შესავალი — ანალიტიკური კომენტარი
ვიტამინების ფართო მოხმარება თანამედროვე საზოგადოებაში ხშირად განიხილება როგორც ჯანმრთელობის გაუმჯობესების მარტივი გზა, თუმცა სამეცნიერო მტკიცებულებები აჩვენებს, რომ ბიოლოგიურად აქტიური ნაერთების ჭარბი მიღება ყოველთვის არ არის უვნებელი. ონკოლოგიური დაავადებები რჩება სიკვდილიანობის ერთ-ერთ წამყვან მიზეზად მსოფლიოში, რის გამოც ნებისმიერი ფაქტორი, რომელიც შესაძლოა კიბოს რისკზე ზემოქმედებდეს, საზოგადოებრივი ჯანდაცვის განსაკუთრებული ყურადღების ობიექტია. 2025 წელს გამოქვეყნებული ფართომასშტაბიანი ანალიზი აშშ-ის ჯანმრთელობისა და კვების ეროვნული კვლევის მონაცემებზე დაყრდნობით მიუთითებს, რომ ზოგიერთი ვიტამინის მაღალი მოხმარება შესაძლოა კიბოს არსებობის განსხვავებულ რისკთან იყოს დაკავშირებული [1]. ეს შედეგები მნიშვნელოვანია როგორც კლინიკური პრაქტიკისთვის, ისე მოსახლეობის კვებითი ჩვევების შეფასებისთვის, მათ შორის საქართველოში, სადაც ბიოდანამატების უკონტროლო გამოყენება ფართოდაა გავრცელებული. ნაშრომი გამოქვეყნდა ჟურნალში Frontiers in Nutrition.
პრობლემის აღწერა
კვლევის ავტორებმა გააანალიზეს 2003–2016 წლების პერიოდში შეგროვებული მონაცემები, რომელშიც 29 ათასზე მეტი ზრდასრული ადამიანი იყო ჩართული. ამ ჯგუფში თითქმის სამი ათას პირს ონკოლოგიური დიაგნოზი ჰქონდა დადასტურებული. შეფასდა ვიტამინებისა და ანტიოქსიდანტების დღიური მოხმარება საკვებიდან და დანამატებიდან და მისი კავშირი კიბოს არსებობასთან. აღმოჩნდა, რომ ვიტამინ ბ-ს სამი ნაერთის მაღალი მიღება ასოცირებული იყო კიბოს უფრო დაბალ რისკთან, ხოლო ვიტამინ ა-ს მაღალი მოხმარება — უფრო მაღალთან [1].
ქართველი მკითხველისთვის ეს საკითხი მნიშვნელოვანია, რადგან ვიტამინური დანამატები საქართველოში ხშირად მიიღება ექიმის რეკომენდაციის გარეშე, რაც ზრდის როგორც დეფიციტის, ისე ჭარბი დოზის რისკს.
სამეცნიერო და კლინიკური ანალიზი
ვიტამინ ბ-ს სამი ნაერთი, ასევე ცნობილი როგორც ნიკოტინამიდი და ნიაცინი, მონაწილეობს უჯრედულ ენერგეტიკულ მეტაბოლიზმში და დნმ-ის აღდგენით პროცესებში. მისი ადეკვატური დონე ხელს უწყობს გენომის სტაბილურობას, რაც თეორიულად შეიძლება ამცირებდეს სიმსივნური ტრანსფორმაციის ალბათობას [2].
ვიტამინ ა კი მოქმედებს უჯრედების დიფერენციაციასა და პროლიფერაციაზე. მიუხედავად იმისა, რომ ფიზიოლოგიურ დოზებში იგი აუცილებელია იმუნური სისტემისა და ეპითელური ქსოვილების ფუნქციონირებისთვის, მისი ჭარბი რაოდენობა შეიძლება ხელს უწყობდეს ოქსიდაციურ სტრესს და გარკვეულ პირობებში — კიბოს პროგრესირებას [3].
ფოლიუმის მჟავა აუცილებელია დნმ-ის სინთეზისა და მეტილაციისთვის, თუმცა მისი ზედმეტი მიღება უკვე არსებულ წინასიმსივნურ უჯრედებში შეიძლება ზრდის პროლიფერაციას [4].
სტატისტიკა და მტკიცებულებები
კვლევის მიხედვით, ვიტამინ ბ-ს სამი ნაერთის ყველაზე მაღალი მოხმარების მქონე პირებში კიბოს არსებობის რისკი 22 პროცენტით დაბალი იყო იმ ჯგუფთან შედარებით, ვინც მას ყველაზე ნაკლებად იღებდა [1]. ვიტამინ ა-ს შემთხვევაში საპირისპირო სურათი გამოვლინდა — მაღალი მოხმარების მქონე პირებში კიბოს არსებობის ალბათობა დაახლოებით 38 პროცენტით მაღალი აღმოჩნდა.
ფოლიუმის მჟავისთვის მომატებული რისკი დაფიქსირდა მხოლოდ კონკრეტულ დიაპაზონში, რაც მიუთითებს, რომ მისი მოქმედება შეიძლება იყოს დოზაზე დამოკიდებული. სხვა ვიტამინებმა, მათ შორის ცე და ე ვიტამინებმა, კ ვიტამინმა და კაროტინოიდებმა სტატისტიკურად მნიშვნელოვანი კავშირი არ აჩვენა [1].
საერთაშორისო გამოცდილება
მსოფლიო ჯანდაცვის ორგანიზაცია და აშშ-ის დაავადებათა კონტროლის ცენტრი ხაზს უსვამენ, რომ ვიტამინების მიღება უპირატესად უნდა ხდებოდეს დაბალანსებული კვების გზით და არა მაღალი დოზის დანამატებით [5,6]. აშშ-ის ჯანმრთელობის ეროვნული ინსტიტუტის შეფასებით, ვიტამინების ჭარბი მიღება ზოგიერთ შემთხვევაში უკავშირდება ტოქსიკურობას და ქრონიკული დაავადებების რისკს [7].
The Lancet და BMJ-ში გამოქვეყნებული მიმოხილვები მიუთითებს, რომ ანტიოქსიდანტური დანამატების ფართო გამოყენებამ არ გამოავლინა კიბოს პრევენციული ეფექტი და ზოგ შემთხვევაში ასოცირებული იყო არასასურველ შედეგებთან [8,9].
საქართველოს კონტექსტი
საქართველოში ვიტამინური დანამატების ბაზარი სწრაფად იზრდება, თუმცა მათი რეგულაცია და მომხმარებელთა განათლება შეზღუდულია. აკადემიური პლატფორმა https://www.gmj.ge უზრუნველყოფს სამეცნიერო დისკუსიას და კვლევების შეფასებას, ხოლო ხარისხისა და უსაფრთხოების სტანდარტების კუთხით მნიშვნელოვანია https://www.certificate.ge-ის მიერ სერტიფიცირებული პროდუქციის გამოყენება.
საზოგადოებრივი ინფორმირებისათვის რესურსები, როგორიცაა https://www.sheniekimi.ge და https://www.publichealth.ge, ხელს უწყობს მტკიცებულებაზე დაფუძნებული ინფორმაციის გავრცელებას და არასწორი წარმოდგენების შემცირებას.
მითები და რეალობა
მითი: რაც მეტი ვიტამინია, მით უკეთესია ჯანმრთელობისთვის.
რეალობა: ზოგიერთი ვიტამინის ჭარბი მიღება შეიძლება საზიანო იყოს და უკავშირდებოდეს ქრონიკული დაავადებების რისკს [7].
მითი: ვიტამინური დანამატები კიბოსგან იცავს.
რეალობა: კლინიკურმა კვლევებმა არ დაადასტურა ასეთი ზოგადი პრევენციული ეფექტი და ზოგ შემთხვევაში დაფიქსირდა საპირისპირო ტენდენციები [8].
ხშირად დასმული კითხვები (Q&A)
კითხვა: უნდა შეწყვიტონ თუ არა ადამიანებმა ვიტამინების მიღება?
პასუხი: ვიტამინების მიღება უნდა მოხდეს საჭიროებისამებრ და ექიმის რეკომენდაციით, განსაკუთრებით მაღალი დოზების შემთხვევაში [6].
კითხვა: საკმარისია თუ არა ვიტამინების მიღება მხოლოდ საკვებიდან?
პასუხი: უმეტეს შემთხვევაში დაბალანსებული კვება უზრუნველყოფს საჭირო მიკროელემენტებს [5].
კითხვა: საჭიროა თუ არა დამატებითი კვლევები?
პასუხი: დიახ, დაკვირვებითი კვლევები საჭიროებს დადასტურებას გრძელვადიანი კლინიკური კვლევებით [1].
დასკვნა — საზოგადოებრივი ჯანდაცვის პერსპექტივით
ვიტამინების მოხმარება უნდა ემყარებოდეს მტკიცებულებებს და ინდივიდუალურ საჭიროებებს. ახალი მონაცემები მიუთითებს, რომ ზოგიერთი ვიტამინის მაღალი დოზა შესაძლოა არ იყოს უვნებელი და შესაძლოა უკავშირდებოდეს კიბოს რისკის ცვლილებას. საზოგადოებრივი ჯანდაცვის ამოცანაა უზრუნველყოს მოსახლეობის ინფორმირება, რეგულაცია და ხარისხიანი პროდუქტების ხელმისაწვდომობა, რათა ვიტამინების გამოყენება გახდეს უსაფრთხო და მიზნობრივი.
წყაროები
- Zhang Y, et al. Association between vitamin intake and cancer risk: NHANES 2003–2016. Frontiers in Nutrition. 2025. https://www.frontiersin.org
- Kirkland JB. Niacin and carcinogenesis. Nutr Cancer. 2009;61:213–222. https://www.tandfonline.com
- Ross AC. Vitamin A and cancer. J Nutr. 2012;142:2101–2105. https://academic.oup.com
- Kim YI. Folate and carcinogenesis. J Nutr. 2003;133:3731S–3739S. https://academic.oup.com
- World Health Organization. Micronutrient requirements. https://www.who.int
- Centers for Disease Control and Prevention. Nutrition and supplements. https://www.cdc.gov
- National Institutes of Health. Dietary supplements fact sheets. https://ods.od.nih.gov
- The Lancet. Antioxidant supplements and cancer risk. https://www.thelancet.com
- BMJ. Vitamin supplementation and chronic disease. https://www.bmj.com
