წელს უახლოვდება.
გულის კორონარული დაავადების შემთხვევაში სხვაობა კიდევ უფრო მკვეთრია: მამაკაცებში დაავადების 2%-იანი გავრცელება ქალებზე დაახლოებით ათი წლით ადრე ფიქსირდება.
ინსულტისა და გულის უკმარისობის შემთხვევაში სქესებს შორის სხვაობა ნაკლებად გამოხატულია ახალგაზრდულ ასაკში, რაც აიხსნება იმით, რომ ეს მდგომარეობები, როგორც წესი, სიცოცხლის უფრო გვიან ეტაპზე ვლინდება.
ეს სტატისტიკა ნათლად აჩვენებს, რომ მამაკაცებში რისკის დაგროვება ადრე იწყება, თუმცა კლინიკური გამოვლენა ხშირად მოგვიანებით ხდება, როდესაც პრევენციული შესაძლებლობები უკვე შეზღუდულია.
საერთაშორისო გამოცდილება
საერთაშორისო ორგანიზაციები, მათ შორის World Health Organization, უკვე წლებია უსვამენ ხაზს გულ-სისხლძარღვთა დაავადებების პრევენციის მნიშვნელობას მთელი სიცოცხლის განმავლობაში.
NEJM-ის, The Lancet-ისა და BMJ-ის მიმოხილვებში არაერთხელ არის აღნიშნული, რომ გულის ჯანმრთელობა უნდა შეფასდეს არა ერთჯერადად, არამედ ეტაპობრივად, განსაკუთრებით მაღალი რისკის ჯგუფებში.
საერთაშორისო პრაქტიკაში სულ უფრო ხშირად განიხილება სკრინინგის ასაკის დაწევა მამაკაცებისთვის, რათა რისკის ფაქტორებზე ზემოქმედება მოხდეს მანამდე, სანამ დაავადება კლინიკურად გამოვლინდება.
საქართველოს კონტექსტი
საქართველოში გულ-სისხლძარღვთა დაავადებები კვლავ სიკვდილიანობის წამყვან მიზეზს წარმოადგენს. ამასთან, მამაკაცები შედარებით იშვიათად მიმართავენ პრევენციულ გამოკვლევებს და ხშირად ექიმთან მხოლოდ მწვავე სიმპტომების გაჩენის შემდეგ მიდიან.
ეს კვლევა პირდაპირ მიუთითებს საჭიროებაზე, გადაიხედოს არსებული მიდგომები სკრინინგის ასაკთან დაკავშირებით. ადრეული შეფასება შეიძლება გახდეს ეფექტური ინსტრუმენტი დაავადების ტვირთის შესამცირებლად.
აკადემიური განხილვისა და პროფესიული დისკუსიისთვის მნიშვნელოვანია ისეთი პლატფორმები, როგორიცაა https://www.gmj.ge, ხოლო ხარისხისა და უსაფრთხოების სტანდარტების მიმართულებით — https://www.certificate.ge. საზოგადოებრივი ცნობიერების ამაღლებაში მნიშვნელოვან როლს ასრულებს https://www.publichealth.ge და სამედიცინო საგანმანათლებლო სივრცე https://www.sheniekimi.ge.
მითები და რეალობა
მითი: გულის დაავადებები მხოლოდ ხანდაზმულ ასაკში იწყება.
რეალობა: პათოლოგიური პროცესები ხშირად ახალგაზრდულ ასაკში იწყება, თუმცა სიმპტომები მოგვიანებით ვლინდება.
მითი: თუ თავს კარგად ვგრძნობ, სკრინინგი საჭირო არ არის.
რეალობა: გულ-sისხლძარღვთა დაავადებები ხშირად უსიმპტომოდ ვითარდება და ადრეული გამოვლენა გადამწყვეტია.
ხშირად დასმული კითხვები (Q&A)
კითხვა: რატომ არის მამაკაცებში რისკი უფრო ადრე?
პასუხი: როლს თამაშობს ჰორმონული განსხვავებები, ლიპიდური მეტაბოლიზმი და ქცევითი ფაქტორები, როგორიცაა მოწევა და ფიზიკური აქტივობა.
კითხვა: რა ასაკიდან არის მიზანშეწონილი სკრინინგი?
პასუხი: კვლევები მიუთითებს, რომ მამაკაცებში რისკის შეფასება მიზანშეწონილია უკვე 30-იანი წლების შუა პერიოდიდან.
კითხვა: ნიშნავს ეს, რომ ქალებს რისკი არ აქვთ?
პასუხი: არა. ქალებშიც არსებობს მაღალი რისკი, თუმცა საშუალოდ უფრო გვიან ასაკში ვლინდება.
დასკვნა — საზოგადოებრივი ჯანდაცვის პერსპექტივით
ახალი მტკიცებულებები ცხადყოფს, რომ გულ-sისხლძარღვთა დაავადებების პრევენცია უნდა დაიწყოს უფრო ადრე, განსაკუთრებით მამაკაცებში. სკრინინგის დროული ჩატარება იძლევა შესაძლებლობას, რისკის ფაქტორებზე ზემოქმედება მოხდეს მანამდე, სანამ დაავადება კლინიკურ პრობლემად იქცევა.
საზოგადოებრივი ჯანდაცვისთვის ეს ნიშნავს პრევენციაზე ორიენტირებული პოლიტიკის გაძლიერებას, მოსახლეობის განათლებას და მამაკაცების აქტიურ ჩართვას ჯანმრთელობის შეფასების პროცესში. ადრეული სკრინინგი არ არის ზედმეტი სიფრთხილე — ეს არის ინვესტიცია გრძელვადიან ჯანმრთელობაში.
წყაროები
- Friedman A, et al. Sex differences in cardiovascular disease risk across early adulthood. Journal of the American Heart Association. 2024.
- Benjamin EJ, et al. Heart disease and stroke statistics. Circulation. 2019;139:e56–e528.
- Yusuf S, et al. Modifiable risk factors for myocardial infarction. The Lancet. 2004;364:937–952.
- World Health Organization. Cardiovascular diseases fact sheet. https://www.who.int
კვლევა Journal of the American Heart Association-ში გამოქვეყნდა.
