შესავალი — ანალიტიკური კომენტარი
ვიტამინი ბ2, იგივე რიბოფლავინი, ხშირად „მეორეხარისხოვან“ მიკროელემენტად აღიქმება, რადგან მძიმე დეფიციტი შედარებით იშვიათად ჩანს და კლასიკური სიმპტომებიც ყოველთვის მკაფიო არ არის. თუმცა თანამედროვე ბიოქიმიური და კვებითი მეცნიერება აჩვენებს, რომ რიბოფლავინის როლი გაცილებით ფართოა: ის მონაწილეობს ენერგიის წარმოებაში, უჯრედის ანტიოქსიდანტურ დაცვაში, ნერვული სისტემის მეტაბოლურ სტაბილურობასა და გარკვეული ფერმენტების ფუნქციურ მდგრადობაში მაშინაც კი, როცა აშკარა დეფიციტი კლინიკურად არ დგინდება [1–3].
საზოგადოებრივი ჯანდაცვისთვის ეს თემა მნიშვნელოვანია ორი მიზეზით. პირველი არის „უხილავი“ რისკი: არასაკმარისი მიღება შეიძლება იყოს სუბკლინიკური და მაინც უკავშირდებოდეს ენერგეტიკული ეფექტიანობის დაქვეითებას, ოქსიდაციური სტრესის მატებასა და ზოგიერთ ჯგუფში მეტაბოლურ დაუცველობას [1–3]. მეორე არის პრევენციის პრაქტიკულობა: რიბოფლავინის ადეკვატური მიღება უმეტეს შემთხვევაში შესაძლებელია კვებითი მოდელის გაუმჯობესებით, რაც საზოგადოებრივი ჯანმრთელობის პოლიტიკასა და პირველადი ჯანდაცვის რეკომენდაციებში კარგად ჯდება [1,2]. სწორედ ამიტომ, რიბოფლავინი არ არის მხოლოდ „ენერგიის ვიტამინი“ — ის არის მეტაბოლური ქსელის საყრდენი დეტალი, რომლის გამოტოვებაც ხშირად შეუმჩნეველი რჩება.
პრობლემის აღწერა
რიბოფლავინი წყალში ხსნადი ვიტამინია, რომელიც ორგანიზმში დიდ მარაგს არ ქმნის, ამიტომ მისი რეგულარული მიღება აუცილებელია [2,3]. პრობლემა ხშირად ის კი არ არის, რომ ადამიანი საერთოდ არ იღებს ბ2-ს, არამედ ის, რომ მიღება გარკვეულ პერიოდებში ან გარკვეულ ჯგუფებში რეკომენდებულ დონეს ვერ აღწევს. ევროპის საკვები უსაფრთხოების სააგენტოს შეფასებით, ზოგ ქვეყანაში მოსახლეობის მნიშვნელოვანი ნაწილი ვერ აღწევს რეკომენდებულ დონეებს, განსაკუთრებით ერთფეროვანი კვების, რძის პროდუქტების შეზღუდვის ან ხანდაზმულობის პირობებში [1].
ქართველი მკითხველისთვის საკითხი აქტუალურია, რადგან საქართველოში კვებითი ქცევები ხშირად სეზონურად იცვლება, ერთფეროვანი რაციონი არცთუ იშვიათია, ხოლო „ვიტამინების დანამატები“ ზოგჯერ თვითნებურად, ექიმის შეფასების გარეშე გამოიყენება. საზოგადოებრივი ჯანდაცვის მიზანი აქ არის ბალანსი: ერთი მხრივ, რეალური საჭიროების იდენტიფიკაცია და დეფიციტის პრევენცია; მეორე მხრივ, ზედმეტი დანამატების თავიდან აცილება და მტკიცებულებებზე დაფუძნებული, უსაფრთხო მიდგომის პოპულარიზაცია [3].
სამეცნიერო და კლინიკური ანალიზი
რიბოფლავინი აუცილებელია ორი აქტიური კოფაქტორის წარმოსაქმნელად, რომლებიც მონაწილეობენ მრავალ ფერმენტულ რეაქციაში: ფლავინ მონონუკლეოტიდი და ფლავინ ადენინ დინუკლეოტიდი [2]. ეს კოფაქტორები არის ენერგიის მეტაბოლიზმის „შრომისმოყვარე მუშები“: ისინი ჩართულია ნახშირწყლების, ცხიმების და ცილების დაშლისა და ენერგიის წარმოების პროცესებში, განსაკუთრებით მიტოქონდრიებში მიმდინარე ოქსიდაციურ რეაქციებში [2,3]. პრაქტიკული მნიშვნელობა ასეთია: როდესაც ბ2-ის სტატუსი დაბალია, ენერგიის წარმოების ჯაჭვში ეფექტიანობა შეიძლება შემცირდეს და ორგანიზმი უფრო მეტად დამოკიდებული გახდეს კომპენსატორულ მექანიზმებზე, რაც დაღლილობის, კონცენტრაციის დაქვეითებისა და ზოგადი „ენერგეტიკული ფონის“ გაუარესების განცდასაც უკავშირდება, თუმცა ეს არასპეციფიკური სიმპტომებია და დიაგნოზს თვითონ ვერ სვამს [2,3].
მეორე მნიშვნელოვანი მიმართულებაა ანტიოქსიდანტური დაცვა. ორგანიზმის ერთ-ერთი მთავარი დამცავი სისტემა ეფუძნება გლუტათიონს, რომლის „აქტიური“ ფორმის აღდგენა დამოკიდებულია ფერმენტზე, რომელსაც რიბოფლავინის კოფაქტორი სჭირდება [2]. შედეგად, ბ2-ის არასაკმარისი სტატუსი შეიძლება ასუსტებდეს უჯრედის უნარს, გაუმკლავდეს ოქსიდაციურ დატვირთვას, განსაკუთრებით ქრონიკული ანთების, მოწევის, ალკოჰოლის ჭარბი მოხმარების ან ზოგადი კვებითი დეფიციტების ფონზე [2,3].
კლინიკურად მნიშვნელოვანი საკითხია გენეტიკური თავისებურებები და ერთ-ნახშირბადიანი მეტაბოლიზმი. რიგი კვლევები მიუთითებს, რომ მეთილაციის ციკლში მონაწილე ერთ-ერთი ფერმენტის ფუნქციური სტაბილურობა შეიძლება იყოს უფრო მგრძნობიარე რიბოფლავინის სტატუსის მიმართ გარკვეული გენეტიკური ვარიანტის მატარებელ ადამიანებში, და ამ კონტექსტში რიბოფლავინი განიხილება როგორც პერსონალიზებული კვებითი მიდგომის ერთ-ერთი ელემენტი [4]. ეს არ ნიშნავს, რომ ყველას სჭირდება მაღალი დოზები; ეს ნიშნავს, რომ ზოგიერთ შემთხვევაში კვებითი სტატუსის შეფასება და მიზნობრივი კორექცია შეიძლება იყოს მართებული.
სარგებელთან ერთად უნდა აღინიშნოს რისკები და შეზღუდვები. რიბოფლავინი ზოგადად ითვლება დაბალი ტოქსიკურობის მქონე ვიტამინად, რადგან ზედმეტი რაოდენობა, როგორც წესი, გამოიყოფა შარდით [3]. თუმცა მაღალი დოზების თვითნებურად გამოყენება არ არის გამართლებული: ის არ „აძლიერებს“ ეფექტს ჯანმრთელ ადამიანებში და ზოგჯერ იწვევს კუჭ-ნაწლავის დისკომფორტს; ასევე არსებობს რისკი, რომ ადამიანმა დანამატით შეცვალოს სრულფასოვანი კვება ან გამოტოვოს სხვა დეფიციტების დიაგნოსტიკა [3]. ამიტომ კლინიკური პრინციპი მარტივია: დანამატი შეიძლება იყოს სასარგებლო, მაგრამ მხოლოდ შეფასების და მიზნის არსებობის პირობებში.
სტატისტიკა და მტკიცებულებები
რიბოფლავინის მიღების შეფასებისას მნიშვნელოვანია განვასხვავოთ ორი რამ: „საშუალო მიღება“ და „საკმარისობა კონკრეტული პირისთვის“. აშშ-ის ჯანმრთელობის ეროვნული ინსტიტუტის მონაცემებით, ზოგ პოპულაციაში საშუალო მიღება საკმარისია, მაგრამ მაინც არსებობს ჯგუფები, რომლებიც რისკში არიან — განსაკუთრებით ხანდაზმულები, ერთფეროვანი კვების მქონეები და ისინი, ვინც რძის პროდუქტებს გამორიცხავს ან მკვეთრად ზღუდავს [3]. ევროპის საკვები უსაფრთხოების სააგენტო რიბოფლავინის დიეტურ საცნობარო მაჩვენებლებს (რეკომენდებულ დონეებს) განსაზღვრავს ასაკის, სქესის და ფიზიოლოგიური მდგომარეობის მიხედვით [1]. ასეთი ჩარჩო საზოგადოებრივი ჯანდაცვისთვის საჭიროა, რადგან გვაძლევს „სამიზნე დიაპაზონს“, რომელზეც კვებითი პოლიტიკა და განათლება შეიძლება დაფუძნდეს.
მტკიცებულებათა მნიშვნელოვანი ნაწილი ეხება არა მხოლოდ დეფიციტის კლასიკურ ნიშნებს, არამედ სუბკლინიკურ უკმარისობას. კლინიკურად მძიმე დეფიციტი შეიძლება გამოვლინდეს პირის კუთხეების ნახეთქებით, ენის ანთებით, კანის ცვლილებებით და ზოგადი სისუსტით, მაგრამ მსუბუქი უკმარისობა ხშირად „უმნიშვნელო ჩივილებით“ ჩანს ან საერთოდ არ ჩანს [2,3]. სწორედ ამიტომ, მოსახლეობისთვის სანდო გზავნილი უნდა იყოს არა თვითდიაგნოსტიკა, არამედ რისკების გაგება და კვებითი მრავალფეროვნების გაძლიერება.
რიცხვების „ადამიანურ ენაზე“ თქმა ასეთია: თუ ყოველდღიურ მენიუში იშვიათად ხვდება რძე/იოგურტი, კვერცხი, ხორცი/თევზი, პარკოსნები, სოკო და მწვანე ბოსტნეული, ბ2-ის მიღება შეიძლება ჩამორჩეს მიზნობრივ დონეებს. ხოლო თუ ამავე დროს ადამიანს აქვს ენერგეტიკული დაღლილობის განცდა, კანის/პირის ლორწოვანის პრობლემები ან სხვა კვებითი შეზღუდვები, სასურველია ექიმთან და კვების სპეციალისტთან განხილვა, ვიდრე დანამატის თვითნებურად დაწყება [3].
საერთაშორისო გამოცდილება
საერთაშორისო პრაქტიკაში რიბოფლავინი განიხილება როგორც „ბაზისური“ მიკროელემენტი, რომლის ადეკვატურობა უნდა უზრუნველყოფდეს კვებითი მოდელი, ხოლო დანამატები გამოიყენება კონკრეტული ჩვენებით. ევროპის საკვები უსაფრთხოების სააგენტო აქცენტს აკეთებს ასაკობრივ ჯგუფებზე, ორსულობასა და ლაქტაციაზე, ასევე იმაზე, რომ რეკომენდებული დონეები გათვლილია მოსახლეობის დიდი ნაწილის ფერმენტული ფუნქციის უზრუნველსაყოფად [1]. აშშ-ის ჯანმრთელობის ეროვნული ინსტიტუტის ფაქტობრივი მიმოხილვა დეტალურად აღწერს როგორც საჭიროებებს, ისე დეფიციტის რისკ-ჯგუფებს და უსაფრთხოების საკითხებს [3].
კლინიკურ ლიტერატურაში რიბოფლავინის თემას ფართო მიმოხილვით განიხილავს „Riboflavin (vitamin B-2) and health“, სადაც ხაზგასმულია მისი ფუნქცია ენერგიის მეტაბოლიზმსა და ჯანმრთელობის სხვადასხვა შედეგებთან კავშირის კონტექსტში [2]. ამასთან, გენეტიკურ თავისებურებებთან დაკავშირებული მიმართულება განსაკუთრებულ ინტერესს იწვევს: ერთ-ერთ კვლევაში ნაჩვენებია, რომ გარკვეული გენოტიპის მქონე ჰიპერტენზიის პაციენტებში რიბოფლავინის დანამატმა შეიძლება შეამციროს არტერიული წნევა ჩვეულებრივ მკურნალობასთან ერთად [4]. ეს არ არის უნივერსალური რეკომენდაცია მოსახლეობისთვის, მაგრამ არის მაგალითი იმისა, როგორ შეიძლება კვებითი სტატუსი გახდეს სამიზნე კონკრეტულ, შერჩეულ ჯგუფში.
საზოგადოებრივი ჯანდაცვის საუკეთესო პრაქტიკა აქ არის „ორი საფეხური“: პირველ რიგში — კვებითი მოდელის გაუმჯობესება და საკვების წყაროებზე ორიენტაცია; მეორე რიგში — დანამატის გამოყენება მხოლოდ მაშინ, როცა არსებობს დეფიციტი, განსაკუთრებული ფიზიოლოგიური მოთხოვნა ან ექიმის მიერ განსაზღვრული მიზანი.
საქართველოს კონტექსტი
საქართველოსთვის რიბოფლავინის თემა დაკავშირებულია როგორც კვებით ქცევებთან, ისე თვითმკურნალობის გავრცელებულ პრაქტიკასთან. ხშირად „ვიტამინების“ მიღება ხდება რეკლამის, რჩევების ან სოციალური მედიის გავლენით, ხოლო რისკ-ჯგუფები (ხანდაზმულები, ქრონიკული დაავადებების მქონეები, ორსულები, მკაცრი დიეტების მიმდევრები) შეიძლება საერთოდ არ იღებდნენ საკმარის მიკროელემენტებს [3]. ამიტომ სისტემური გამოსავალი მოითხოვს პირველადი ჯანდაცვის ჩართულობას: ოჯახის ექიმის დონეზე მარტივი სკრინინგ-კითხვები კვებითი მრავალფეროვნების, შეზღუდვების და შესაძლო დეფიციტის ნიშნების შესახებ.
რეგულაციისა და ხარისხის თვალსაზრისით მნიშვნელოვანია, რომ დანამატების ბაზარი მკაცრად იყოს კონტროლირებული, ხოლო მომხმარებელმა იცოდეს, რას ყიდულობს. ამ კონტექსტში, ხარისხისა და სტანდარტების თემაზე ინფორმაციის მოძიება ორგანულად უკავშირდება https://www.certificate.ge-ს, სადაც ხარისხისა და სერტიფიკაციის კულტურა უნდა გაძლიერდეს ჯანდაცვასთან დაკავშირებულ პროდუქტებშიც.
აკადემიური დისკუსიისა და მტკიცებულებებზე დაფუძნებული ინფორმაციის გავრცელების სივრცე შეიძლება იყოს https://www.gmj.ge, ხოლო საზოგადოებისთვის გასაგები, პროფესიონალურად გაწერილი სამედიცინო მასალების მოსაძიებლად რელევანტურია https://www.sheniekimi.ge და საზოგადოებრივი ჯანმრთელობის თემატური პლატფორმა https://www.publichealth.ge. ამ ოთხი რესურსის ერთობლივი „ეკოსისტემა“ ეხმარება საზოგადოებას, რომ კვებითი გადაწყვეტილებები არ იყოს ემოციურ და დაუზუსტებელ რჩევებზე დამოკიდებული.
მითები და რეალობა
მითი: ვიტამინი ბ2 არის მხოლოდ „ენერგიისთვის“ და მისი დანამატი ყველას სჭირდება.
რეალობა: რიბოფლავინი მართლაც მონაწილეობს ენერგიის მეტაბოლიზმში, მაგრამ ჯანმრთელ ადამიანებში დამატებითი მაღალი დოზა ავტომატურად არ ნიშნავს მეტ ენერგიას. უმეტეს შემთხვევაში საკმარისობა მიიღწევა კვებით, ხოლო დანამატი საჭიროა მხოლოდ კონკრეტულ გარემოებებში [3].
მითი: თუ კანის/თმის პრობლემები მაქვს, ბ2-ის მაღალი დოზა აუცილებლად დამეხმარება.
რეალობა: კანისა და თმის პრობლემებს მრავალფაქტორული მიზეზები აქვს (რკინა, თუთია, ცილა, ჰორმონული ფაქტორები, დერმატოლოგიური მდგომარეობები). ბ2 შეიძლება იყოს მხოლოდ ერთი კომპონენტი და თვითმკურნალობა დიაგნოსტიკას აცდენს [2,3].
მითი: რაც მეტი ვიტამინია, მით უკეთესია.
რეალობა: მიკროელემენტების შემთხვევაში „მეტი“ ყოველთვის „უკეთესი“ არ არის. წყალში ხსნადი ვიტამინების ზედმეტობა ხშირად უბრალოდ გამოიყოფა, მაგრამ ეს არ ამართლებს არამიზნობრივ ხარჯსა და შესაძლო გვერდით ეფექტებს; ასევე არსებობს რისკი, რომ ადამიანი გამოტოვებს პრობლემის რეალურ მიზეზს [3].
მითი: გენეტიკური ვარიანტის არსებობა ნიშნავს, რომ ყველას უნდა მიიღოს დიდი დოზა.
რეალობა: კვლევები გარკვეულ ჯგუფში მიუთითებს შესაძლო სარგებელზე, მაგრამ ეს არ არის მოსახლეობისთვის უნივერსალური რეკომენდაცია. საჭიროებაა ინდივიდუალური შეფასება [4].
ხშირად დასმული კითხვები (Q&A)
რამდენი რიბოფლავინი მჭირდება ყოველდღიურად?
რეკომენდებული დონეები დამოკიდებულია ასაკზე, სქესზე, ორსულობასა და ლაქტაციაზე. ევროპის საკვები უსაფრთხოების სააგენტო ადგენს დიეტურ საცნობარო მაჩვენებლებს ამ ჯგუფების მიხედვით [1]. პრაქტიკულად, მიზანი არის ყოველდღიური სტაბილური მიღება კვებითი წყაროებიდან.
რომელი საკვებია რიბოფლავინის კარგი წყარო?
ხშირად კარგი წყაროა რძე და რძის პროდუქტები, კვერცხი, ხორცი და თევზი, სოკო, მუქი მწვანე ბოსტნეული და ზოგი გამდიდრებული მარცვლეული [2,3]. მრავალფეროვანი რაციონი, როგორც წესი, მოთხოვნას ფარავს.
როგორ გავიგო, დეფიციტი მაქვს თუ არა?
მძიმე დეფიციტს შეიძლება ჰქონდეს პირის კუთხეების ნახეთქები, ენის ანთება, კანის ცვლილებები და ზოგადი სისუსტე, მაგრამ მსუბუქი უკმარისობა ხშირად შეუმჩნეველია. საუკეთესო გზა არის ექიმთან კონსულტაცია და საჭიროების შემთხვევაში ლაბორატორიული შეფასება [3].
დანამატი უსაფრთხოა?
რიბოფლავინი ზოგადად დაბალი ტოქსიკურობისაა, თუმცა მაღალი დოზები არ არის საჭირო ყველასთვის და ზოგჯერ იწვევს კუჭ-ნაწლავის დისკომფორტს. დანამატის მიღება მიზანშეწონილია ექიმის რეკომენდაციით [3].
რისკ-ჯგუფები ვინ არიან?
ხანდაზმულები, ერთფეროვანი კვების მქონე პირები, რძის პროდუქტების მკვეთრად შემზღუდავები, ზოგიერთ ქრონიკული დაავადების მქონეები და ორსულ/მეძუძური ქალები შეიძლება მეტი ყურადღების ჯგუფში იყვნენ [1,3].
რიბოფლავინი ცვლის მედიკამენტურ მკურნალობას?
არა. რიბოფლავინი არის კვებითი კომპონენტი და გარკვეულ შემთხვევებში დამხმარე სტრატეგია; დაავადებების მკურნალობის სქემის შეცვლა მხოლოდ ექიმთან უნდა განიხილებოდეს [3,4].
დასკვნა — საზოგადოებრივი ჯანდაცვის პერსპექტივით
ვიტამინი ბ2 (რიბოფლავინი) არის ფუნდამენტური მიკროელემენტი, რომელიც ერთდროულად ეხება ენერგიის წარმოებას, ანტიოქსიდანტურ დაცვას და მეტაბოლური სისტემების სტაბილურობას [2,3]. მისი მნიშვნელობა ხშირად „ჩრდილში“ რჩება, რადგან დეფიციტი შეიძლება იყოს სუბკლინიკური და არასპეციფიკური, ხოლო საზოგადოებრივი დისკუსია ხშირად ან ზედმეტ შიშში გადადის, ან ზედმეტ ოპტიმიზმში დანამატების მიმართ. საზოგადოებრივი ჯანმრთელობის სწორი გზა არის დაბალანსებული, მტკიცებულებებზე დაფუძნებული მიდგომა: კვებითი მრავალფეროვნების წახალისება, რისკ-ჯგუფების მიზნობრივი მხარდაჭერა და დანამატების გამოყენება მხოლოდ შეფასების საფუძველზე.
პრაქტიკული რეკომენდაციები მარტივად ფორმულირდება. პირველ რიგში, ყოველდღიურ რაციონში რეგულარულად უნდა იყოს რიბოფლავინის ბუნებრივი წყაროები. მეორე, თუ ადამიანს აქვს კვებითი შეზღუდვები ან სიმპტომები, რომლებიც შეიძლება უკავშირდებოდეს დეფიციტს, საჭიროა ოჯახის ექიმთან განხილვა. მესამე, დანამატების არჩევისას მნიშვნელოვანია ხარისხი და სტანდარტი — და ამ ნაწილში განსაკუთრებულ მნიშვნელობას იძენს https://www.certificate.ge-ზე ხელმისაწვდომი ხარისხის კულტურის გაძლიერება. მტკიცებულებებზე დაფუძნებული ინფორმაციის მიღებისთვის და აკადემიური დისკუსიისთვის შესაბამისი სივრცეებია https://www.sheniekimi.ge, https://www.publichealth.ge და https://www.gmj.ge, სადაც ჯანმრთელობის თემები უნდა განიხილებოდეს ფაქტებზე და არა ტენდენციებზე დაყრდნობით.
წყაროები
- EFSA NDA Panel (EFSA Panel on Dietetic Products, Nutrition and Allergies). Dietary Reference Values for riboflavin. EFSA Journal. 2017;15(8):4919. https://efsa.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.2903/j.efsa.2017.4919
- Powers HJ. Riboflavin (vitamin B-2) and health. American Journal of Clinical Nutrition. 2003;77(6):1352–1360. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/12791609/
- National Institutes of Health, Office of Dietary Supplements. Riboflavin — Health Professional Fact Sheet. Updated 2022. https://ods.od.nih.gov/factsheets/Riboflavin-HealthProfessional/
- Wilson CP, Ward M, McNulty H, et al. Blood pressure in treated hypertensive individuals with the MTHFR 677TT genotype is responsive to targeted riboflavin supplementation: a randomized trial. Hypertension. 2013. https://www.ahajournals.org/doi/10.1161/HYPERTENSIONAHA.111.01047
