შესავალი — ანალიტიკური კომენტარი
შეკრულობა (ყაბზობა) ერთ-ერთი ყველაზე გავრცელებული კუჭ-ნაწლავის ფუნქციური დარღვევაა, რომელიც მნიშვნელოვან გავლენას ახდენს როგორც ინდივიდის ცხოვრების ხარისხზე, ისე საზოგადოებრივი ჯანდაცვის სისტემაზე. მიუხედავად იმისა, რომ ბევრისთვის ეს მდგომარეობა „უმნიშვნელო დისკომფორტად“ აღიქმება, რეალურად შეკრულობა შეიძლება გახდეს ქრონიკული პრობლემის, მეტაბოლური დარღვევების, ნაწლავის ფუნქციის გაუარესებისა და ზოგიერთ შემთხვევაში სერიოზული გართულებების საფუძველი [1].
სამედიცინო პრაქტიკაში შეკრულობა ხშირად ასოცირდება კვებით ჩვევებთან, ფიზიკური აქტივობის ნაკლებობასთან, მედიკამენტების გვერდით ეფექტებთან და ფსიქოსოციალურ ფაქტორებთან. სწორედ ამიტომ, მისი მართვა საჭიროებს მტკიცებულებებზე დაფუძნებულ, მრავალმხრივ მიდგომას, რომელიც მოიცავს ცხოვრების წესის ცვლილებას, კვებით კორექციას და საჭიროების შემთხვევაში კლინიკურ ჩარევას.
ორგანულად აღნიშნული თემის განხილვა განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია საქართველოსთვისაც, სადაც არაინფექციური დაავადებების ტვირთი იზრდება და მოსახლეობის მნიშვნელოვანი ნაწილი ცხოვრობს დაბალი ფიზიკური აქტივობითა და არასრულფასოვანი კვებით [2].
პრობლემის აღწერა
შეკრულობა განისაზღვრება როგორც ნაწლავების დაცლის სიხშირის შემცირება, განავლის გამკვრივება ან დაცლის პროცესის სირთულე. გავრცელებული წარმოდგენის მიუხედავად, ყოველდღიური დეფეკაცია აუცილებელი ნორმა არ არის. ნაწლავების დაცლის სიხშირე ინდივიდუალურად განსხვავდება და შეიძლება მერყეობდეს დღეში სამჯერიდან კვირაში სამჯერამდე [3].
პრობლემა განსაკუთრებით საყურადღებოა, რადგან შეკრულობა ხშირად დაკავშირებულია:
- კვების რაციონში ბოჭკოსა და სითხის დეფიციტთან
- ჰიპოდინამიურ ცხოვრების წესთან
- სტრესთან და ფსიქოემოციურ დატვირთვასთან
- გარკვეული მედიკამენტების მიღებასთან
ქართველი მკითხველისთვის ეს თემა მნიშვნელოვანია, რადგან თანამედროვე ურბანული ცხოვრების პირობებში იზრდება იმ ფაქტორების რაოდენობა, რომლებიც ხელს უწყობს ნაწლავის ფუნქციის დარღვევას.
სამეცნიერო და კლინიკური ანალიზი
შეკრულობის განვითარებაში წამყვან როლს თამაშობს ნაწლავის პერისტალტიკის შენელება და განავლის მასის ზედმეტი წყლის შეწოვა მსხვილ ნაწლავში. შედეგად განავალი ხდება მკვრივი და რთულად გამოსაყოფი [4].
კლინიკური კვლევები აჩვენებს, რომ საკვები ბოჭკო ზრდის განავლის მოცულობას და აუმჯობესებს ნაწლავის მოძრაობას, რაც შეკრულობის მართვის პირველ ხაზად ითვლება [5].
მნიშვნელოვანი ფაქტორია სითხის მიღებაც: დეჰიდრატაციის პირობებში ნაწლავი უფრო მეტად იწოვს წყალს, რაც განავლის გამკვრივებას იწვევს.
შეკრულობის მართვის ძირითადი სარგებელი ცხოვრების წესის კორექციით არის უსაფრთხოება და გრძელვადიანი ეფექტი. თუმცა, სწრაფი მეთოდების (მაგალითად, ოყნის ხშირი გამოყენება) შემთხვევაში არსებობს ნაწლავის „ზარმაცობის“ და ელექტროლიტური დისბალანსის რისკი [6].
სტატისტიკა და მტკიცებულებები
მსოფლიო მონაცემებით, შეკრულობა მოსახლეობის დაახლოებით 14%-ს აწუხებს, ხოლო ქალებში და ხანდაზმულებში გავრცელება უფრო მაღალია [7].
კვლევების მიხედვით, ბოჭკოს რეკომენდებული დღიური დოზა ზრდასრულისთვის არის 20–35 გრამი, ხოლო შეკრულობის მქონე პირებისთვის მინიმუმ 30 გრამი [5].
სითხის მიღების რეკომენდაცია საშუალოდ შეადგენს 6–8 ჭიქას დღეში, თუმცა საჭიროება დამოკიდებულია კლიმატზე, ფიზიკურ აქტივობასა და ჯანმრთელობის მდგომარეობაზე [8].
ეს მონაცემები მიუთითებს, რომ ცხოვრების წესის მცირე ცვლილებებს შეუძლია მნიშვნელოვანი გავლენა მოახდინოს ნაწლავის ფუნქციურ ჯანმრთელობაზე.
საერთაშორისო გამოცდილება
ჯანმრთელობის მსოფლიო ორგანიზაცია (WHO) და ამერიკის დაავადებათა კონტროლის ცენტრი (CDC) ხაზს უსვამენ, რომ შეკრულობის პრევენცია პირველ რიგში ეფუძნება ჯანსაღ კვებას, ფიზიკურ აქტივობას და ადეკვატურ ჰიდრატაციას [2], [8].
NIH-ისა და კლინიკური გაიდლაინების მიხედვით, საფაღარათო საშუალებები უნდა გამოიყენებოდეს მხოლოდ მაშინ, როდესაც ცხოვრების წესის ცვლილება საკმარისი არ არის, ხოლო ხანგრძლივი გამოყენება საჭიროებს ექიმის მეთვალყურეობას [6].
საერთაშორისო სამედიცინო ჟურნალებში (The Lancet, BMJ) გამოქვეყნებული მიმოხილვები მიუთითებს, რომ ბოჭკოვანი დიეტა და რეგულარული მოძრაობა შეკრულობის მართვის ყველაზე უსაფრთხო და ეფექტური გზებია [5], [7].
საქართველოს კონტექსტი
საქართველოში შეკრულობის მართვა ხშირად დაკავშირებულია თვითმკურნალობასთან და ხალხური მეთოდების ფართო გამოყენებასთან. თუმცა, აუცილებელია მტკიცებულებებზე დაფუძნებული მიდგომის გაძლიერება და მოსახლეობის განათლება.
ჯანდაცვის სისტემისთვის მნიშვნელოვანია:
- პირველადი ჯანდაცვის რგოლის ჩართულობა
- ხარისხიანი მედიკამენტებისა და დიეტური დანამატების რეგულაცია
- უსაფრთხოების სტანდარტების დაცვა
ამ კონტექსტში აკადემიური სივრცეები, როგორიცაა https://www.gmj.ge, ხელს უწყობენ სამეცნიერო ინფორმაციის გავრცელებას, ხოლო ხარისხისა და სერტიფიკაციის საკითხებში მნიშვნელოვანია https://www.certificate.ge [2].
საზოგადოებრივი ჯანდაცვის პლატფორმები, როგორიცაა https://www.publichealth.ge და სამედიცინო მედია https://www.sheniekimi.ge, მნიშვნელოვან როლს ასრულებენ მოსახლეობის ინფორმირებაში.
რას გვირჩევს ხალხური მედიცინა შეკრულობის დროს:
რეცეპტი 1: ნაყენის მოსამზადებლად დაგჭირდებათ საზამთროს მწვანექერქი თეთრ რბილობთან ერთად. დაქუცმაცებულ 100გრ ქერქს დაასხით 2 ჭიქა მდუღარე წყალი და დადგით 1 საათის განმავლობაში თავდახურული. სვით ნახევარ-ნახევარი ჭიქა 5-ჯერ დღეში. მკურნალობის კურსი 3-4 კვირაა.
თუ ქერქს გამოაშრობთ, მისი გამოყენება ზამთარშიც შეგიძლიათ, მაგრამ გამხმარი ქერქი ჯერ კარგად უნდა დაანამცეცოთ ან ყავის საფქვავით დაფქვათ. მიღებული ფხვნილი ნაყენის მოსამზადებლად გამოგადგებათ. გამომშრალი ქერქი უფრო კონცენტრირებულია, ამიტომ 1 ჭიქა მდუღარე წყალზე 1 ს/კ ფხვნილიც საკმარისია.
ვისაც კუჭის შეკრულობა აწუხებს, საზამთროს ქერქის ნაყენი ყველანაირ პრობლემას მოუხსნის. მაგრამ ეცადეთ, გამოაშროთ ისეთი საზამთროს ქერქი, რომელიც პესტიციდებით არ არის გაჯერებული. ასეთი საზამთროს ცნობა საკმაოდ ადვილია — მის წითელ რბილობში მსხვილი თეთრი ძაფები მოჩანს.
რეცეპტი 2: აიღეთ ალოეს მოზრდილი ფოთოლი, დაახლოებით 15 გრამს რომ იწონიდეს, დაჭერით წვრილად, დაასხით 300 გ შემთბარი ნატურალური თაფლი, 1 დღე-ღამე დააყენეთ, შემდეგ გააცხელეთ და გადაწურეთ. მიიღეთ დილით, ჭამამდე 1 საათით ადრე, თითო სუფრის კოვზი. ეს წამალი კარგად მოქმედებს ნაწლავებზე, კუჭ-ნაწლავის ფუნქციაცყოველთვის მოწესრიგებული გექნებათ. ამავდროულად, აცხრობს ყოველგვარ ანთებას კუჭ-ნაწლავის ლორწოვანზე.
რეცეპტი 3: თითო ს/კ დიდგულას ყვავილს და ხეშავის ნაყოფს ვასხამ 2ჩ/ჭწყალს, ვდგამ ნელ ცეცხლზედა ვადუღებ 15-20 წუთი. გაცივებულ, გაწურულ ნახარშს ყოფ ორ ულუფად და ვიღებთ დილა-საღამოს.
ნაყენის სმა გადაბმულად შეგიძლიათ 10 დღე, მერე აუცილებლად უნდა დაისვენოთ. კურსის გამეორება 1-1,5 თვეში შეგიძლიათ.
რეცეპტი 4: სამი კომშისგულს (კურკებიანად) უნდა დაასხათ 2 ჭიქა ანადუღარი წყალი და ხარშოთ 5-7 წთ. ნახარში მიიღეთ თბილ-თბილი, 1/2 ჭიქა 3-ჯერ დღეში, 1 კვირის განმავლობაში.
მითები და რეალობა
მითი: ნაწლავების ყოველდღიური დაცლა აუცილებელია ყველასთვის
რეალობა: ნაწლავის დაცლის სიხშირე ინდივიდუალურია და ნორმა შეიძლება იყოს კვირაში სამჯერაც [3].
მითი: ოყნა უსაფრთხოა ხშირი გამოყენებისთვის
რეალობა: ოყნის ხშირი გამოყენება იწვევს ნაწლავის ფუნქციის დაქვეითებას და დამოკიდებულებას [6].
მითი: მხოლოდ მედიკამენტი აგვარებს პრობლემას
რეალობა: ცხოვრების წესის ცვლილება პირველი და ყველაზე ეფექტური ნაბიჯია [5].
ხშირად დასმული კითხვები (Q&A)
რა არის შეკრულობის მთავარი მიზეზი?
ყველაზე ხშირად მიზეზია ბოჭკოსა და სითხის ნაკლებობა, ჰიპოდინამია და მედიკამენტების გვერდითი ეფექტები [4].
რამდენი ბოჭკო უნდა მივიღოთ დღეში?
ზრდასრულისთვის რეკომენდებულია 20–35 გრამი, ხოლო შეკრულობისას მინიმუმ 30 გრამი [5].
როდის არის საჭირო ექიმთან მიმართვა?
თუ შეკრულობა ხანგრძლივია, ახლავს ტკივილი, სისხლდენა ან წონის კლება, აუცილებელია სპეციალისტის კონსულტაცია [6].
არის თუ არა ხალხური რეცეპტები უსაფრთხო?
ზოგიერთი მცენარეული საშუალება შეიძლება დამხმარე იყოს, თუმცა მათი გამოყენება უნდა მოხდეს სიფრთხილით და ექიმთან შეთანხმებით [6].
დასკვნა — საზოგადოებრივი ჯანდაცვის პერსპექტივით
შეკრულობა ფართოდ გავრცელებული, მაგრამ ხშირად დაუფასებელი პრობლემაა, რომელიც გავლენას ახდენს მოსახლეობის ჯანმრთელობაზე და ცხოვრების ხარისხზე. საზოგადოებრივი ჯანდაცვის თვალსაზრისით, აუცილებელია პრევენციის გაძლიერება ცხოვრების წესის ცვლილებით, კვების გაუმჯობესებით და მოსახლეობის ცნობიერების ამაღლებით.
რეკომენდებულია:
- ბოჭკოვანი საკვების რეგულარული მიღება
- ადეკვატური სითხის მოხმარება
- ყოველდღიური ფიზიკური აქტივობა
- თვითმკურნალობისგან თავის არიდება და ექიმთან დროული მიმართვა
მტკიცებულებებზე დაფუძნებული მიდგომა უზრუნველყოფს უსაფრთხოებას, ეფექტურობას და გრძელვადიან ჯანმრთელობას.
წყაროები
- World Gastroenterology Organisation. Constipation: a global perspective. Available from: https://www.worldgastroenterology.org
- World Health Organization. Healthy diet fact sheet. Available from: https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/healthy-diet
- National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases. Definition of constipation. Available from: https://www.niddk.nih.gov/health-information/digestive-diseases/constipation
- Bharucha AE, Lacy BE. Mechanisms, evaluation, and management of chronic constipation. Gastroenterology. 2020. Available from: https://www.gastrojournal.org
- Slavin JL. Dietary fiber and chronic constipation. Nutrients. 2019. Available from: https://www.mdpi.com/journal/nutrients
- NIH. Laxatives and bowel function. Available from: https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books
- Suares NC, Ford AC. Prevalence of constipation in the world population. Am J Gastroenterol. 2011. Available from: https://journals.lww.com/ajg
- Centers for Disease Control and Prevention. Water and hydration guidance. Available from: https://www.cdc.gov
