შესავალი — ანალიტიკური კომენტარი
ორგანოთა გადანერგვის დეფიციტი ერთ-ერთი ყველაზე მწვავე პრობლემაა თანამედროვე მედიცინასა და საზოგადოებრივ ჯანდაცვაში, რადგან ათასობით პაციენტი ყოველწლიურად იღუპება მხოლოდ იმის გამო, რომ შესაფერისი დონორი ვერ მოიძებნა. გენურად მოდიფიცირებული ღორების ორგანოების ადამიანებში გადანერგვის მიმართულება, რომელიც დღეს უკვე კლინიკური კვლევების ეტაპზე გადადის, ამ გლობალური კრიზისის გადაჭრის ერთ-ერთ ყველაზე რეალისტურ ბიომედიცინურ სტრატეგიად განიხილება [1]. ეს ტექნოლოგია არა მხოლოდ ინდივიდუალური პაციენტების სიცოცხლეს ეხება, არამედ მთელ ჯანდაცვის სისტემას, რომელიც მუდმივად დგას მოთხოვნასა და მიწოდებას შორის ღრმა დისბალანსის წინაშე.
პრობლემის აღწერა
მსოფლიოში მილიონობით ადამიანი ცხოვრობს ორგანოთა უკმარისობით, ხოლო მათგან ათეულობით ათასი ყოველწლიურად ხვდება ტრანსპლანტაციის მოლოდინის სიებში. შეერთებულ შტატებში ოფიციალური მონაცემებით 100 000-ზე მეტი ადამიანი ელოდება ორგანოს გადანერგვას, მათგან დაახლოებით 86 პროცენტს თირკმელი სჭირდება. საშუალო ლოდინის დრო სამიდან ხუთ წლამდე მერყეობს, ხოლო ამ პერიოდში ბევრი პაციენტი ვერ აღწევს ოპერაციამდე. მსგავსი მდგომარეობაა ევროპის ქვეყნებსა და აზიაშიც [2].
სწორედ ამ პრობლემის ფონზე ვითარდება ქსენოტრანსპლანტაციის კონცეფცია, რაც გულისხმობს ცხოველის ორგანოს გადანერგვას ადამიანში. ღორი ამ თვალსაზრისით ყველაზე პერსპექტიული დონორია, რადგან მისი ორგანოების ზომა და ფუნქცია ახლოსაა ადამიანისას, მისი გამრავლება შედარებით მარტივია და ბიოუსაფრთხოების კონტროლი შესაძლებელია. თუმცა ბუნებრივ პირობებში ღორის ორგანო ადამიანის ორგანიზმისთვის უცხოა და ძლიერი იმუნური რეაქცია იწვევს, რაც სწრაფ უარყოფას განაპირობებს.
სამეცნიერო და კლინიკური ანალიზი
ბოლო ათწლეულში გენური რედაქტირების ტექნოლოგიების განვითარებამ, განსაკუთრებით იმ მეთოდის, რომელიც ცნობილია სახელწოდებით CRISPR, შესაძლებელი გახადა ღორის გენომის მიზანმიმართული შეცვლა ისე, რომ მისი ორგანოები უფრო თავსებადი გახდეს ადამიანის იმუნურ სისტემასთან [3]. ერთ-ერთი მთავარი ბიოლოგიური პრობლემა, რომელსაც მეცნიერები ებრძვიან, არის ალფა-გალის სახელით ცნობილი შაქროვანი სტრუქტურა, რომელიც ღორის უჯრედებზე გვხვდება და ადამიანის ორგანიზმისთვის ძლიერი ანტიგენია. როდესაც ეს მოლეკულა გენეტიკურად ითიშება, ორგანოს მიმართ მწვავე იმუნური რეაქცია მნიშვნელოვნად მცირდება.
ბიოტექნოლოგიური კომპანია eGenesis-მა შექმნა ღორები, რომელთა გენომში ერთდროულად ათზე მეტი ცვლილებაა შეტანილი. ეს ცვლილებები არა მხოლოდ ალფა-გალის გამომუშავებას თიშავს, არამედ ამცირებს ვირუსების გადაცემის რისკს და აუმჯობესებს ორგანოს ფიზიოლოგიურ თავსებადობას [4]. სწორედ ამ ღორების თირკმელებზე გასცა ნებართვა აშშ-ის სურსათისა და წამლის ადმინისტრაციამ კლინიკური კვლევების დასაწყებად.
უკვე ჩატარებული ცალკეული ოპერაციები, მათ შორის ღორის გულისა და თირკმლის გადანერგვა მძიმე პაციენტებში, ადასტურებს, რომ ტექნოლოგია პრინციპულად მუშაობს, თუმცა გრძელვადიანი შედეგები ჯერ კიდევ კვლევის საგანია [5].
სტატისტიკა და მტკიცებულებები
ორგანოთა უკმარისობა მსოფლიოში სიკვდილიანობის ერთ-ერთ მნიშვნელოვან მიზეზად რჩება. თირკმლის უკმარისობის მქონე პაციენტებისთვის დიალიზი სიცოცხლის შენარჩუნების დროებით საშუალებას იძლევა, თუმცა იგი ვერ ანაცვლებს სრულფასოვან ორგანოს. კვლევების მიხედვით, თირკმლის გადანერგვის შემდეგ პაციენტების სიცოცხლის ხანგრძლივობა და ცხოვრების ხარისხი მნიშვნელოვნად იზრდება [6].
შეერთებულ შტატებში ყოველწლიურად დაახლოებით 17 ადამიანი იღუპება მხოლოდ იმის გამო, რომ მათ დროულად ვერ გადაუნერგეს საჭირო ორგანო. ამ ფონზე თუნდაც ნაწილობრივი ჩანაცვლება ცხოველური ორგანოებით ათასობით სიცოცხლის გადარჩენას ნიშნავს.
საერთაშორისო გამოცდილება
მსოფლიო ჯანდაცვის ორგანიზაცია, აშშ-ის დაავადებათა კონტროლის ცენტრი და წამყვანი სამედიცინო ჟურნალები, როგორიცაა The Lancet და NEJM, ქსენოტრანსპლანტაციას განიხილავენ როგორც ერთ-ერთ ყველაზე პერსპექტიულ, თუმცა სიფრთხილეს საჭირო მიმართულებას [7]. მათი შეფასებით, მთავარი გამოწვევებია გრძელვადიანი იმუნური უსაფრთხოება, ზოონოზური ინფექციების რისკი და ეთიკური საკითხები.
საერთაშორისო ექსპერტთა კონსენსუსი მიუთითებს, რომ მკაცრი ბიოუსაფრთხოების და კლინიკური მონიტორინგის პირობებში ეს ტექნოლოგია შეიძლება გადაიქცეს სტანდარტულ თერაპიულ ვარიანტად მომდევნო ათწლეულში.
საქართველოს კონტექსტი
საქართველოში ორგანოთა გადანერგვის საჭიროება ყოველწლიურად იზრდება, თუმცა დონორთა სიმცირე კვლავ სერიოზულ პრობლემად რჩება. ადგილობრივი ჯანდაცვის სისტემა თანდათან ერთვება საერთაშორისო კვლევით და აკადემიურ სივრცეში, მათ შორის ისეთი პლატფორმების მეშვეობით, როგორიც არის https://www.gmj.ge, სადაც ტრანსპლანტოლოგიისა და ბიოეთიკის თემები განიხილება.
ქსენოტრანსპლანტაციის ტექნოლოგიის განვითარება საქართველოსთვის გრძელვადიან პერსპექტივაში შეიძლება ნიშნავდეს წვდომას უფრო ფართო სამკურნალო შესაძლებლობებზე, თუმცა აუცილებელია ხარისხისა და უსაფრთხოების სტანდარტების დაცვა, რასაც უზრუნველყოფს ისეთი სერტიფიკაციისა და რეგულაციის სისტემები, როგორიცაა https://www.certificate.ge. საზოგადოებრივი ჯანდაცვის თვალსაზრისით, ამ თემის გააზრება მნიშვნელოვანია, რასაც ხელს უწყობს https://www.publichealth.ge-ზე განთავსებული ანალიტიკური მასალებიც.
მითები და რეალობა
ქსენოტრანსპლანტაციის გარშემო ხშირად ვრცელდება მოსაზრება, რომ ცხოველის ორგანოები ავტომატურად უარყოფილია ადამიანის ორგანიზმის მიერ. თანამედროვე გენური რედაქტირების პირობებში ეს უკვე აღარ არის ზუსტი, რადგან იმუნური შეუთავსებლობა მნიშვნელოვნად არის შემცირებული [8].
არსებობს შიში, რომ ცხოველური ვირუსები ადვილად გადაეცემა ადამიანებს, თუმცა თანამედროვე ბიოინჟინერია მიზანმიმართულად ამცირებს ამ რისკს გენომური ფილტრაციის გზით.
ხშირად დასმული კითხვები (Q&A)
ღორის თირკმელი რამდენ ხანს ფუნქციონირებს ადამიანში?
დღემდე ჩატარებულ შემთხვევებში ფუნქციონირება თვეების განმავლობაში შენარჩუნდა, თუმცა გრძელვადიანი მონაცემები ჯერ გროვდება.
არის თუ არა ეს მეთოდი ეთიკურად დასაშვები?
საერთაშორისო ბიოეთიკური კომიტეტები მიიჩნევენ, რომ მკაცრი რეგულაციის პირობებში სიცოცხლის გადარჩენა ამართლებს მის გამოყენებას.
როდის შეიძლება გახდეს ეს ტექნოლოგია ხელმისაწვდომი?
თუ მიმდინარე კვლევები წარმატებით დასრულდა, ფართო კლინიკური გამოყენება შესაძლებელია მომდევნო რამდენიმე წლის განმავლობაში.
დასკვნა — საზოგადოებრივი ჯანდაცვის პერსპექტივით
გენურად მოდიფიცირებული ღორების ორგანოების გამოყენება ადამიანებში წარმოადგენს რეალურ შესაძლებლობას ორგანოთა დეფიციტის კრიზისის შესამსუბუქებლად. საზოგადოებრივი ჯანდაცვის თვალსაზრისით ეს ნიშნავს სიცოცხლის გახანგრძლივებას, დიალიზისა და ხანგრძლივი ჰოსპიტალიზაციის შემცირებას და ჯანდაცვის რესურსების უფრო ეფექტიან განაწილებას. ამავდროულად, აუცილებელია მკაცრი რეგულაცია, გამჭვირვალე კლინიკური კვლევები და საზოგადოების ინფორმირება, რაც უზრუნველყოფს ტექნოლოგიის უსაფრთხო და ეთიკურ ინტეგრაციას მედიცინაში, მათ შორის ისეთ საინფორმაციო სივრცეებში, როგორიც არის https://www.sheniekimi.ge.
წყაროები
- World Health Organization. Transplantation and Organ Donation. https://www.who.int
- United Network for Organ Sharing. Data and Statistics. https://unos.org
- National Institutes of Health. Genome Editing Technologies. https://www.nih.gov
- eGenesis. Genetic Engineering of Porcine Organs. https://egenesisbio.com
- New England Journal of Medicine. First Clinical Xenotransplantation Cases. https://www.nejm.org
- Centers for Disease Control and Prevention. Chronic Kidney Disease in the United States. https://www.cdc.gov
- The Lancet. Xenotransplantation Review. https://www.thelancet.com
- BMJ. Safety and Ethics of Xenotransplantation. https://www.bmj.com
