🔺როცა წონა აძლიერებს ტკივილს: სიმსუქნის როლი ფსორიაზულ დაავადებაში

შესავალი — ანალიტიკური კომენტარი

ფსორიაზი და ფსორიაზული ართრიტი დღეს მხოლოდ „კანის პრობლემა“ ან „სახსრების ტკივილი“ აღარ არის. ორივე მდგომარეობა ქრონიკული ანთებითი დაავადებაა, რომელიც ხშირად თან ახლავს მეტაბოლურ ცვლილებებს, გულ-სისხლძარღვთა რისკების ზრდას და ცხოვრების ხარისხის მნიშვნელოვანი გაუარესებას. ამ სურათში სიმსუქნე სულ უფრო მკაფიოდ იკავებს ცენტრალურ ადგილს: თანამედროვე მტკიცებულებები აჩვენებს, რომ ჭარბი წონა არ არის უბრალოდ თანმხლები „ფონი“, არამედ დაავადების აქტიური ბიოლოგიური მონაწილე, რომელიც ზრდის ანთებას, აძლიერებს ტკივილს, ამძიმებს კლინიკურ მიმდინარეობას და ამცირებს მკურნალობის ეფექტურობას [1,2]. საზოგადოებრივი ჯანდაცვის თვალსაზრისით ეს კავშირი განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია, რადგან სიმსუქნის ზრდის პარალელურად იზრდება ქრონიკული ანთებითი დაავადებების ტვირთიც, მათ შორის ფსორიაზული დაავადების გართულებები და მასთან დაკავშირებული ეკონომიკური ხარჯები [3].

პრობლემის აღწერა

ფსორიაზის მქონე მრავალი ადამიანი აღწერს მსგავს გამოცდილებას: წონის მატებასთან ერთად კანის გამწვავებები ხშირდება, სახსრების ტკივილი მძიმდება, დაღლილობა იმატებს და მკურნალობაზე პასუხი ზოგჯერ უფრო სუსტი ხდება. ეს ხშირად აღიქმება როგორც მხოლოდ ცხოვრების წესის საკითხი, თუმცა კლინიკური თვალსაზრისით საქმე უფრო რთულ და სისტემურ პროცესს ეხება. სიმსუქნე დაკავშირებულია ქრონიკულ, დაბალი ინტენსივობის ანთებასთან, რომელიც ორგანიზმს მუდმივად „გაღიზიანებულ“ მდგომარეობაში ტოვებს და ამ გზით ხელს უწყობს ფსორიაზისა და ფსორიაზული ართრიტის აქტივობის მატებას [1].

ქართველი მკითხველისთვის თემა მნიშვნელოვანია მინიმუმ სამი მიზეზით:
პირველი — სიმსუქნე და ჭარბი წონა არაგადამდები დაავადებების ერთ-ერთი მთავარი რისკ-ფაქტორია და მისი გავრცელება საერთაშორისო დონეზე მზარდია [3];
მეორე — ფსორიაზული დაავადება ხშირად თან ახლავს მეტაბოლურ სინდრომს, დიაბეტს, არტერიულ ჰიპერტენზიას და დისლიპიდემიას, რაც ზრდის გრძელვადიან გართულებებს [4];
მესამე — როდესაც სიმსუქნე არ არის გათვალისწინებული მკურნალობის გეგმაში, იზრდება თერაპიის არაეფექტურობის განცდა, თვითდანაშაულის რისკი და ზოგჯერ არამეცნიერულ პრაქტიკებზე გადართვის ალბათობაც, რაც საზოგადოებრივი ჯანმრთელობისთვის დამატებითი გამოწვევაა.

სამეცნიერო და კლინიკური ანალიზი

სიმსუქნისა და ფსორიაზული დაავადების ურთიერთკავშირი რამდენიმე ერთმანეთთან დაკავშირებულ მექანიზმზე დგას.

პირველი მექანიზმი არის ანთებითი ბიოლოგია. ცხიმოვანი ქსოვილი მხოლოდ ენერგიის საცავი არ არის — ის აქტიური ენდოკრინული და იმუნოლოგიური ორგანოა, რომელიც გამოყოფს ანთებით მედიატორებსა და ჰორმონულ ფაქტორებს (მათ შორის ციტოკინებსა და ადიპოკინებს). სიმსუქნის დროს იზრდება სისტემური ანთება, რაც ფსორიაზისთვის დამახასიათებელ იმუნურ გზებთან სინერგიულად მუშაობს და დაავადების აქტივობას აძლიერებს [1]. ამ ფონზე შეიძლება გაიზარდოს ტკივილის აღქმაც: ქრონიკული ანთება მოქმედებს როგორც პერიფერიულ, ისე ცენტრალურ მექანიზმებზე და ზოგ პაციენტში ტკივილის „გაძლიერებული სიგნალიზაცია“ უფრო აშკარა ხდება.

მეორე მექანიზმი არის ბიომექანიკური დატვირთვა. ჭარბი წონა ზრდის ზეწოლას სახსრებსა და მყესების მიმაგრების ზონებზე, რაც ფსორიაზული ართრიტისას შეიძლება დამატებით პროვოცირებდეს ტკივილს, შეშუპებას და ფუნქციურ შეზღუდვას. ეს განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია იმ პაციენტებში, ვისაც ენთეზიტის ნიშნები ან ქვედა კიდურების დატვირთვასთან დაკავშირებული ჩივილები აქვს [1].

მესამე მიმართულება უკავშირდება მეტაბოლურ და ჰორმონულ დისრეგულაციას. ინსულინრეზისტენტობა, ლიპიდური პროფილის დარღვევა და ღვიძლის ცხიმოვანი დაავადება (არალკოჰოლური ცხიმოვანი დაავადების ჩათვლით) ხშირად თან ახლავს სიმსუქნეს და შეიძლება ფსორიაზის სისტემურ ბუნებასთან ერთად ზრდიდეს გულ-სისხლძარღვთა რისკს [3,4]. პრაქტიკულად ეს ნიშნავს, რომ ფსორიაზული დაავადების მართვა ხშირად მოითხოვს არა მხოლოდ კანისა და სახსრების შეფასებას, არამედ მეტაბოლური მდგომარეობის შეფასებასაც.

მეოთხე მექანიზმი არის ნაწლავის მიკრობიოტის ცვლილებები. ბოლო წლებში დაგროვდა მონაცემები, რომ სიმსუქნესთან დაკავშირებული მიკრობიოტის დისბალანსი გავლენას ახდენს იმუნურ ბალანსზე და შეიძლება მონაწილეობდეს ქრონიკული ანთების შენარჩუნებაში. მიუხედავად იმისა, რომ ეს მიმართულება ჯერ კიდევ აქტიური კვლევის საგანია, თანამედროვე მიმოხილვები მას ერთ-ერთ დამაჯერებელ ახსნად განიხილავს [1].

კლინიკური მნიშვნელობა ამ მექანიზმებს მაშინ ეძლევა, როდესაც ვხედავთ მკურნალობაზე პასუხის განსხვავებებს. სიმსუქნე დაკავშირებულია იმასთან, რომ ფსორიაზული ართრიტის მქონე პაციენტებში უფრო რთულია დაავადების დაბალი აქტივობის ან რემისიის მიღწევა [5]. ფსორიაზის შემთხვევაში კი არსებობს მონაცემები, რომ წონის შემცირება შეიძლება აუმჯობესებდეს როგორც კლინიკურ სიმძიმეს, ისე ზოგიერთი სისტემური თერაპიის შედეგებს [2,6]. აქვე მნიშვნელოვანია სწორი ჩარჩო: წონის მართვა არ არის მედიკამენტების შემცვლელი; ის არის კომპონენტი, რომელიც ხშირად ამაგრებს თერაპიის ეფექტს და ამცირებს ანთებით „ფონს“.

სარგებელი და რისკები უნდა განვიხილოთ დაბალანსებულად. სარგებელი ყველაზე ხშირად მოიცავს ანთების საერთო დონის შემცირებას, ფიზიკური ფუნქციის გაუმჯობესებას, გულ-სისხლძარღვთა რისკის შემცირებას და ცხოვრების ხარისხის ზრდას [1–3]. რისკები ძირითადად უკავშირდება არასწორ მიდგომას: უკონტროლო დიეტები, სწრაფი „გახდომის“ სქემები, არაკვალიფიციური დანამატები ან თვითნებური მედიკამენტები შეიძლება გამოიწვიოს კვებითი დეფიციტები, კუნთოვანი მასის კლება, ფსიქიკური დისკომფორტი და ზოგჯერ დაავადების გამწვავებაც. ამიტომ წონის მართვა უნდა ეფუძნებოდეს უსაფრთხო, ეტაპობრივ და მტკიცებულებაზე დაფუძნებულ გეგმას.

სტატისტიკა და მტკიცებულებები

ფსორიაზი გლობალურად ფართოდ გავრცელებული ქრონიკული დაავადებაა. შეფასებების მიხედვით, მსოფლიოს მოსახლეობის მნიშვნელოვანი ნაწილი ცხოვრობს ამ დიაგნოზით, ხოლო სხვადასხვა ქვეყანაში გავრცელება მნიშვნელოვნად მერყეობს [4]. დაავადების ტვირთი იზრდება — გლობალური შეფასებები მიუთითებს, რომ ბოლო ათწლეულებში გაიზარდა როგორც გავრცელება, ისე ჯანმრთელობაზე ზემოქმედების მაჩვენებლები [7].

სიმსუქნე და ჭარბი წონა, თავის მხრივ, არის ერთ-ერთი მთავარი ზრდადი რისკ-ფაქტორი არაგადამდები დაავადებების სპექტრში. ჯანდაცვის მსოფლიო ორგანიზაციის განახლებულ ცნობარში ხაზგასმულია, რომ ჭარბი წონა და სიმსუქნე დაკავშირებულია დიაბეტის, გულ-სისხლძარღვთა დაავადებების და ზოგიერთი ონკოლოგიური პათოლოგიის რისკის ზრდასთან [3]. როდესაც ეს მდგომარეობა ერთდება ფსორიაზულ დაავადებასთან, შედეგი ხშირად არის უფრო მაღალი ანთებითი აქტივობა და უფრო მძიმე ფუნქციური შეზღუდვა.

მტკიცებულებების პრაქტიკული ნაწილი ყველაზე ნათლად ჩანს ინტერვენციულ მონაცემებში. არსებობს რანდომიზებული კლინიკური კვლევები, რომლებშიც კვებითი ენერგიის შეზღუდვაზე დაფუძნებულმა წონის კლებამ ფსორიაზის სიმძიმის შემცირება აჩვენა ჭარბწონიან პაციენტებში [2]. ფსორიაზული ართრიტის შემთხვევაში კი დაკვირვებითი და ინტერვენციული კვლევები მიუთითებს, რომ ჭარბი წონა უკავშირდება დაავადების დაბალი აქტივობის მიღწევის შედარებით დაბალ ალბათობას, ხოლო წარმატებული წონის კლება (მაგალითად, სხეულის წონის მინიმუმ 5%-ით შემცირება) ასოცირდება უკეთეს კლინიკურ შედეგებთან [5,8]. ეს ციფრები არ ნიშნავს, რომ ეფექტი ყველასთვის ერთნაირია, მაგრამ ქმნის მკაფიო მიმართულებას: წონის მართვა არის რეალური, ზომიერი და სასარგებლო ბერკეტი, რომელიც ბევრ პაციენტს ეხმარება.

საერთაშორისო გამოცდილება

საერთაშორისო პრაქტიკაში ფსორიაზული დაავადებების მართვა სულ უფრო მეტად ეფუძნება ინტეგრირებულ მიდგომას, სადაც მედიკამენტური თერაპია და ცხოვრებისეული ფაქტორების კონტროლი ერთიან სტრატეგიად განიხილება. ჯანდაცვის მსოფლიო ორგანიზაცია ხაზგასმით უსვამს სიმსუქნის პრევენციისა და მართვის მნიშვნელობას არაგადამდები დაავადებების შემცირებისთვის [3]. ფსორიაზის შესახებ ორგანიზაციის საინფორმაციო მასალებში ასევე აღინიშნება, რომ ფსორიაზი არის ქრონიკული არაგადამდები დაავადება, რომელიც მნიშვნელოვნად ზემოქმედებს ცხოვრების ხარისხზე და საჭიროებს სისტემურ მიდგომას [4].

ევროპული რეკომენდაციები ფსორიაზული ართრიტის მართვაში მკაფიოდ უსვამს ხაზს მიზანმიმართულ მკურნალობას, რეგულარულ შეფასებას და თანმხლები რისკ-ფაქტორების გათვალისწინებას [9]. მიუხედავად იმისა, რომ რეკომენდაციების ძირითადი ნაწილი ფარმაკოთერაპიას ეხება, თანამედროვე კლინიკური მიდგომა უფრო ფართოა: სიმსუქნის, მოწევის, ფიზიკური უმოქმედობის და მეტაბოლური რისკების მართვა განიხილება როგორც შედეგების გაუმჯობესების პრაქტიკული გზა.

კვლევითი ლიტერატურა ასევე გაძლიერებულია მაღალი ხარისხის მიმოხილვებით, რომლებიც აჯამებს მექანიზმებს და თერაპიულ სტრატეგიებს. უახლესი მიმოხილვა, რომელიც გამოქვეყნდა „Nature Reviews Rheumatology“-ში, აღწერს სიმსუქნისა და ანთების ურთიერთქმედებას ფსორიაზულ დაავადებაში და განიხილავს, როგორ შეიძლება წონის მართვამ და მეტაბოლურმა ინტერვენციებმა გავლენა მოახდინოს დაავადების მიმდინარეობასა და მკურნალობაზე პასუხზე [1]. ეს ხაზს უსვამს თანამედროვე ხედვას: ფსორიაზული დაავადება უნდა აღვიქვათ როგორც სისტემური მდგომარეობა, რომელშიც მეტაბოლური ჯანმრთელობა არის შედეგის მნიშვნელოვანი განმსაზღვრელი.

საქართველოს კონტექსტი

საქართველოსთვის თემას რამდენიმე პრაქტიკული განზომილება აქვს. ერთი მხრივ, სიმსუქნისა და მეტაბოლური დარღვევების ტვირთი ზრდის რისკს, რომ ფსორიაზული დაავადების მქონე პაციენტებში უფრო ხშირად გვექნება თანმხლები მდგომარეობები და რთული კლინიკური მიმდინარეობა. მეორე მხრივ, პაციენტთა ნაწილი იშვიათად იღებს ინტეგრირებულ მხარდაჭერას — დერმატოლოგიური, რევმატოლოგიური, კვებითი და ფიზიკური რეაბილიტაციის კომპონენტების ერთ სისტემაში გაერთიანება ჯერ კიდევ გამოწვევად რჩება.

საზოგადოებრივი ინფორმირების თვალსაზრისით მნიშვნელოვანია, რომ პაციენტს ჰქონდეს სანდო, არამანიპულაციური და პრაქტიკული ინფორმაცია, რათა თავიდან აიცილოს უკონტროლო დიეტები და „სწრაფი გამოსავლის“ დაპირებები. ამ მიმართულებით სასარგებლო პლატფორმებად შეიძლება განიხილებოდეს https://www.sheniekimi.ge და https://www.publichealth.ge, სადაც საზოგადოებრივი ჯანმრთელობის საკითხები ხშირად განიხილება მტკიცებულებაზე დაფუძნებული მიდგომით. აკადემიური დისკუსიისა და პროფესიული მასალების სივრცედ შეიძლება ორგანულად მოიხსენოს https://www.gmj.ge, ხოლო ხარისხისა და სტანდარტების თემებზე ინფორმაციის მოძიებისას — https://www.certificate.ge, განსაკუთრებით მაშინ, როცა საუბარია სერვისის უსაფრთხოებაზე და სწორი პრაქტიკის დანერგვაზე.

მითები და რეალობა

მითი 1: „ფსორიაზი მხოლოდ კანის დაავადებაა და წონა ვერაფერს შეცვლის.“
რეალობა: ფსორიაზი სისტემური ანთებითი მდგომარეობაა, ხოლო სიმსუქნე ზრდის ანთებით ფონს და ხშირად ამძიმებს კლინიკურ მიმდინარეობას [1,2,5].

მითი 2: „თუ წონას დავიკლებ, მედიკამენტები აღარ დამჭირდება.“
რეალობა: წონის კლება შეიძლება გააუმჯობესოს შედეგები და ზოგ შემთხვევაში შეამციროს გამწვავებების სიხშირე, მაგრამ მედიკამენტური მკურნალობის ჩანაცვლება არ არის მტკიცებულებაზე დაფუძნებული მიდგომა [2,9].

მითი 3: „მკურნალობა არ მუშაობს, რადგან ჩემი დაავადება ‘ძალიან მძიმეა’.“
რეალობა: ზოგ შემთხვევაში მკურნალობაზე პასუხი მართლაც შეიძლება იყოს შედარებით სუსტი, თუ თან ახლავს სიმსუქნე და მეტაბოლური დარღვევები. ეს ნიშნავს, რომ საჭიროა დამატებითი, ინტეგრირებული ნაბიჯები და არა იმედგაცრუება ან თვითდანაშაულის განცდა [1,5].

ხშირად დასმული კითხვები (Q&A)

რა არის ყველაზე პრაქტიკული მიზანი წონის მართვაში ფსორიაზული დაავადებისას?
უმეტეს კვლევებში კლინიკურად მნიშვნელოვნად მიიჩნევა სხეულის წონის მინიმუმ 5%-ით შემცირება, რადგან ეს უკავშირდება უკეთეს შედეგებს ზოგ პაციენტში [8].

არის თუ არა უსაფრთხო დიეტა ყველა პაციენტისთვის?
უსაფრთხო მიდგომა ინდივიდუალურია და უნდა ითვალისწინებდეს თანმხლებ დაავადებებს, მედიკამენტებს და კვებით მდგომარეობას. უკონტროლო დიეტები რეკომენდებული არ არის.

შეუძლია თუ არა ფიზიკურ აქტივობას ტკივილის შემცირება?
დოზირებული და სწორად შერჩეული ფიზიკური აქტივობა ხშირად აუმჯობესებს ფუნქციას და ზოგ შემთხვევაში ამცირებს ტკივილის ინტენსივობას, განსაკუთრებით როდესაც კომბინირებულია წონის მართვასთან.

თუ ჩემმა მკურნალობამ „ვერ იმუშავა“, პირველ რიგში რა უნდა გადავამოწმო?
სასარგებლოა დაავადების აქტივობის ობიექტური შეფასება, თანმხლები მეტაბოლური მდგომარეობის დადგენა და ექიმთან ერთად მკურნალობის სტრატეგიის გადახედვა. ხშირად საჭიროა კომპლექსური კორექცია და არა მხოლოდ ერთი ნაბიჯი.

დასკვნა — საზოგადოებრივი ჯანდაცვის პერსპექტივით

სიმსუქნისა და ფსორიაზული დაავადების თანხვედრა წარმოადგენს იმ ტიპის გამოწვევას, სადაც მხოლოდ ერთი მიმართულებით მოქმედება არასაკმარისია. მტკიცებულებები მიუთითებს, რომ ჭარბი წონა ამძიმებს ანთებით პროცესს, აძლიერებს ტკივილს და ზოგ შემთხვევაში ამცირებს თერაპიულ პასუხს [1,5]. საზოგადოებრივი ჯანდაცვის ამოცანაა, რომ პაციენტებს ჰქონდეთ რეალისტური მოლოდინები და მხარდაჭერა უსაფრთხო, ეტაპობრივი ცვლილებებისკენ: კვების გაუმჯობესება, ფიზიკური აქტივობის გაზრდა, თანმხლები რისკ-ფაქტორების კონტროლი და მედიკამენტური მკურნალობის სწორად გაგრძელება.

პასუხისმგებლიანი მიდგომა არ გულისხმობს სწრაფ „გახდომას“ ან უკიდურეს გეგმებს. ის გულისხმობს სანდო ინფორმაციის მიღებას, ექიმთან პარტნიორობას და იმ გაგებას, რომ ფსორიაზული დაავადება არის სისტემური მდგომარეობა, სადაც მეტაბოლური ჯანმრთელობა ხშირად განსაზღვრავს როგორც ტკივილს, ისე მკურნალობის შედეგს. სწორედ ასეთი ინტეგრირებული ხედვა ქმნის გრძელვადიან, მდგრად ეფექტს როგორც ინდივიდის, ისე ჯანდაცვის სისტემის დონეზე.

წყაროები

1. Haberman RH, et al. The obesity–inflammation axis in psoriatic disease: mechanisms and therapeutic strategies. Nature Reviews Rheumatology. 2025 Nov 24. doi:10.1038/s41584-025-01326-6. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/41286370/
2. Jensen P, Zachariae C, Christensen R, et al. Effect of weight loss on the severity of psoriasis: a randomized clinical study. JAMA Dermatology. 2013;149(7):795-801. https://jamanetwork.com/journals/jamadermatology/fullarticle/1690928
3. World Health Organization. Obesity and overweight. Fact sheet. Updated 8 Dec 2025. https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/obesity-and-overweight
4. World Health Organization. Psoriasis. Information sheet. 2016. https://www.who.int/docs/default-source/ncds/psoriasis-info-sheet-3.pdf
5. Eder L, Thavaneswaran A, Chandran V, et al. Obesity is associated with a lower probability of achieving sustained minimal disease activity state among patients with psoriatic arthritis. Annals of the Rheumatic Diseases. 2015;74(5):813-817. doi:10.1136/annrheumdis-2013-204448. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/24431392/
6. Gisondi P, Del Giglio M, Di Francesco V, et al. Weight loss improves the response of obese patients with moderate-to-severe chronic plaque psoriasis to low-dose cyclosporine therapy: a randomized controlled clinical trial. American Journal of Clinical Nutrition. 2008;88(5):1242-1247. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/18996858/
7. Damiani G, et al. The Global, Regional, and National Burden of Psoriasis. 2021. https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC8716585/
8. Di Minno MND, et al. Weight loss and achievement of minimal disease activity in psoriatic arthritis. Annals of the Rheumatic Diseases. 2014. https://ard.eular.org/article/S0003-4967%2824%2914923-0/fulltext
9. Gossec L, et al. EULAR recommendations for the management of psoriatic arthritis. Annals of the Rheumatic Diseases. 2024;83(6):706-719. https://ard.bmj.com/content/83/6/706

გიორგი ფხაკაძე

მედიცინის მეცნიერებათა დოქტორი (PhD), მედიცინის დოქტორი (MD), ჯანდაცვის მაგისტრი (MPH). საქართველოს საზოგადოებრივი ჯანდაცვის ინსტიტუტის (PHIG) თავმჯდომარე. არის ჯანდაცვის მსოფლიო ორგანიზაციის (WHO) ექსპერტი და Accreditation Canada-ს წარმომადგენელი საქართველოში. ეწევა აკადემიურ საქმიანობას დავით ტვილდიანის სამედიცინო უნივერსიტეტში. არის Georgian Medical Journal (GMJ)-ის დამფუძნებელი და მთავარი რედაქტორი. გამოქვეყნებული აქვს მრავალი სამეცნიერო ნაშრომი საერთაშორისო რეცენზირებად ჟურნალებში, არის სახელმძღვანელოებისა და პროფესიული გზამკვლევების ავტორი. გიორგი ფხაკაძე აქტიურად მონაწილეობს ასობით ეროვნულ და საერთაშორისო სამეცნიერო-პროფესიულ კონფერენციასა და სამუშაო ჯგუფში, 25 წელზე მეტი გამოცდილებით საზოგადოებრივი ჯანდაცვის, ხარისხის სტანდარტებისა და ჯანდაცვის პოლიტიკის სფეროში. #აქხარისხია #drpkhakadze #sheniambebi

See Full Bio