შესავალი — ანალიტიკური კომენტარი
ფილტვის კიბო მსოფლიოში და საქართველოშიც ერთ-ერთ ყველაზე მაღალი სიკვდილიანობის მქონე ონკოლოგიურ დაავადებად რჩება. მისი მთავარი გამოწვევა ის არის, რომ დაავადება ხშირად გვიან სტადიაზე ვლინდება, როდესაც მკურნალობის შესაძლებლობები უფრო შეზღუდულია. სწორედ ამიტომ, საზოგადოებრივი ჯანდაცვისთვის განსაკუთრებულ მნიშვნელობას იძენს სკრინინგის პროგრამების განვითარება, რომლებიც მიზნად ისახავს დაავადების ადრეულ ეტაპზე გამოვლენას და სიცოცხლის გადარჩენის შანსების ზრდას [1], [2].
თბილისში დაავადებათა სკრინინგის პროგრამას ფილტვის კიბოს სკრინინგის დამატება წარმოადგენს მნიშვნელოვან ნაბიჯს, რადგან მაღალი რისკის ჯგუფების რეგულარული შემოწმება საერთაშორისო პრაქტიკით ერთ-ერთ ყველაზე ეფექტურ მიდგომად მიიჩნევა ფილტვის კიბოს სიკვდილიანობის შესამცირებლად [3]. მსგავსი ინიციატივები, მათ შორის https://www.sheniekimi.ge და https://www.publichealth.ge-ზე გაშუქებული საზოგადოებრივი ჯანმრთელობის პროექტები, ხელს უწყობს მოსახლეობის ცნობიერების ამაღლებასა და პრევენციული მედიცინის გაძლიერებას.
პრობლემის აღწერა
ფილტვის კიბო წარმოადგენს ავთვისებიან სიმსივნეს, რომელიც ვითარდება ფილტვის ქსოვილში და ხშირად უკავშირდება თამბაქოს მოხმარებას, გარემოს დაბინძურებასა და პროფესიულ რისკებს. დაავადება განსაკუთრებით გავრცელებულია იმ ადამიანებში, ვისაც ხანგრძლივი მოწევის ისტორია აქვს ან სხვა მაღალი რისკის ფაქტორებს ექვემდებარება [1].
პრობლემის მთავარი არსი ისაა, რომ ფილტვის კიბო ადრეულ ეტაპზე ხშირად უსიმპტომოდ მიმდინარეობს. როდესაც სიმპტომები, როგორიცაა მუდმივი ხველა, სისხლიანი ნახველი ან სუნთქვის გაძნელება ჩნდება, დაავადება შესაძლოა უკვე პროგრესირებული იყოს [2].
ქართველი მკითხველისთვის ეს თემა მნიშვნელოვანია, რადგან საქართველოში მოწევის გავრცელება კვლავ მაღალია, ხოლო ფილტვის კიბოს დიაგნოსტიკა ხშირად გვიან ეტაპზე ხდება, რაც მკურნალობის შედეგებს ამცირებს. სკრინინგის პროგრამები სწორედ ამ გამოწვევაზე პასუხობს.
სამეცნიერო და კლინიკური ანალიზი
ფილტვის კიბოს სკრინინგის მთავარი მეთოდი საერთაშორისო პრაქტიკაში არის დაბალდოზიანი კომპიუტერული ტომოგრაფია (LDCT), რომელიც საშუალებას იძლევა სიმსივნე ადრეულ სტადიაზე გამოვლინდეს [3].
კვლევებმა აჩვენა, რომ მაღალი რისკის მქონე პირებში LDCT სკრინინგი ამცირებს ფილტვის კიბოს სიკვდილიანობას დაახლოებით 20%-ით, რადგან დაავადება უფრო ხშირად დიაგნოსტირდება მკურნალობისთვის ოპტიმალურ ეტაპზე [4].
სარგებელი:
- ადრეული დიაგნოსტიკა და მკურნალობის უკეთესი შედეგები
- სიკვდილიანობის შემცირება მაღალი რისკის ჯგუფებში
- ჯანდაცვის სისტემის ხარჯების შემცირება გრძელვადიან პერსპექტივაში
რისკები და შეზღუდვები:
- ცრუ დადებითი პასუხები, რაც დამატებით კვლევებს საჭიროებს
- რადიაციული ზემოქმედება, თუმცა დაბალი დოზით
- სკრინინგის ეფექტიანობა ძირითადად მაღალი რისკის ჯგუფებშია დადასტურებული [3], [5]
ამიტომ სკრინინგი მიზნობრივი უნდა იყოს და არ გამოიყენება მთელ მოსახლეობაში indiscriminately.
სტატისტიკა და მტკიცებულებები
WHO-ის მონაცემებით, ფილტვის კიბო მსოფლიოში კიბოს სიკვდილიანობის წამყვანი მიზეზია [1]. ყოველწლიურად მილიონობით ახალი შემთხვევა ფიქსირდება, ხოლო სიკვდილიანობა განსაკუთრებით მაღალია გვიანი დიაგნოსტიკის გამო.
ევროპაში ფილტვის კიბოს შემთხვევების დიდი ნაწილი დაკავშირებულია თამბაქოს მოხმარებასთან, რაც პრევენციის ერთ-ერთ მთავარ მიმართულებად მოწევის კონტროლს აყენებს [2].
თბილისის მერიის ახალი პროგრამის ფარგლებში ფილტვის კიბოს სკრინინგის დაფინანსება 3 მილიონი ლარით განისაზღვრება, რაც ადგილობრივი ჯანდაცვის პოლიტიკის მნიშვნელოვანი ნაბიჯია.
სანდო მტკიცებულებები მიუთითებს, რომ სწორად დაგეგმილი სკრინინგი განსაკუთრებით ეფექტურია 55–74 წლის ასაკის მძიმე მწეველებში [4].
საერთაშორისო გამოცდილება
NIH და CDC რეკომენდაციას აძლევენ ფილტვის კიბოს სკრინინგს მაღალი რისკის მქონე პირებში, განსაკუთრებით ხანგრძლივი მოწევის ისტორიის მქონე მოსახლეობაში [3], [6].
The Lancet და NEJM-ში გამოქვეყნებული კვლევები ადასტურებს, რომ LDCT სკრინინგი მნიშვნელოვნად ამცირებს სიკვდილიანობას და აუმჯობესებს ადრეული დიაგნოსტიკის მაჩვენებლებს [4], [5].
ევროპულ ქვეყნებში ფილტვის კიბოს სკრინინგის პროგრამები ეტაპობრივად ფართოვდება, თუმცა ყველა შემთხვევაში მთავარი პრინციპია მიზნობრივი მიდგომა და მკაცრი ხარისხის კონტროლი.
საქართველოს კონტექსტი
თბილისში ფილტვის კიბოს სკრინინგის პროგრამის დამატება მნიშვნელოვანია საქართველოსთვის, რადგან ქვეყანაში მოწევის გავრცელება კვლავ მაღალია და ფილტვის კიბოს ტვირთი საზოგადოებრივი ჯანმრთელობის ერთ-ერთ სერიოზულ გამოწვევად რჩება.
საკრებულოს ჯანმრთელობის დაცვის კომისიის თავმჯდომარემ ბექა მიქაუტაძემ განაცხადა, რომ სკრინინგი ხელს უწყობს დაავადების ადრეულ გამოვლენას და მკურნალობის ეფექტიანობის ზრდას.
ასევე მნიშვნელოვანია, რომ მსგავსი პროგრამები განხორციელდეს ხარისხის სტანდარტების დაცვით. აკადემიური სივრცე https://www.gmj.ge და ხარისხის სერტიფიკაციის რესურსი https://www.certificate.ge შეიძლება მნიშვნელოვანი იყოს სკრინინგის სერვისების უსაფრთხოებისა და ეფექტიანობის უზრუნველყოფაში.
მითები და რეალობა
მითი: სკრინინგი ყველასთვის აუცილებელია
რეალობა: ფილტვის კიბოს სკრინინგი რეკომენდებულია მხოლოდ მაღალი რისკის ჯგუფებისთვის [3].
მითი: სკრინინგი კიბოს თავიდან აცილებას ნიშნავს
რეალობა: სკრინინგი დაავადებას არ უშლის ხელს, მაგრამ ადრეულ გამოვლენას უზრუნველყოფს [4].
მითი: დაბალდოზიანი ტომოგრაფია ძალიან საშიშია
რეალობა: რადიაციული დოზა დაბალია და სარგებელი მაღალი რისკის ჯგუფებში აღემატება რისკს [5].
ხშირად დასმული კითხვები (Q&A)
კითხვა: ვინ უნდა ჩაიტაროს ფილტვის კიბოს სკრინინგი?
პასუხი: ძირითადად 55–74 წლის ასაკის პირებმა, ვისაც ხანგრძლივი მოწევის ისტორია აქვთ [3].
კითხვა: რა კვლევით ტარდება სკრინინგი?
პასუხი: დაბალდოზიანი კომპიუტერული ტომოგრაფიით (LDCT) [4].
კითხვა: რამდენად ხშირად უნდა ჩატარდეს სკრინინგი?
პასუხი: საერთაშორისო გაიდლაინებით, მაღალი რისკის პირებში ყოველწლიურად [6].
კითხვა: სკრინინგი სრულად უსაფრთხოა?
პასუხი: არსებობს მცირე რისკები, მაგრამ მაღალი რისკის ჯგუფებში სარგებელი დადასტურებულია [5].
დასკვნა — საზოგადოებრივი ჯანდაცვის პერსპექტივით
თბილისში ფილტვის კიბოს სკრინინგის პროგრამის დამატება წარმოადგენს მნიშვნელოვან ნაბიჯს საზოგადოებრივი ჯანმრთელობის დაცვის მიმართულებით. ადრეული დიაგნოსტიკა ზრდის მკურნალობის წარმატების შანსებს და ამცირებს სიკვდილიანობას მაღალი რისკის ჯგუფებში.
საზოგადოებრივი ჯანდაცვის პასუხისმგებლობაა, რომ პროგრამა განხორციელდეს მტკიცებულებებზე დაფუძნებული გაიდლაინებით, ხარისხის კონტროლით და მოსახლეობის სწორი ინფორმირებით. სანდო ინფორმაცია და განათლება შესაძლებელია ისეთ პლატფორმებზე, როგორიცაა https://www.sheniekimi.ge და https://www.publichealth.ge.
წყაროები
- World Health Organization. Lung cancer fact sheet. https://www.who.int/
- International Agency for Research on Cancer. Lung cancer statistics. https://gco.iarc.fr/
- CDC. Lung cancer screening guidelines. https://www.cdc.gov/cancer/lung/basic_info/screening.htm
- National Lung Screening Trial Research Team. Reduced lung-cancer mortality with low-dose CT screening. N Engl J Med. 2011. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/21714641/
- The Lancet. Lung cancer screening and benefits/risks. https://www.thelancet.com/
- NIH. Lung cancer screening recommendations. https://www.cancer.gov/
