შაქრის მიღების უსაფრთხო დონე და მისი გავლენა ჯანმრთელობაზე — საზოგადოებრივი ჯანდაცვის ანალიზი
დღევანდელი საკვებისა და ცხოვრების რიტმით საქართველოში და მსოფლიოს სხვადასხვა ქვეყანაში მოსახლეობის საშუალო შაქრის მიღება ხშირად მნიშვნელოვანი ჯანდაცვის გამოწვევაა. გლუკოზა, როგორც ნახშირწყლების ერთ-ერთი ფორმა, ორგანიზმის მთავარი ენერგიის წყაროა, თუმცა ზედმეტი „თავისუფალი“ ან დამატებული შაქრის მიღება შეიძლება ხშირი ქრონიკული დაავადებების და ჯანმრთელობის გაუარესებული მდგომარეობის მიზეზი. სწორედ ამიტომ, საკითხის გასაგებად მტკიცებულებებზე დაფუძნებული ანალიზი და რეკომენდაციების გაცნობიერება მნიშვნელოვანია როგორც ინდივიდუალური, ისე საზოგადოებრივი ჯანმრთელობის ფონზე.
პრობლემის აღწერა
„თავისუფალი“ ან დასამატებელი შაქარი ნიშნავს იმ სახის შაქრებს, რომლებიც საკვების დამუშავების ან მომზადების პროცესში ემატება პროდუქტებს და სასმელებს. მათ არ მიეკუთვნება ბუნებრივი შაქარი, რომელიც, მაგალითად, ბურღულეულში, ხილში ან რძის პროდუქტებში ბუნებრივადაა წარმოდგენილი, რადგან ბუნებრივ ადგილებში არსებული შაქრები თან ახლავს ფიბრს, ვიტამინებსა და მინერალებს და ურთიერთქმედება ორგანიზმში სხვაგვარად ხდება [turn0search0][turn0search3]. თავისუფალი შაქარი ორგანიზმში სწრაფად იწოვება, რაც მწვავე გლუკოზის მატებას იწვევს სისხლში და ხშირად ზრდის გულის დაავადებების, სიმსუქნის, შაქრიანი დიაბეტის და კბილების კარიესის რისკს.
ეს თემა მნიშვნელოვანია იმიტომ, რომ დღევანდელი კვების მოდელებიდან გამომდინარე ბევრი ადამიანი, მათ შორის ბავშვები და მოზარდები, ჯანმრთელობისთვის რეკომენდირებულზე შაქრის ბევრად მეტ რაოდენობას იღებს, რაც როგორც ეპიდემიოლოგიური ინფორმაცია და საერთაშორისო ჯანმრთელობის ორგანიზაციების კვლევები აჩვენებენ, უარყოფით გავლენას ახდენს მომავალი ქრონიკული დაავადებების სტატისტიკაზე.
სამეცნიერო და კლინიკური ანალიზი
ბიოლოგიური მექანიზმი
შაქარი, როცა საკვებიდან ორგანიზმში აღწევს, სწრაფად იშლება გლუკოზად და ფრუქტოზად. გლუკოზა წარმოადგენს მთავარ ენერგიის წყაროს მრავალ ქსოვილისთვის, განსაკუთრებით ტვინისა და კუნთების ფუნქციონირებისთვის. ამის შედეგად ინსულინის გამოყოფა პანკრეასიდან რეგულირდება, რათა გლუკოზა სისხლში სტაბილური დონით იყოს. თუმცა, ზედმეტი თავისუფალი შაქარი იწვევს სერიოზულ მეტაბოლურ ცვლილებებს, მათ შორის ინსულინრეზისტენტობას, რაც დიაბეტის განვითარების რისკს ზრდის [turn0news29][turn0news35].
ფრუქტოზა, რომელიც სუფრის შაქარში არის, ასევე მეტაბოლიზირდება ძირითადად ღვიძლში და ზედმეტი რაოდენობა დაკავშირებულია ცხიმოვანი ღვიძლის დაავადებების ზრდასთან და მეტაბოლურ სინდრომებთან. გარდა ამისა, თავისუფალი შაქარი არ იწვევს იმავე სანსწორემ აღმავალს ნოყიერ საკვებთან შედარებით, ამიტომ ზედმეტი კალორია წონაში მატებას უწყობს ხელს.
კლინიკური მტკიცებულებები
საერთაშორისო სამედიცინო ასოციაციები, მათ შორის American Heart Association (AHA) და World Health Organization (WHO), საბაზისო რეკომენდაციებს აწვდის დღიური დამატებული შაქრის შესახებ. AHA–ს რეკომენდაციის მიხედვით, მამაკაცები არ უნდა მიიღებდნენ 9 ჩაის კოვზზე (36 გრამი) მეტ თავისუფალ შაქარს დღეში, ხოლო ქალები — 6 ჩაის კოვზზე (25 გრამი) მეტს [turn0search1][turn0search3]. WHO რეკომენდაცია დასახულია „თავისუფალი“ შაქრების მიღების შემცირებაზე დღიური ენერგიის მიღების 10%–ზე ნაკლებზე, ხოლო კიდევ უფრო მეტი სარგებელისთვის — 5% ან ნაკლებზე [turn0search12][turn0search22]. ამ ნიშნით ადამიანმა უნდა ითვალისწინოს არა მხოლოდ სასმელებში, არამედ დამუშავებულ პროდუქტებში ჩამალული შაქრის რაოდენობაც.
სიცოცხლის და ჯანმრთელობის მრავალმხრივი პარამეტრები, რომლებსაც შაქარი პირდაპირ ან ირიბად ახდენს გავლენას, მოიცავს: კბილების კარიესს, მწვავე ინსულინის მატებას, ცხიმოვან ღვიძლს, მსუბუქი და მწვავე მეტაბოლური დარღვევების რისკის ზრდას, საერთო ქრონიკული დაავადებების პროგრესირებას.
სტატისტიკა და მტკიცებულებები
საერთაშორისო დონით მრავალმა კვლევამ და მოხსენებამ ასახა შაქრის უფრო მაღალი დონის და ქრონიკული დაავადებების შორის კავშირი. AHA და სხვა კვლევების მიხედვით, ბევრი ზრდასრული ადამიანი, განსაკუთრებით დასავლურ ქვეყნებში, დღეში იღებს რეკომენდირებულზე ბევრად მეტ თავისუფალ შაქარს, რაც წყაროებით საშუალოდ 12 ჩაის კოვზს (50 გრამს) სცდება [turn0search0][turn0search20]. აღნიშნული თავისუფალი შაქარი ძირითადად არის ტკბილ გაზიან სასმელებში, ტკბილეულის პროდუქტებში და დამუშავებულ საკვებში.
ევროპის ზოგიერთ სამეცნიერო წერტილში ბავშვთა ასაკისათვისაც რეკომენდაციები არსებობს: მაგალითად, 2–4 წლის ბავშვებისათვის დღიური რეკომენდებული თავისუფალი შაქარი დაახლოებით 15–16 გრამია, 7–10 წლისთვის — დაახლოებით 24–27 გრამი [turn0search9]. ამ ზედმეტი რაოდენობის მიღება ხშირად დამოკიდებულია იმას, თუ როგორ ხშირად მიიღება სასმელები დამუშავებული სურათით და ტკბილი ნაკვრებით.
საერთაშორისო გამოცდილება
მსოფლიო ჯანდაცვის ორგანიზაცია (WHO) გამოქვეყნებული რეკომენდაციებით პროდუქტებში და სასმელებში თავისუფალი შაქრის მიღებას უკავშირებს არა მხოლოდ ზრდასრული მოსახლეობის ჯანმრთელობას, არამედ ბავშვებში და მოზარდებში ქრონიკული დაავადებების გადაცემის რისკსაც და ამ მიზნით მოუწოდებს ქვეყნების ჯანდაცვის პოლიტიკის შემუშავებას თითოეულ პროცესში [turn0search21][turn0search22].
ამერიკის დიეტური რეკომენდაციები (Dietary Guidelines for Americans) ენერგიის მიღების საერთო კალორიებიდან დამატებული შაქრის მაქსიმუმ 10%–ზე დაყვანას ურჩევენ, რაც 2000 კალორიული დღისათვის დაახლოებით 50 გრამია [turn0search18][turn0search20]. რამდენიმე წამყვანი კვლევა, მათ შორის BMJ–ში გამოქვეყნებული შედეგები, აჩვენებს, რომ ამ რეკომენდაციების დაცვის გარეშე, ბევრად მაღალი დიაბეტის, სიმსუქნის და გულსისხლძარღვთა დაავადებების რისკი რჩება [turn0news32].
ასეთ სამედიცინო და ჯანდაცვის სახელმძღვანელოებზე დაყრდნობა საშუალებას იძლევა, საზოგადოება გაეცნოს იმ ფაქტობრივ მტკიცებულებებს, რომელიც ამარაგებს ეფექტური პოლიტიკის და სწორი კვებითი რჩევების შექმნის საფუძველს.
საქართველოს კონტექსტი
საქართველოში, როგორც საზოგადოებრივ ჯანდაცვაში, ისე მარტივი კვებითი ჩვევების დონეზე, ტრადიციულ კვებაზე დაფუძნებული მოდელები მოიცავს როგორც ბუნებრივ შაქარს შეიცავ საკვებს, ისე თანამედროვე დამუშავებულ პროდუქტებს, რომლებიც ხშირად ბევრად მეტ დამატებულ შაქარს შეიცავენ. ამ ფონზე, მნიშვნელოვანია საქართველოში ჯანდაცვის პროფესიონალებმა, მათ შორის ნუტრიციოლოგებმა და საზოგადოებრივი ჯანდაცვის სპეციალისტებმა ფართოდ გაავრცელონ ინფორმაცია სწორი, მტკიცებულებებზე დაფუძნებული რეკომენდაციების შესახებ.
საქართველოს საზოგადოებრივი ჯანდაცვის კონტექსტში მნიშვნელოვანია მოძღვნილისა და პოლიტიკის დონეზე გაიგოს, რომ დამატებული შაქრის მიღება არ არის უსაფრთხო მაღალ დონეზე და ეს გავლენას ახდენს არა მხოლოდ ინდივიდუალურ ჯანმრთელობაზე, არამედ ჯანმრთელობის სისტემის მატერიალურ და სოციალურ ხარჯებზეც. [www.publichealth.ge], როგორც საზოგადოებრივი ჯანდაცვის რესურსი, და [www.sheniekimi.ge], როგორც სანდო მედიის პლატფორმა, ხელს უწყობენ საზოგადოების ინფორმირებულობას ამ საკითხში.
ჯანდაცვის სფეროში ასევე მნიშვნელოვან როლს თამაშობენ ხარისხის და სტანდარტის კონტროლის პლატფორმები, მაგალითად [www.certificate.ge], რომლებიც ეფუძვიანებიან საერთაშორისო და ადგილობრივ მარეგულირებელ სტანდარტებს საკვებზე და ინკლუზიურ განათლებაზე, რაც ხელს უწყობს საზოგადოების ცოდნის ამაღლებას და უსაფრთხო კვების პრაქტიკის დამკვიდრებას.
მითები და რეალობა
მითი: შაქარი ყოველთვის უნდა მოიშოროს რაციონიდან.
რეალობა: ორგანიზმს გარკვეული რაოდენობით ენერგიისათვის გლუკოზა სჭირდება, ხოლო მთავარი გამოწვევა დამატებული ან თავისუფალი შაქრის ზედმეტი მიღებაა. საკმარისია თავისუფალი შაქრის შემცირება რეკომენდირებულ დონემდე და ბალანსირებული კვების უზრუნველყოფა.
მითი: მხოლოდ ტკბილ გაზიან სასმელთა მირთმევა ზიანს აყენებს ჯანმიერ ორგანიზმს.
რეალობა: თავისუფალი შაქარი შეიძლება იყოს დამალული ბევრ პროდუქტში, მათ შორის წვენებში, მზა საუზმეებში და სხვა დამუშავებულ პროდუქტებში. ამიტომ მნიშვნელოვანია კვების ეტიკეტების კითხვა და შაქრის დასაშვები დოზის გამოთვლა დღიურად.
ხშირად დასმული კითხვები
რა განსხვავებაა ბუნებრივ და დამატებულ შაქრებს შორის?
ბუნებრივი შაქრები არის ის, რაც ბუნებრივად გვხვდება ხილში, ბურღულეულში და რძის პროდუქტებში, ხოლო დამატებული შაქარი ემატება საკვებს დამზადების ან დამუშავების პროცესში. დამატებული შაქარი სწრაფად იწოვება და არ იძლევა საბაზისო ნოყიერ ნივთიერებებს.
რა არის უსაფრთხო ყოველდღიური დოზა?
მსოფლიო ჯანდაცვის ორგანიზაციის მიხედვით, უსაფრთხო თავისუფალი ან დამატებული შაქრის მიღება ნიშნავს, რომ ის არ უნდა აღემატებოდეს დღიური ენერგიის მიღების 10%–ს, ხოლო 5%–ზე დაბლა მიღება უზრუნველყოფს დამატებით სარგებელს ჯანმრთელობისთვის [turn0search12][turn0search22].
როგორ გავაკონტროლოთ შაქრის მიღება ყოველდღიურ კვებაში?
შაქრის შემცირებისთვის მნიშვნელოვანია პირველ რიგში უარის თქმა ან შემცირება ტკბილ გაზიან სასმელებზე და დამუშავებულ საკვებზე, ყურადღების გამახვილება ბუნებრივ პროდუქტებზე და ეტიკეტების წაკითხვა პროდუქტების შაქრის შემცველობაზე.
წყაროები
- U.S. Food and Drug Administration. Added Sugars on the Nutrition Facts Label [Internet]. 2025. Available from: https://www.fda.gov/food/nutrition-facts-label/added-sugars-nutrition-facts-label [turn0search0]
- American Heart Association. How Much Sugar Is Too Much? [Internet]. 2025. Available from: https://www.heart.org/en/healthy-living/healthy-eating/eat-smart/sugar/how-much-sugar-is-too-much [turn0search1]
- Harvard T.H. Chan School of Public Health. Added Sugar – The Nutrition Source [Internet]. 2025. Available from: https://nutritionsource.hsph.harvard.edu/carbohydrates/added-sugar-in-the-diet [turn0search3]
- World Health Organization. Guideline: Sugars intake for adults and children [Internet]. 2015. Available from: https://www.who.int/publications/i/item/9789241549028 [turn0search6]
- Centers for Disease Control and Prevention. Get the Facts: Added Sugars [Internet]. 2025. Available from: https://www.cdc.gov/nutrition/php/data-research/added-sugars.html [turn0search10]
- European health nutrition recommendations. Dietary recommendations for sugars intake [Internet]. 2025. Available from: https://knowledge4policy.ec.europa.eu/health-promotion-knowledge-gateway/sugars-sweeteners-6_en [turn0search16]
- NHS. Sugar: the facts [Internet]. 2025. Available from: https://www.nhs.uk/live-well/eat-well/food-types/how-does-sugar-in-our-diet-affect-our-health/ [turn0search5]
