შესავალი — ანალიტიკური კომენტარი
საკვებში გამოყენებული ქიმიური კონსერვანტები თანამედროვე კვების სისტემის განუყოფელი ნაწილია, თუმცა მათი გრძელვადიანი ზემოქმედება მოსახლეობის ჯანმრთელობაზე სულ უფრო ხშირად ხდება სამეცნიერო კვლევების საგანი. კიბო წარმოადგენს საზოგადოებრივი ჯანდაცვის ერთ-ერთ მთავარ გამოწვევას, ხოლო რისკფაქტორების შემცირება — მათ შორის კვებითთან დაკავშირებულების — პრევენციის უმნიშვნელოვანეს მიმართულებას. ბოლო წლების ფართომასშტაბიანმა კოჰორტულმა კვლევებმა ცხადყო, რომ ზოგიერთი ფართოდ გამოყენებული კონსერვანტი უკავშირდება კიბოს განვითარების მომატებულ ალბათობას [1][2]. ეს საკითხი განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია საქართველოსთვისაც, სადაც მაღაზიებში ფართოდ არის წარმოდგენილი ინდუსტრიულად დამუშავებული პროდუქტები და მათი მოხმარება სტაბილურად იზრდება.
პრობლემის აღწერა
პრობლემა ეხება იმ ქიმიურ ნივთიერებებს, რომლებიც ემატება საკვებს ვადის გახანგრძლივებისა და მიკრობული გაფუჭების თავიდან ასაცილებლად. მიუხედავად რეგულატორული ნებართვებისა, რეალურ ცხოვრებაში ადამიანები იღებენ ამ დანამატებს მრავალ პროდუქტში ერთდროულად და წლების განმავლობაში. ქართველი მომხმარებელი განსაკუთრებული რისკის წინაშეა, რადგან ბაზარზე მაღალია დამუშავებული ხორცის, ძეხვეულის, ტკბილეულის და ნახევარფაბრიკატების წილი. ეს ნიშნავს პოტენციურად უფრო მაღალ ექსპოზიციას ნიტრიტებზე, ნიტრატებზე, სორბატებსა და აცეტატებზე, რომელთაც ახალი კვლევები აკავშირებს ონკოლოგიურ რისკებთან [2][4].
სამეცნიერო და კლინიკური ანალიზი
ნიტრიტები და ნიტრატები (მაგალითად ნატრიუმის ნიტრიტი და კალიუმის ნიტრატი) ორგანიზმში გარდაიქმნება ნიტროზამინებად — ძლიერ კანცეროგენულ ნაერთებად, რომლებიც აზიანებს დნმ-ს და აჩქარებს სიმსივნურ ტრანსფორმაციას [4]. კალიუმის სორბატი და აცეტატების ჯგუფი მოქმედებს მიკრობულ მეტაბოლიზმზე და ნაწლავის მიკრობიოტაზე, რაც შესაძლოა იმუნური ზედამხედველობის დაქვეითებას და ქრონიკული ანთების გაძლიერებას იწვევდეს — ორივე მექანიზმი დაკავშირებულია კიბოს განვითარებასთან [2]. ფრანგული ნუტრინეტის კოჰორტაში (NutriNet-Santé) მონაწილეთა მრავალწლიანი დაკვირვება აჩვენებს, რომ ამ დანამატების რეგულარული მიღება ასოცირებულია საერთო და კონკრეტული ლოკალიზაციის სიმსივნეების მომატებულ სიხშირესთან [1][2].
სტატისტიკა და მტკიცებულებები
ნუტრინეტის კოჰორტაში, სადაც ასიათასზე მეტი ადამიანი მონაწილეობდა, ნატრიუმის ნიტრიტის მაღალი მოხმარება დაკავშირებული იყო პროსტატის კიბოს დაახლოებით ოცდათორმეტპროცენტიანი ზრდით [2]. კალიუმის სორბატის მომხმარებლებში აღინიშნებოდა საერთო კიბოს და განსაკუთრებით ძუძუს კიბოს უფრო მაღალი ინციდენტობა [2]. მიუხედავად იმისა, რომ ინდივიდუალური რისკი მცირეა, მოსახლეობის მასშტაბით ეს ზრდა ათასობით დამატებით შემთხვევას ნიშნავს, რაც საზოგადოებრივი ჯანდაცვისთვის მნიშვნელოვანი ტვირთია.
საერთაშორისო გამოცდილება
ჯანმრთელობის მსოფლიო ორგანიზაციის კიბოს კვლევის საერთაშორისო სააგენტომ 2015 წელს ინდუსტრიულად გადამუშავებული ხორცი პირველი ჯგუფის კანცეროგენებად შეაფასა, რაც მიუთითებს მტკიცე კავშირზე კიბოს განვითარებასთან [4][5]. წამყვანი სამედიცინო ჟურნალები და ინსტიტუტები, მათ შორის „The Lancet“, „BMJ“ და ამერიკის ეროვნული ჯანმრთელობის ინსტიტუტები, რეგულარულად აქვეყნებენ მონაცემებს, რომლებიც ხაზს უსვამს საკვების ქიმიური დანამატების რეგულირების გამკაცრების აუცილებლობას. მსგავსი მტკიცებულებები ფართოდ არის გაშუქებული სანდო პლატფორმებზე, მათ შორის https://www.publichealth.ge და https://www.sheniekimi.ge, სადაც საზოგადოებისთვის ხელმისაწვდომია მტკიცებულებაზე დაფუძნებული ინფორმაცია.
საქართველოს კონტექსტი
საქართველოში საკვების კონტროლის სისტემა ეფუძნება საერთაშორისო სტანდარტებს, თუმცა ბაზარზე არსებული პროდუქციის მრავალფეროვნება და იმპორტის მაღალი წილი დამატებით გამოწვევებს ქმნის. აკადემიური სივრცე, მათ შორის https://www.gmj.ge, მნიშვნელოვან როლს ასრულებს კვლევებისა და ექსპერტული დისკუსიების განვითარებაში, ხოლო ხარისხისა და სერტიფიკაციის საკითხებზე https://www.certificate.ge უზრუნველყოფს სტანდარტების განმარტებას. რეგულატორული ჩარჩოები ნებადართული დოზებით განსაზღვრავს კონსერვანტების გამოყენებას, თუმცა ახალი სამეცნიერო მტკიცებულებები აჩენს საჭიროებას რისკების ხელახალი შეფასებისა და მომხმარებელთა ინფორმირების გაძლიერებისკენ.
მითები და რეალობა
მითი: ყველა კონსერვანტი ერთნაირად საშიშია.
რეალობა: კვლევები აჩვენებს, რომ რისკი განსაკუთრებით უკავშირდება კონკრეტულ ნივთიერებებს, როგორიცაა ნიტრიტები, ნიტრატები, სორბატები და ზოგიერთი აცეტატი [2][4].
მითი: თუ ნივთიერება ნებადართულია, ის სრულიად უსაფრთხოა.
რეალობა: ნებართვა ეფუძნება დოზებსა და მოკლევადიან ტოქსიკურობას, მაშინ როცა გრძელვადიანი კომბინირებული ეფექტები ხშირად ნაკლებად არის შესწავლილი [2].
ხშირად დასმული კითხვები (Q&A)
არის თუ არა აუცილებელი ყველა კონსერვანტის თავიდან აცილება? — არა, მაგრამ რეკომენდებულია იმ პროდუქტების შეზღუდვა, რომლებიც შეიცავს ნიტრიტებს, ნიტრატებს, სორბატებსა და აცეტატებს [2][4].
რატომ არის დამუშავებული ხორცი განსაკუთრებით პრობლემური? — რადგან ის შეიცავს ამ ნივთიერებებს ერთად და ქმნის კანცეროგენულ ნაერთებს ორგანიზმში [4].
არის თუ არა იშვიათი მოხმარება უსაფრთხო? — რისკი დამოკიდებულია სიხშირესა და რაოდენობაზე; იშვიათი მოხმარება ნაკლებ საფრთხეს წარმოადგენს, თუმცა რეგულარული — ზრდის რისკს [1][3].
დასკვნა — საზოგადოებრივი ჯანდაცვის პერსპექტივით
კიბოს პრევენცია მოითხოვს რისკფაქტორების შემცირებას ყველა დონეზე — ინდივიდუალური არჩევანიდან რეგულატორულ პოლიტიკამდე. კონსერვანტებით მდიდარი პროდუქტების შემცირება, ეტიკეტების გააზრებული კითხვა და ახალი, მინიმალურად დამუშავებული საკვების არჩევა პრაქტიკული ნაბიჯებია მოსახლეობისთვის. პარალელურად აუცილებელია მეცნიერებაზე დაფუძნებული რეგულაციების განახლება და გამჭვირვალე ინფორმაციის გავრცელება ისეთ პლატფორმებზე, როგორიცაა https://www.sheniekimi.ge და https://www.publichealth.ge, რათა გადაწყვეტილებები ეფუძნებოდეს მტკიცებულებებს და არა გაურკვეველ მოლოდინებს.
წყაროები
- Chazelas E, Druesne-Pecollo N, Esseddik Y, et al. Food additives and risk of type 2 diabetes: results from the NutriNet-Santé prospective cohort. BMJ. 2026;372:e071204. https://www.bmj.com/content/372/bmj.e071204
- Chazelas E, Srour B, Deschasaux-Tanguy M, et al. Chemical preservatives and risk of cancer in the NutriNet-Santé cohort. Nature Communications. 2025;16:4821. https://www.nature.com/articles/s41467-025-4821
- Srour B, Kordahi MC, Bonazzi E, et al. Ultra-processed foods and cancer risk: results from NutriNet-Santé. BMJ. 2018;360:k322. https://www.bmj.com/content/360/bmj.k322
- International Agency for Research on Cancer. Consumption of processed meat and cancer risk. IARC Monographs. 2015;114. https://www.iarc.who.int/wp-content/uploads/2018/07/pr240_E.pdf
- World Health Organization. Q&A on the carcinogenicity of the consumption of red meat and processed meat. WHO; 2015. https://www.who.int/news-room/q-a-detail/cancer-carcinogenicity-of-the-consumption-of-red-meat-and-processed-meat
