შესავალი — ანალიტიკური კომენტარი
კლიმატის ცვლილება მხოლოდ ეკოლოგიური ან ეკონომიკური პრობლემა აღარ არის — ის სულ უფრო მეტად განიხილება როგორც საზოგადოებრივი ჯანმრთელობის გლობალური გამოწვევა. დნობის პროცესში შესული მყინვარები და მუდმივი ყინული (პერმაფროსტი) შესაძლოა გახდეს ისეთი ინფექციური აგენტების წყარო, რომლებიც ათასობით წლის განმავლობაში იზოლირებულ მდგომარეობაში არსებობდნენ. ამ კონტექსტში განსაკუთრებულ ყურადღებას იპყრობს ნობელის პრემიის ლაურეატის, რაე კვონ ჩუნგის განცხადება, რომ რუსეთისა და კანადის ყინულში შესაძლოა ასობით უცნობი ვირუსი იმალებოდეს და მათი გათავისუფლება კაცობრიობისთვის ახალ ეპიდემიოლოგიურ რისკებს ქმნიდეს.
პრობლემის აღწერა
რაე კვონ ჩუნგის შეფასებით, ჩრდილოეთ რეგიონებში ყინულის დნობა შეიძლება დაკავშირებული იყოს ისეთი ვირუსების გამოჩენასთან, რომელთა მიმართ მეცნიერება და ჯანდაცვის სისტემები მზად არ არიან. საუბარია რუსეთისა და კანადის არქტიკულ ზონებზე, ასევე გრენლანდიაზე, სადაც კლიმატის დათბობის შედეგად პერმაფროსტი სწრაფად დნება.
ეს საკითხი მნიშვნელოვანია არა მხოლოდ იმ ქვეყნებისათვის, სადაც დნობა მიმდინარეობს, არამედ მთელი მსოფლიოსთვის, რადგან ინფექციური დაავადებები გლობალიზებულ სამყაროში სწრაფად ვრცელდება. ქართველი მკითხველისთვისაც აქტუალურია, რადგან ახალი პათოგენების გაჩენა საერთაშორისო ჯანმრთელობის უსაფრთხოების საერთო პრობლემას წარმოადგენს და გავლენას ახდენს საზოგადოებრივი ჯანდაცვის სისტემების მზადყოფნაზე.
სამეცნიერო და კლინიკური ანალიზი
პერმაფროსტი წარმოადგენს მუდმივად გაყინულ ნიადაგს, რომელიც ათასობით წლის განმავლობაში ინახავდა მიკროორგანიზმებს, მათ შორის ვირუსებსა და ბაქტერიებს. დნობისას შესაძლებელია ამ აგენტების გარემოში დაბრუნება.
კლინიკური თვალსაზრისით, მთავარი საფრთხე არის ის, რომ ასეთ ვირუსებს შეიძლება ჰქონდეთ:
- ადამიანისთვის პათოგენური პოტენციალი
- იმუნური სისტემისთვის უცნობი სტრუქტურა
- ანტივირუსული მკურნალობისადმი გაურკვეველი მგრძნობელობა
ისტორიულად ცნობილი მაგალითია ჯილეხის (ანთრაქსის) შემთხვევა, რომელიც 2016 წელს ციმბირში პერმაფროსტის დნობას დაუკავშირეს, როდესაც გაყინული ცხოველის ნარჩენებიდან ბაქტერია გააქტიურდა [1].
მეცნიერული კვლევები მიუთითებს, რომ არქტიკულ რეგიონებში შესაძლებელია დიდი რაოდენობით ე.წ. „უძველესი ვირუსების“ არსებობა, რომელთა ეპიდემიოლოგიური პოტენციალი ჯერ ბოლომდე შესწავლილი არ არის [2].
სტატისტიკა და მტკიცებულებები
კლიმატის ცვლილების შედეგად არქტიკული რეგიონები საშუალოდ ოთხჯერ უფრო სწრაფად თბება, ვიდრე პლანეტის სხვა ნაწილები [3]. ეს აჩქარებს პერმაფროსტის დნობას და ზრდის ბიოლოგიური რისკების ალბათობას.
კვლევებში აღნიშნულია, რომ ტუნდრას ეკოსისტემებში შეიძლება არსებობდეს ასობით ვირუსი, რომელთა ნაწილი შესაძლოა ცხოველებსა და ადამიანებს შორის გადაცემის პოტენციალს ატარებდეს [2].
მიუხედავად იმისა, რომ ეს ჯერ არ ნიშნავს გარდაუვალ პანდემიას, საზოგადოებრივი ჯანდაცვისთვის მნიშვნელოვანია წინასწარი შეფასება და მონიტორინგი, რადგან უცნობი პათოგენების აღმოჩენა მხოლოდ კრიზისის დროს დაგვიანებული რეაგირებაა.
საერთაშორისო გამოცდილება
ჯანმრთელობის მსოფლიო ორგანიზაცია (WHO) და დაავადებათა კონტროლის ცენტრები (CDC) კლიმატის ცვლილებას უკვე აღიარებენ როგორც ინფექციური დაავადებების გავრცელების ერთ-ერთ მთავარ ფაქტორს [4].
NIH-ისა და სხვა აკადემიური ინსტიტუტების კვლევები ხაზს უსვამს, რომ „კლიმატთან დაკავშირებული ბიოუსაფრთხოება“ უნდა გახდეს გლობალური ჯანმრთელობის პოლიტიკის ნაწილი [5].
The Lancet-ის კომისიის ანგარიშები კლიმატის ცვლილებას უწოდებს XXI საუკუნის უდიდეს საზოგადოებრივ ჯანმრთელობის საფრთხეს [6].
საქართველოს კონტექსტი
საქართველო არქტიკულ ზონაში არ მდებარეობს, თუმცა ინფექციური დაავადებების გლობალური გავრცელების პირობებში ნებისმიერი ახალი პათოგენის გაჩენა საერთაშორისო რისკია.
საქართველოს საზოგადოებრივი ჯანდაცვის სისტემა, მათ შორის დაავადებათა კონტროლის ეროვნული ცენტრი, უკვე მუშაობს ეპიდზედამხედველობის გაძლიერებაზე. მსგავსი გლობალური საფრთხეების შეფასება მნიშვნელოვანია, რათა ქვეყანამ დროულად შეძლოს რეაგირების მექანიზმების განვითარება.
აკადემიური სივრცე, როგორიცაა https://www.gmj.ge, მნიშვნელოვან როლს თამაშობს სამეცნიერო ინფორმაციის გავრცელებაში, ხოლო ხარისხისა და სტანდარტების უზრუნველყოფა შესაძლებელია ისეთი პლატფორმების მეშვეობით, როგორიცაა https://www.certificate.ge.
დამატებითი საზოგადოებრივი ჯანმრთელობის მასალები ხელმისაწვდომია ასევე https://www.publichealth.ge და https://www.sheniekimi.ge.
მითები და რეალობა
მითი: ყინულში არსებული ვირუსები აუცილებლად გამოიწვევს ახალ პანდემიას.
რეალობა: მეცნიერები საუბრობენ პოტენციურ რისკზე და საჭიროებაზე, რომ სისტემები მზად იყვნენ, თუმცა პანდემიის ავტომატური პროგნოზი არასწორია [4].
მითი: ეს პრობლემა მხოლოდ ჩრდილოეთის ქვეყნებს ეხება.
რეალობა: ინფექციური დაავადებები გლობალური უსაფრთხოების საკითხია და ახალი პათოგენები საერთაშორისო გავრცელების შესაძლებლობას ატარებს [6].
ხშირად დასმული კითხვები (Q&A)
რა არის პერმაფროსტი?
პერმაფროსტი მუდმივად გაყინული ნიადაგია, რომელიც შეიძლება შეიცავდეს უძველეს მიკროორგანიზმებს.
შესაძლოა თუ არა ძველი ვირუსები კვლავ აქტიური გახდეს?
ზოგიერთ შემთხვევაში შესაძლებელია, განსაკუთრებით თუ გარემო პირობები ხელს შეუწყობს მათ რეაქტივაციას [2].
არის თუ არა ეს ახლო საფრთხე საქართველოსთვის?
პირდაპირი საფრთხე დაბალია, თუმცა გლობალური ჯანმრთელობის უსაფრთხოების ნაწილი საქართველოც არის.
დასკვნა — საზოგადოებრივი ჯანდაცვის პერსპექტივით
პერმაფროსტის დნობასთან დაკავშირებული ვირუსების შესაძლო გათავისუფლება წარმოადგენს ახალი ტიპის ბიოლოგიურ გამოწვევას, რომელიც აერთიანებს კლიმატის ცვლილებასა და ინფექციურ რისკებს. მიუხედავად იმისა, რომ მეცნიერება ჯერ სრულად ვერ აფასებს ყველა საფრთხეს, აუცილებელია გლობალური ეპიდზედამხედველობის, კვლევისა და მზადყოფნის გაძლიერება. საზოგადოებრივი ჯანმრთელობისთვის ეს თემა კიდევ ერთხელ აჩვენებს, რომ კლიმატის ცვლილება მხოლოდ გარემოს პრობლემა აღარ არის — ის პირდაპირ უკავშირდება ჯანმრთელობის უსაფრთხოებას.
წყაროები
- World Health Organization. Anthrax outbreak in Siberia linked to permafrost thaw, 2016. Available from: https://www.who.int
- Revich BA, Podolnaya MA. Thawing permafrost may release ancient pathogens. Emerging Infectious Diseases. Available from: https://wwwnc.cdc.gov/eid
- IPCC. Climate Change 2023: Impacts, Adaptation and Vulnerability. Available from: https://www.ipcc.ch
- World Health Organization. Climate change and infectious diseases. Available from: https://www.who.int
- National Institutes of Health. Climate change and emerging pathogens research. Available from: https://www.nih.gov
- The Lancet. The Lancet Countdown on health and climate change. Available from: https://www.thelancet.com
