შესავალი — ანალიტიკური კომენტარი
ინფექციური დაავადებების თანამედროვე ეპოქაში განსაკუთრებული ყურადღება ეთმობა იმ ვირუსებს, რომლებიც ხასიათდებიან მაღალი ლეტალობით, ზოონოზური ბუნებით და პანდემიური პოტენციალით. ნიპას ვირუსი სწორედ ასეთ პათოგენთა ჯგუფს მიეკუთვნება და ჯანდაცვის მსოფლიო ორგანიზაციის შეფასებით განიხილება როგორც ერთ-ერთი ყველაზე საშიში ინფექციური აგენტი, რომელსაც შეუძლია მძიმე ეპიდაფეთქებების გამოწვევა [1].
ბოლო დღეებში ინდოეთში დაფიქსირებული შემთხვევები კიდევ ერთხელ გახდა საერთაშორისო ინტერესისა და მედიკოსთა ყურადღების საგანი. საქართველოში საკითხს გამოეხმაურა იაშვილის სახელობის ბავშვთა ცენტრალური საავადმყოფოს სამედიცინო დირექტორი ივანე ჩხაიძე, რომელმაც აღნიშნა, რომ ქვეყნისთვის ნიპას ვირუსი რეალურ პრობლემად ნაკლებად განიხილება, რადგან საქართველოში არ ბინადრობენ ის ხილის მჭამელი ღამურები, რომლებიც ვირუსის ძირითად რეზერვუარს წარმოადგენენ [2].
საზოგადოებრივი ჯანდაცვისთვის მნიშვნელოვანია, რომ მოსახლეობამ მიიღოს აკადემიურად სანდო ინფორმაცია და თავიდან იქნას აცილებული ზედმეტი შიში ან არასწორი წარმოდგენები. სწორედ ამ მიზანს ემსახურება https://www.sheniekimi.ge და საზოგადოებრივი ჯანმრთელობის რესურსები, მათ შორის https://www.publichealth.ge.
პრობლემის აღწერა
ნიპას ვირუსი არის ზოონოზური ინფექცია, რომელიც გადადის ცხოველიდან ადამიანზე და გარკვეულ პირობებში შესაძლებელია ადამიანიდან ადამიანზე გავრცელებაც [1]. იგი პირველად მალაიზიაში 1998–1999 წლებში გამოვლინდა და მას შემდეგ პერიოდულად ფიქსირდება სამხრეთ და სამხრეთ-აღმოსავლეთ აზიის რამდენიმე ქვეყანაში [3].
საქართველოში მოსახლეობისთვის საკითხი მნიშვნელოვანია, რადგან:
- გლობალური ეპიდსაფრთხეები სწრაფად ვრცელდება ინფორმაციულ სივრცეში
- საზოგადოებაში შესაძლოა გაჩნდეს გაუმართლებელი პანიკა
- აუცილებელია ზუსტი ცოდნა რეალური რისკების შესახებ
ივანე ჩხაიძის შეფასებით, ნიპას ვირუსი უკვე 27 წელია დაკვირვების ქვეშაა და ამ დროის განმავლობაში არ დაფიქსირებულა შემთხვევა, რომ ვირუსი გასცდენოდა იმ ქვეყნებს, სადაც ენდემურად არსებობს: ბანგლადეში, ინდოეთი, მალაიზია, ფილიპინები და ჰონგ-კონგი [2].
სამეცნიერო და კლინიკური ანალიზი
ნიპას ვირუსი ეკუთვნის Paramyxoviridae ოჯახს და გამოირჩევა მძიმე კლინიკური მიმდინარეობით. ვირუსის ძირითადი რეზერვუარია ხილის მჭამელი ღამურა (Pteropus), ხოლო ინფექციის გადაცემა შეიძლება მოხდეს:
- ინფიცირებულ ცხოველთან ახლო კონტაქტით
- დაბინძურებული საკვების მიღებით
- ინფიცირებულ ადამიანთან ხანგრძლივი და მჭიდრო კონტაქტით [1]
კლინიკური სიმპტომები იწყება გრიპის მსგავსად:
- სიცხე
- თავის ტკივილი
- კუნთების ტკივილი
- საერთო სისუსტე
თუმცა დაავადების პროგრესირებისას წინა პლანზე გამოდის ცენტრალური ნერვული სისტემის დაზიანება. ყველაზე მძიმე გართულებაა ენცეფალიტი, რომელიც იწვევს ტვინის შეშუპებას, გულყრებს, კომასა და სწრაფად განვითარებულ ლეტალურ შედეგს [4].
ივანე ჩხაიძის განცხადებით, მძიმე შემთხვევებში ინფიცირებიდან 2–3 დღეში შესაძლოა დადგეს გარდაცვალება, რაც ნიპას ვირუსის განსაკუთრებულ საფრთხეს უსვამს ხაზს [2].
ამ ეტაპზე სპეციფიკური ანტივირუსული მკურნალობა და დამტკიცებული ვაქცინა არ არსებობს, თუმცა ინტენსიური კვლევები მიმდინარეობს [1].
სტატისტიკა და მტკიცებულებები
ნიპას ვირუსის ლეტალობა ერთ-ერთი ყველაზე მაღალია ცნობილ ვირუსულ ინფექციებს შორის.
- სხვადასხვა ეპიდაფეთქების დროს სიკვდილიანობა მერყეობს 45–70%-ის ფარგლებში [1,2]
- მალაიზიაში პირველ აფეთქებას დაახლოებით 100 ადამიანის სიცოცხლე ემსხვერპლა [3]
- ბანგლადეშსა და ინდოეთში პერიოდულად ფიქსირდება მცირე, მაგრამ მძიმე ეპიდაფეთქებები [5]
ინდოეთის ჯანდაცვის სამინისტროს ბოლო მონაცემებით, მიმდინარე აფეთქების დროს მხოლოდ 2 პაციენტთან დადასტურდა ინფექცია, ხოლო კონტაქტში მყოფ 196 ადამიანს შორის დაავადება არ გამოვლენილა [2].
ეს მიუთითებს, რომ ვირუსის გავრცელება მარტივი არ არის და საჭიროებს სპეციფიკურ პირობებს.
საერთაშორისო გამოცდილება
WHO ნიპას ვირუსს მიიჩნევს ერთ-ერთ ყველაზე მაღალი რისკის პათოგენად და მას შეყვანილი ჰყავს პოტენციური პანდემიის გამომწვევ ინფექციათა სიაში [1].
CDC და NIH ხაზს უსვამენ, რომ ძირითადი კონტროლის მექანიზმებია:
- ინფიცირებული პაციენტების იზოლაცია
- სამედიცინო პერსონალის დაცვა
- საკვების უსაფრთხოება
- ზოონოზური ინფექციების მონიტორინგი [4,6]
The Lancet და BMJ აღნიშნავენ, რომ ნიპას ვირუსის მართვა საჭიროებს „One Health“ მიდგომას, რომელიც აერთიანებს ადამიანის, ცხოველისა და გარემოს ჯანმრთელობის ერთიან ხედვას [7].
საქართველოს კონტექსტი
საქართველოსთვის ნიპას ვირუსი ამ ეტაპზე დაბალი რისკის ინფექციად განიხილება. ივანე ჩხაიძის განმარტებით, საქართველოში არ ბინადრობენ ხილის მჭამელი ღამურები, რომლებიც ვირუსის მთავარ რეზერვუარს წარმოადგენენ, ხოლო ჩატარებულ კვლევებში ადგილობრივ ღამურებში ნიპას ვირუსი არ დაფიქსირებულა [2].
ამასთან, საზოგადოებრივი ჯანდაცვისთვის მნიშვნელოვანია:
- ინფექციური საფრთხეების ეპიდზედამხედველობა
- საერთაშორისო ინფორმაციის გაცვლა
- სამედიცინო სისტემის მზადყოფნა
აკადემიური სივრცეები, როგორიცაა https://www.gmj.ge, ხელს უწყობს სამედიცინო ცოდნის განვითარებას, ხოლო ხარისხისა და სტანდარტების მიმართულებით მნიშვნელოვანია https://www.certificate.ge.
ჩხაიძის შეფასებით, ამ ეტაპზე არ არსებობს საჭიროება, რომ საქართველომ ინდოეთიდან მომავალ მგზავრებზე განსაკუთრებული კონტროლი დააწესოს, რადგან შემთხვევები ლოკალურია და ფართო გავრცელება არ ფიქსირდება [2].
მითები და რეალობა
მითი: ნიპას ვირუსი მარტივად ვრცელდება ჰაერწვეთოვანი გზით
რეალობა: გადაცემისთვის საჭიროა ძალიან ახლო კონტაქტი ან ინფიცირებული საკვების მიღება [2,4].
მითი: ნიპას ვირუსი უკვე პანდემიად იქცა
რეალობა: შემთხვევები კვლავ ლოკალურია და ფართო საერთაშორისო გავრცელება არ დაფიქსირებულა [1].
მითი: საქართველოში მაღალი საფრთხეა
რეალობა: საქართველოში ხილის მჭამელი ღამურები არ არსებობენ და ვირუსი ადგილობრივ ღამურებში არ გამოვლენილა [2].
ხშირად დასმული კითხვები (Q&A)
კითხვა: რა არის ნიპას ვირუსის მთავარი რეზერვუარი?
პასუხი: ხილის მჭამელი ღამურა (Pteropus) [1].
კითხვა: როგორ ხდება ინფექციის გადაცემა?
პასუხი: ახლო კონტაქტით ან დაბინძურებული საკვების მიღებით [2].
კითხვა: არსებობს ვაქცინა?
პასუხი: ამ ეტაპზე ვაქცინა და სპეციფიკური მკურნალობა არ არსებობს, თუმცა კვლევები მიმდინარეობს [1].
კითხვა: უნდა შეზღუდოს საქართველომ ინდოეთიდან მგზავრობა?
პასუხი: ექსპერტების შეფასებით, ამ ეტაპზე ამის საჭიროება არ არსებობს [2].
დასკვნა — საზოგადოებრივი ჯანდაცვის პერსპექტივით
ნიპას ვირუსი წარმოადგენს მაღალი ლეტალობის მქონე ზოონოზურ ინფექციას, რომელიც ჯანმოს მიერ აღიარებულია როგორც პოტენციურად საშიში პათოგენი. თუმცა მისი გავრცელება რთულია და ძირითადად ლოკალურ ეპიდაფეთქებებს უკავშირდება.
საქართველოსთვის ამ ეტაპზე რისკი დაბალია, რადგან ვირუსის ძირითადი რეზერვუარი ქვეყანაში არ გვხვდება. საზოგადოებრივი ჯანდაცვის მთავარი ამოცანაა მოსახლეობის ინფორმირება, ეპიდზედამხედველობის გაძლიერება და რეალისტური მიდგომის შენარჩუნება, რათა თავიდან იქნას აცილებული როგორც ინფექციური საფრთხე, ისე არასწორი საზოგადოებრივი შიში.
წყაროები
- World Health Organization. Nipah virus fact sheet. Available from: https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/nipah-virus
- GMJ.ge. Prof. Ivane Chkhaidze statement on Nipah virus and Georgia context. Available from: https://www.gmj.ge
- Chua KB. Nipah virus outbreak in Malaysia. J Clin Virol. 2003;26(3):265–275. Available from: https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/12637090/
- Centers for Disease Control and Prevention. Nipah Virus (NiV). Available from: https://www.cdc.gov/vhf/nipah/index.html
- Arunkumar G, et al. Nipah virus outbreaks in India. J Infect Dis. 2019. Available from: https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/31188474/
- National Institutes of Health. Nipah virus research updates. Available from: https://www.niaid.nih.gov/diseases-conditions/nipah-virus
- The Lancet. One Health approach to emerging zoonoses. Lancet. 2020. Available from: https://www.thelancet.com
