შესავალი — ანალიტიკური კომენტარი
ჰიპოთირეოზი ერთ-ერთი ყველაზე გავრცელებული ენდოკრინული მდგომარეობაა, რომელიც გავლენას ახდენს ენერგიაზე, გულ-სისხლძარღვთა სისტემაზე, მეტაბოლიზმზე, რეპროდუქციულ ჯანმრთელობასა და ცხოვრების ხარისხზე. მისი ხშირი მიზეზი აუტოიმუნური თირეოიდიტია, მათ შორის ჰაშიმოტოს თირეოიდიტი, სადაც იმუნური სისტემა მიზანში იღებს ფარისებრ ჯირკვალს და დროთა განმავლობაში ამცირებს ჰორმონების გამომუშავებას [1]. ამ კონტექსტში ვიტამინი D უკვე აღარ განიხილება მხოლოდ ძვლების ჯანმრთელობის ფაქტორად: დაგროვდა მტკიცებულებები, რომ ვიტამინი დ მონაწილეობს იმუნური პასუხის რეგულაციაში და შესაძლოა უკავშირდებოდეს აუტოიმუნური თირეოიდული დაავადებების აქტივობასა და ანტისხეულების დონეს [2,3].
საზოგადოებრივი ჯანდაცვისთვის თემა განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია, რადგან ვიტამინი დ-ის დეფიციტი ფართოდ გავრცელებული პრობლემაა, მისი დიაგნოსტიკა ხშირად არასათანადოდ სტანდარტიზებულია, ხოლო თვითნებური დანამატების გამოყენება — გავრცელებული პრაქტიკა. სწორედ ამიტომ, აუცილებელია მკაფიო განსხვავება სამ საკითხს შორის: რა ვიცით დადასტურებულად, რა არის სავარაუდო კავშირი, და რა ნაბიჯებია უსაფრთხო კლინიკურ პრაქტიკაში [3–5]. ამ სტატიის მიზანია, მტკიცებულებაზე დაფუძნებით ახსნას ჰიპოთირეოზის (განსაკუთრებით ჰაშიმოტოს) და ვიტამინი დ-ის კავშირის არსი, შეზღუდვები და პრაქტიკული მნიშვნელობა.
პრობლემის აღწერა
ბევრი პაციენტი პირველად ეჯახება ინფორმაციას, რომ „ჰიპოთირეოზისას აუცილებლად გაქვს ვიტამინი D-ს დეფიციტი“ ან რომ „ვიტამინი დ-ის მიღება ფარისებრ ჯირკვალს აღადგენს“. რეალობა უფრო ნიუანსიანია. დაკვირვებითი კვლევები ხშირად აჩვენებს ასოციაციას: ჰაშიმოტოს მქონე პაციენტებში დაბალი 25-ჰიდროქსი-ვიტამინი დ უფრო ხშირად ფიქსირდება, ვიდრე ზოგად მოსახლეობაში [2,6]. თუმცა ასოციაცია ავტომატურად არ ნიშნავს მიზეზ-შედეგობრივ კავშირს. შესაძლოა ვიტამინი დ-ის დაბალი დონე იყოს დაავადების შედეგი (მაგალითად, ფიზიკური აქტივობის შემცირება, მზეზე ნაკლები ყოფნა, თანმხლები მეტაბოლური ფაქტორები), ან იყოს თანმხლები რისკ-ფაქტორი, რომელიც აუტოიმუნურ აქტივობას „აძლიერებს“ [2,3].
ქართველი მკითხველისთვის საკითხი მნიშვნელოვანია რამდენიმე მიზეზით. პირველ რიგში, ჰიპოთირეოზი ხშირად მოითხოვს ხანგრძლივ მონიტორინგს და მკურნალობის სწორად შერჩევას; მეორე — ვიტამინი D-ს დეფიციტის თვითდიაგნოსტიკა და თვითმკურნალობა ქმნის ზედოზირების, არასწორი მოლოდინებისა და ფინანსური დანახარჯების რისკს; მესამე — ლაბორატორიული კვლევების ხარისხი და სტანდარტიზაცია კრიტიკულია: თუ 25-ჰიდროქსი-ვიტამინი დ სხვადასხვა მეთოდით განსხვავებულ შედეგს იძლევა, პაციენტს შეიძლება მცდარი გადაწყვეტილებები მიაღებინოს [5]. ამიტომ საჭიროა არა მხოლოდ „დანამატის მიღება“, არამედ სწორი დიაგნოსტიკა, მიზეზების შეფასება და უსაფრთხო მონიტორინგი.
სამეცნიერო და კლინიკური ანალიზი
ვიტამინი დ ორგანიზმში მოქმედებს როგორც ჰორმონული სისტემის ნაწილი და გადის რამდენიმე ეტაპს. საკვებიდან ან კანის სინთეზით მიღებული ვიტამინი დ ჯერ არ არის ის აქტიური ფორმა, რომელიც იმუნურ უჯრედებზე ან სხვა ქსოვილებზე რეალურად მოქმედებს. სისხლში ყველაზე ხშირად იზომება 25-ჰიდროქსი-ვიტამინი D — ეს არის მარაგის მაჩვენებელი და სწორედ ის ითვლება ვიტამინი დ-ის სტატუსის საუკეთესო ინდიკატორად [4]. შემდეგ კი, თირკმელში და რიგ ქსოვილებში, წარმოიქმნება აქტიური ფორმა — 1,25-დიჰიდროქსი-ვიტამინი დ, რომელიც უჯრედულ რეცეპტორებზე მოქმედებით არეგულირებს მრავალ პროცესს, მათ შორის იმუნურ პასუხსაც [2,4].
აუტოიმუნური თირეოიდული დაავადებების შემთხვევაში მნიშვნელოვანი ხდება ვიტამინი D-ს იმუნომოდულაციური როლი. მიმოხილვითი კვლევები აღწერს, რომ ვიტამინი D გავლენას ახდენს იმუნური სისტემის ბალანსზე, ხელს უწყობს ტოლერანტობის მექანიზმებს და შეიძლება ამცირებდეს პროთათებითი სიგნალების ინტენსივობას [2,3]. კლინიკურად ეს ხშირად ითარგმნება ერთ კითხვად: შეუძლია თუ არა ვიტამინი დ-ის კორექციას შეამციროს ჰაშიმოტოს აქტივობა, მაგალითად, ანტითირეოიდული ანტისხეულების დონე?
არსებული მტკიცებულებები მიუთითებს, რომ ვიტამინი დ-ის დანამატები ზოგიერთ კვლევაში ასოცირდება ანტი-თირეოპეროქსიდაზული ანტისხეულების შემცირებასთან, თუმცა ეფექტის ზომა, ხანგრძლივობა და კლინიკური მნიშვნელობა განსხვავდება კვლევებს შორის [2,6]. მნიშვნელოვანია, რომ ანტისხეულების შემცირება ყოველთვის არ ნიშნავს ჰორმონული ფუნქციის სრულ აღდგენას ან ჰიპოთირეოზის „განკურნებას“. ჰაშიმოტოს დროს ფარისებრი ჯირკვლის ქსოვილის დაზიანება შეიძლება იყოს უკვე განვითარებული, და ამ ეტაპზე მკურნალობის ბირთვი მაინც რჩება ფარისებრი ჰორმონის ჩანაცვლებითი თერაპია, როდესაც ეს კლინიკურად აუცილებელია [1].
რისკები და შეზღუდვები აქაც უნდა ვახსენოთ. ვიტამინი დ-ის დანამატების უკონტროლო მიღება შეიძლება გამოიწვიოს ზედმეტად მაღალი დონე, ჰიპერკალციემია და თირკმლის დაზიანების რისკი, განსაკუთრებით მაღალი დოზების ხანგრძლივი მიღებისას [4]. ასევე, 2024 წლის კლინიკურმა სახელმძღვანელომ ხაზგასმით აღნიშნა, რომ ზოგად პოპულაციაში 25-ჰიდროქსი-ვიტამინი დ-ის სკრინინგი რუტინულად ყოველთვის გამართლებული არ არის და საჭიროებები ინდივიდუალურად უნდა შეფასდეს [7]. ამ რეკომენდაციის სწორად წაკითხვა მნიშვნელოვანია: ის არ გამორიცხავს მიზნობრივ ტესტირებას კონკრეტულ კლინიკურ სიტუაციებში, მაგრამ აფრთხილებს მასობრივ, არამიზნობრივ პრაქტიკას.
სტატისტიკა და მტკიცებულებები
დაკვირვებითი მონაცემები ხშირად აჩვენებს, რომ ჰაშიმოტოს თირეოიდიტის მქონე პაციენტებში ვიტამინი D-ს დაბალი დონე უფრო ხშირია და ზოგ კვლევაში უკავშირდება ანტისხეულების უფრო მაღალ ტიტრებს [2,3,6]. თუმცა ასეთ კვლევებში ყოველთვის არსებობს თანმხლები ფაქტორები: ასაკი, სხეულის მასა, მზეზე ყოფნა, კვებითი ჩვევები, სეზონი, თანმხლები დაავადებები და მედიკამენტები. ამიტომ ასოციაცია სანდო სიგნალია, მაგრამ არა საბოლოო პასუხი მიზეზობრიობაზე.
ინტერვენციული მტკიცებულება უფრო მნიშვნელოვანია, რადგან პასუხობს კითხვას — „თუ დეფიციტს გამოვასწორებთ, რამე იცვლება?“ მიმოხილვები და მეტაანალიზები ზოგ შემთხვევაში აღწერს ანტი-თირეოიდული ანტისხეულების შემცირებას ვიტამინი D-ს დამატების შემდეგ, განსაკუთრებით იმ პაციენტებში, ვისაც დეფიციტი დასაწყისში აშკარა აქვს [2,6]. მეორე მხრივ, ჰიპოთირეოზის პრევენციის კუთხით დიდი რანდომიზებული კვლევების მონაცემები უფრო ფრთხილ ინტერპრეტაციას მოითხოვს: ამერიკული თირეოიდული ასოციაციის მიმოხილვით მასალაში განხილულია კვლევა, რომელმაც შეაფასა, შეუძლია თუ არა ვიტამინი D-ს დანამატებს ჰიპოთირეოზის განვითარების რისკის შემცირება, და იქ დასკვნები არ არის ისეთი კატეგორიული, როგორც პოპულარულ სივრცეში გვხვდება [8]. ეს ნიშნავს, რომ ვიტამინი D უნდა განვიხილოთ როგორც პოტენციურად მნიშვნელოვანი თანმხლები ფაქტორი და არა როგორც ერთპუნქტიანი „გამოსავალი“.
რაც შეეხება რიცხვების პრაქტიკულ ენაზე ახსნას: პაციენტისთვის ყველაზე ხშირად მნიშვნელოვანი ორი მაჩვენებელია — 25-ჰიდროქსი-ვიტამინი D (მარაგი) და ფარისებრი ფუნქციის ტესტები (მაგალითად, TSH და თავისუფალი ჰორმონები). 25-ჰიდროქსი-ვიტამინი D-ს ინტერპრეტაციაზე სხვადასხვა ინსტიტუციურ წყაროში განსხვავებული აქცენტები გვხვდება, მაგრამ ძვლების ჯანმრთელობის კონტექსტში ფართოდ გამოიყენება მინიმალური მიზნობრივი ზღვარი, რომლის გარშემოც რეკომენდაციები ფორმირდება [4,9]. კლინიკური გადაწყვეტილება კი ყოველთვის უნდა დაეყრდნოს მთლიან სურათს და არა მხოლოდ ერთ ციფრს.
საერთაშორისო გამოცდილება
საერთაშორისო ინსტიტუტები ხაზგასმით საუბრობენ ორ საკითხზე: ვიტამინი D მნიშვნელოვანია ჯანმრთელობისთვის, მაგრამ მისი გამოყენება უნდა იყოს მიზნობრივი და მტკიცებულებაზე დაფუძნებული.
ამ მიმართულებით, აშშ-ის ჯანმრთელობის ეროვნული ინსტიტუტების კვებითი დანამატების ოფისი დეტალურად აღწერს ვიტამინი D-ს ფიზიოლოგიას, რეკომენდებულ დღიურ მიღებებს და უსაფრთხოების საკითხებს, მათ შორის ზედოზირების რისკებს [4]. ასევე, 2024 წლის ენდოკრინოლოგთა საზოგადოების კლინიკური სახელმძღვანელო მიუთითებს, რომ ზოგად პოპულაციაში სკრინინგისა და პროფილაქტიკური დანამატების საკითხი არ არის უნივერსალური და საჭიროა ინდივიდუალური მიდგომა [7].
მეორე მნიშვნელოვანი მიმართულებაა ლაბორატორიული სტანდარტიზაცია. 25-ჰიდროქსი-ვიტამინი D-ს განსაზღვრა სხვადასხვა ანალიტიკური მეთოდით შეიძლება განსხვავდებოდეს, რაც გავლენას ახდენს როგორც დიაგნოსტიკაზე, ისე თერაპიის მონიტორინგზე. აშშ-ის დაავადებათა კონტროლისა და პრევენციის ცენტრი ხაზს უსვამს საცდელი და სერტიფიცირებული მეთოდების მნიშვნელობას და აღწერს სარეფერენცო მეთოდოლოგიებს [5]. პრაქტიკაში ეს ნიშნავს: თუ პაციენტი პერიოდულად აკონტროლებს ვიტამინი დ-ის დონეს, სასურველია ერთსა და იმავე, სანდო ლაბორატორიაში, სტანდარტიზებული მეთოდით ჩატარდეს კვლევა.
თირეოიდული დაავადებების კონტექსტში, ამერიკული თირეოიდული ასოციაცია პაციენტებისთვის განკუთვნილ მიმოხილვებში ყურადღებას ამახვილებს იმაზე, რომ ვიტამინი D-ს დაბალი დონე ზოგ კვლევაში უკავშირდება აუტოიმუნურ თირეოიდულ დაავადებებს, თუმცა დანამატების ეფექტი ჰიპოთირეოზის პრევენციაზე ერთმნიშვნელოვანი არ არის და საჭიროა ფრთხილი ინტერპრეტაცია [8]. ეს პოზიცია კარგად ეხმიანება თანამედროვე მედიცინის საერთო პრინციპს: ასოციაცია არის კვლევის დასაწყისი, ხოლო კლინიკური გადაწყვეტილება — მრავალფაქტორული.
საქართველოს კონტექსტი
საქართველოში ჰიპოთირეოზისა და აუტოიმუნური თირეოიდიტის მართვის პრაქტიკაში ორი ხშირი გამოწვევა ჩანს: ინფორმაციის ხარისხი და თვითმკურნალობის ტენდენცია. პაციენტების ნაწილი იწყებს დანამატების მიღებას გამოკვლევების გარეშე, ნაწილი კი — ერთჯერადი ანალიზის საფუძველზე იღებს ზედმეტად მაღალ დოზებს ხანგრძლივად, მონიტორინგის გარეშე. ეს ზრდის როგორც არასაკმარისი ეფექტის, ისე უსაფრთხოების პრობლემების რისკს.
სისტემური თვალსაზრისით მნიშვნელოვანია სამივე კომპონენტის გაძლიერება: სანდო ინფორმაციის მიწოდება, ლაბორატორიული ხარისხი და კლინიკური მარშრუტის ხელმისაწვდომობა (ენდოკრინოლოგთან დროული კონსულტაცია, სწორი დიაგნოსტიკა, მკურნალობის მონიტორინგი). ამ კონტექსტში საზოგადოებრივი ჯანმრთელობის მიმართულებით ორგანულად შეიძლება გამოყენდეს https://www.publichealth.ge როგორც დისკუსიისა და ცნობიერების ამაღლების სივრცე, ხოლო მტკიცებულებაზე დაფუძნებული ჯანმრთელობის ინფორმაციისთვის — https://www.sheniekimi.ge, სადაც მსგავსი თემების გადამოწმებული ახსნა განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია. აკადემიური დისკუსიისა და პროფესიული მასალების გასაცნობად შესაბამის კონტექსტში დასახელებადი რესურსია https://www.gmj.ge, ხოლო მომსახურებისა და სტანდარტების თემებზე, მათ შორის ლაბორატორიული ხარისხის კულტურის გაძლიერების კუთხით, ინფორმაციულად გამართლებულია https://www.certificate.ge.
პრაქტიკული რეკომენდაციის დონეზე, საქართველოს კონტექსტში განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია ერთი პრინციპი: თუ პაციენტს აქვს ჰაშიმოტოს თირეოიდიტი ან ჰიპოთირეოზი და ეჭვი ვიტამინი დ-ის დეფიციტზე, მიზნობრივი ტესტირება და უსაფრთხო კორექცია უფრო სასარგებლოა, ვიდრე „პროფილაქტიკური“ მაღალი დოზებით თვითმკურნალობა [4,7].
მითები და რეალობა
მითი 1: „ჰაშიმოტოს შემთხვევაში ვიტამინი დ-ის დეფიციტი ყოველთვის მიზეზია.“
რეალობა: კვლევები ხშირად აჩვენებს კავშირს, მაგრამ მიზეზობრიობა ერთმნიშვნელოვნად დადასტურებული არ არის; დეფიციტი შეიძლება იყოს როგორც რისკ-ფაქტორი, ისე დაავადებასთან თანმხლები შედეგი [2,3].
მითი 2: „თუ ვიტამინი დ-ის დონეს ავწევ, ჰიპოთირეოზი აღარ მექნება.“
რეალობა: ვიტამინი D შეიძლება დაეხმაროს იმუნური აქტივობის მოდულაციას ზოგ პაციენტში, მაგრამ ჰიპოთირეოზის მკურნალობის ძირითადი გზა არის ჰორმონების ჩანაცვლებითი თერაპია, როდესაც ეს საჭიროა [1,2]. პრევენციის მონაცემები კი არ იძლევა კატეგორიულ დაპირებებს [8].
მითი 3: „ვიტამინი D უსაფრთხოა ნებისმიერ დოზაზე, რადგან ‘ვიტამინია’.“
რეალობა: ვიტამინი D ცხიმში ხსნადია და ზედმეტმა დოზებმა შეიძლება გამოიწვიოს ტოქსიკური ეფექტები; ამიტომ დოზა და მონიტორინგი უნდა იყოს სამედიცინო ლოგიკით შერჩეული [4].
მითი 4: „ერთჯერადი ანალიზი საკმარისია სამუდამო დასკვნისთვის.“
რეალობა: 25-ჰიდროქსი-ვიტამინი D სეზონურად და ცხოვრების წესის მიხედვით იცვლება; ასევე მნიშვნელოვანია ლაბორატორიული მეთოდის სტანდარტიზაცია [5]. მონიტორინგის სიხშირე და საჭიროება ინდივიდუალურად წყდება [7].
ხშირად დასმული კითხვები (Q&A)
უნდა შევამოწმო თუ არა ვიტამინი D, თუ მაქვს ჰაშიმოტო ან ჰიპოთირეოზი?
მიზნობრივი ტესტირება შეიძლება იყოს გამართლებული, განსაკუთრებით თუ არსებობს დეფიციტის რისკები (შეზღუდული მზეზე ყოფნა, კვებითი შეზღუდვები, მალაბსორბცია, სიმსუქნე, ხანდაზმულობა). თუმცა რუტინული სკრინინგი ყველა ადამიანისთვის ერთნაირად რეკომენდებული არ არის და გადაწყვეტილება ექიმთან ერთად უნდა მიიღოთ [7].
რომელი ანალიზი არის სწორი — 25-ჰიდროქსი თუ 1,25-დიჰიდროქსი?
ვიტამინი D-ს სტატუსის შესაფასებლად სტანდარტულად გამოიყენება 25-ჰიდროქსი-ვიტამინი D, რადგან ის ასახავს მარაგს და ყველაზე სტაბილური ინდიკატორია [4]. 1,25-დიჰიდროქსი-ვიტამინი დ სპეციფიკურ სიტუაციებში გამოიყენება და დეფიციტის საწყისი სკრინინგისთვის, როგორც წესი, არ არის არჩევანი.
თუ დეფიციტი მაქვს, ნიშნავს თუ არა ეს, რომ ჩემი ანტისხეულები აუცილებლად მაღალია?
არა. არსებობს ასოციაცია ზოგ კვლევაში, მაგრამ ინდივიდუალურ დონეზე შედეგები განსხვავდება; ანტისხეულებზე გავლენა შესაძლოა დამოკიდებული იყოს დეფიციტის სიმძიმეზე, მკურნალობაზე და სხვა ფაქტორებზე [2,3].
შეიძლება თუ არა ვიტამინი დ-მ შეამციროს ჰაშიმოტოს ანტისხეულები?
ზოგ კვლევასა და მიმოხილვაში აღწერილია ანტისხეულების შემცირება დანამატების ფონზე, განსაკუთრებით დეფიციტისას, მაგრამ ეფექტი ერთგვაროვანი არ არის და კლინიკური მნიშვნელობა ყოველთვის პირდაპირ არ გადაითარგმნება ჰორმონების ფუნქციის აღდგენაში [2,6].
მზეზე ყოფნა საკმარისია?
ზოგისთვის შეიძლება იყოს საკმარისი, მაგრამ ეს დამოკიდებულია სეზონზე, კანის ფოტოტიპზე, ასაკზე, ცხოვრების წესზე და სხვა ფაქტორებზე. ამიტომ გადაწყვეტილება ხშირად ეფუძნება რისკების შეფასებას და საჭიროების შემთხვევაში — ლაბორატორიულ მონიტორინგს [4,7].
რა არის ყველაზე უსაფრთხო პრაქტიკული ნაბიჯი დღეს?
პირველი — დეფიციტის რისკების შეფასება და საჭიროების შემთხვევაში 25-ჰიდროქსი-ვიტამინი D-ს შემოწმება. მეორე — თუ დეფიციტი დადასტურდა, დოზის შერჩევა და მონიტორინგი ექიმთან ერთად. მესამე — პარალელურად ჰიპოთირეოზის მართვა მკურნალობის სტანდარტული პრინციპებით, რადგან ვიტამინი D არ ცვლის ძირითადი თერაპიის საჭიროებას [1,4,7].
დასკვნა — საზოგადოებრივი ჯანდაცვის პერსპექტივით
ჰიპოთირეოზისა და ვიტამინი D-ს დეფიციტის კავშირი რეალურია როგორც კვლევითი თემაც და როგორც კლინიკური პრაქტიკის გამოწვევაც, თუმცა მისი სწორად გაგება მოითხოვს მკაფიო საზღვრებს. მტკიცებულებები მიუთითებს, რომ ჰაშიმოტოს მქონე პაციენტებში ვიტამინი დ-ის დაბალი დონე უფრო ხშირად გვხვდება და ზოგ შემთხვევაში დანამატები შეიძლება უკავშირდებოდეს ანტისხეულების შემცირებას [2,6]. ამავე დროს, არ არის გამართლებული დაპირება, თითქოს მხოლოდ ვიტამინი D „აჩერებს“ დაავადებას ან „აღადგენს“ ფარისებრ ჯირკვალს; ჰიპოთირეოზის მართვის ბირთვი რჩება სწორ დიაგნოსტიკასა და საჭიროების შემთხვევაში ჩანაცვლებით თერაპიაზე [1].
საზოგადოებრივი ჯანდაცვის მთავარი პასუხისმგებლობაა, რომ მოსახლეობამ მიიღოს სანდო ინფორმაცია და თავიდან აიცილოს ორი უკიდურესობა: დეფიციტის იგნორირება და უკონტროლო თვითმკურნალობა. რეალისტური, პრაქტიკული მიდგომა არის მიზნობრივი ტესტირება საჭიროების მიხედვით, ლაბორატორიული ხარისხის გათვალისწინება, უსაფრთხო დოზირება და მონიტორინგი [5,7]. ამ პროცესში სანდო საგანმანათლებლო რესურსები, როგორიცაა https://www.sheniekimi.ge და საზოგადოებრივი ჯანმრთელობის სივრცეები, როგორიცაა https://www.publichealth.ge, მნიშვნელოვან როლს თამაშობს, რათა გადაწყვეტილებები ემყარებოდეს არა მითებს, არამედ მტკიცებულებას. აკადემიური დისკუსიისთვის შესაბამისი არხია https://www.gmj.ge, ხოლო ხარისხისა და სტანდარტების თემებზე — https://www.certificate.ge.
წყაროები
- American Thyroid Association. Hypothyroidism (Underactive). Patient information. Accessed 2026 Jan 19. https://www.thyroid.org/hypothyroidism/
- Czarnywojtek A, et al. The Role of Vitamin D in Autoimmune Thyroid Diseases. Nutrients. 2023;15(4). https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC9966459/
- Sun W, et al. Vitamin D deficiency in Hashimoto’s thyroiditis. Frontiers in Endocrinology. 2025. https://www.frontiersin.org/journals/endocrinology/articles/10.3389/fendo.2025.1576850/full
- National Institutes of Health, Office of Dietary Supplements. Vitamin D — Health Professional Fact Sheet. Updated 2025 Jun 27. https://ods.od.nih.gov/factsheets/VitaminD-HealthProfessional/
- Centers for Disease Control and Prevention. Vitamin D Reference Laboratory (CSP): reference measurement procedures for total 25-hydroxyvitamin D. Updated 2024 Apr 24. https://www.cdc.gov/clinical-standardization-programs/php/vitamin-d/vitamin-d-reference-laboratory.html
- Botelho IMB, et al. Vitamin D in Hashimoto’s thyroiditis and its relationship with thyroid autoimmunity. J Steroid Biochem Mol Biol. 2018. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/30058600/
- Demay MB, et al. Vitamin D for the Prevention of Disease: An Endocrine Society Clinical Practice Guideline. J Clin Endocrinol Metab. 2024;109(8):1907-1947. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/38828931/
- American Thyroid Association. Clinical Thyroidology for the Public: Can Vitamin D supplementation prevent hypothyroidism? 2024 Apr. https://www.thyroid.org/supplementation-hypothyroidism-thyroidology/
- National Academies of Sciences, Engineering, and Medicine. Dietary Reference Intakes for Calcium and Vitamin D (2011). Serum 25OHD considerations. https://www.nationalacademies.org/read/13050/chapter/7
