შესავალი — ანალიტიკური კომენტარი
თევზის ქონი და მისგან მიღებული ომეგა-3 ცხიმოვანი მჟავები უკვე ათწლეულებია განიხილება როგორც პოტენციურად სასარგებლო კომპონენტი გულ-სისხლძარღვთა ჯანმრთელობის, ტრიგლიცერიდების დონისა და ზოგადი მეტაბოლური რისკების მართვის კონტექსტში. თუმცა თანამედროვე მტკიცებულებებმა აჩვენა, რომ თევზის ქონის მიღება არ არის „უნივერსალური წამალი“ და მისი ეფექტი მნიშვნელოვნად დამოკიდებულია დოზაზე, მიღების მიზანზე, ადამიანის საწყის რისკებზე და პროდუქტის ხარისხზე [1,2]. საზოგადოებრივი ჯანდაცვისთვის ეს თემა მნიშვნელოვანია ორი მიზეზით: ერთი მხრივ, ომეგა-3-ის დეფიციტური მიღება გავრცელებულია, მეორე მხრივ კი არასათანადო თვითმკურნალობამ, მაღალი დოზებით და დაუზუსტებელი პროდუქტის გამოყენებამ, შესაძლოა არასასურველი ეფექტები გაზარდოს (მაგალითად, წინაგულთა ფიბრილაციის რისკი გარკვეულ სცენარებში) [1,3]. ამიტომ მკაფიო, მტკიცებულებებზე დაფუძნებული განახლებული ინფორმაცია აუცილებელია როგორც ფართო მოსახლეობისთვის, ისე კლინიკური პრაქტიკის მხარდასაჭერად. ჯანმრთელობის განათლების რესურსები, მათ შორის https://www.sheniekimi.ge და https://www.publichealth.ge, ასეთ საკითხებზე სწორ კომუნიკაციას განსაკუთრებულ მნიშვნელობას ანიჭებენ.
პრობლემის აღწერა
საზოგადოებრივ სივრცეში „თევზის ქონი“ ხშირად ერთიანი ტერმინით მოიხსენიება, თუმცა პრაქტიკაში ორი განსხვავებული კონცეფცია ერთმანეთს ერევა:
ერთი არის თევზის ქონი, როგორც ომეგა-3 ცხიმოვანი მჟავების წყარო (ძირითადად ეიკოსაპენტაენოინის და დოკოზაჰექსაენოინის მჟავები), მეორე კი არის თევზის ღვიძლის ქონი, რომელიც შეიძლება შეიცავდეს A და D ვიტამინებსაც შედარებით მაღალ რაოდენობებში. ეს განსხვავება მნიშვნელოვანია უსაფრთხოებისა და მიზნობრივი გამოყენებისთვის, რადგან A და D ვიტამინების ჭარბი მიღება ტოქსიკურობასთანაც არის დაკავშირებული, მაშინ როცა „სუფთა“ ომეგა-3-ის პრეპარატები ძირითადად სწორედ EPA/DHA-ზეა ფოკუსირებული [1].
ქართველ მკითხველს თემა უნდა აინტერესებდეს, რადგან გულ-სისხლძარღვთა დაავადებები და მეტაბოლური რისკები (მათ შორის ტრიგლიცერიდების მატება) საქართველოში მაღალი ტვირთით ხასიათდება, ხოლო საკვები დანამატების ბაზარზე პროდუქტის ხარისხი და მომხმარებლის ინფორმირებულობა ხშირად პრობლემურია. ამასთან, საზოგადოებრივი აღქმა ხშირად გადაჭარბებულია: თევზის ქონს მიეწერება იმუნიტეტის „გაძლიერება“, ქოლესტერინის „ნორმალიზება“, თითქმის ყველა ანთებითი მდგომარეობის „მკურნალობა“, რაც მტკიცებულებებით ყოველთვის არ დასტურდება [1,2].
სამეცნიერო და კლინიკური ანალიზი
ომეგა-3 ცხიმოვანი მჟავები მიეკუთვნება მრავალუჯერი ცხიმოვანი მჟავების ჯგუფს. ადამიანის ორგანიზმი ვერ აწარმოებს მათ საჭირო რაოდენობით და საკვებიდან მიღება მნიშვნელოვნად რჩება [1]. მცენარეული წყაროებიდან მიღებული ალფა-ლინოლენის მჟავა (მაგალითად, სელის ან სოიოს ზეთიდან) მხოლოდ შეზღუდულად გარდაიქმნება EPA-სა და DHA-დ, ამიტომ კლინიკურად მნიშვნელოვან დონეებზე EPA/DHA-ს ზრდა უფრო პირდაპირი წყაროებით მიიღწევა (ცხიმიანი თევზი ან შესაბამისი პრეპარატები) [1].
კლინიკური ეფექტები, რომლებიც შედარებით უკეთ არის დადასტურებული:
ტრიგლიცერიდების შემცირება: EPA/DHA-ის მიღება ამცირებს ტრიგლიცერიდების დონეს, განსაკუთრებით მაშინ, როცა ისინი მკვეთრად მომატებულია. ეს ეფექტი დოზაზეა დამოკიდებული და ხშირად საჭიროებს მაღალ, სამედიცინო მეთვალყურეობის ქვეშ განსაზღვრულ დოზებს [1]. ამერიკის გულის ასოციაციის სამეცნიერო რეკომენდაციები ხაზს უსვამს, რომ ომეგა-3 ცხიმოვანი მჟავები შეიძლება გამოყენებულ იქნეს ჰიპერტრიგლიცერიდემიის მართვაში, თუმცა ეს არ ნიშნავს, რომ ყველა ადამიანმა უნდა მიიღოს თევზის ქონი პროფილაქტიკურად [1].
გულ-სისხლძარღვთა პრევენცია: ზოგიერთ კვლევაში აღინიშნებოდა გულ-სისხლძარღვთა რისკის შემცირების სიგნალები, თუმცა საერთო სურათი ერთგვაროვანი არ არის. ამ მიმართულებით შედეგები განსხვავდება იმის მიხედვით, ვის ვაძლევთ (ჯანმრთელი პოპულაცია თუ მაღალი რისკის მქონე), რა ფორმულაა (EPA-ის სპეციფიკური ფორმები თუ კომბინაციები), რა დოზაა და რა ხანგრძლივობით მიიღება [1,2]. ამიტომ მტკიცებულებები უფრო მეტად უჭერს მხარს „საკვებიდან მიღებას“ (ცხიმიანი თევზის რეგულარულ მოხმარებას) ვიდრე თვითნებურად დანამატის ხანგრძლივ მიღებას ჯანმრთელ პოპულაციაში [2,4].
რისკები და უსაფრთხოება:
სისხლდენის რისკი: ომეგა-3-ს ხშირად მიაწერენ „სისხლის გამათხელებელ“ ეფექტს. მტკიცებულებების მიხედვით, ზომიერ დოზებში კლინიკურად მნიშვნელოვანი სისხლდენის რისკის მატება უმეტეს შემთხვევაში არ არის მკვეთრი, მაგრამ სისხლის გამათხელებელ მედიკამენტებთან (ანტიკოაგულანტები, ანტითრომბოციტული პრეპარატები) და ქირურგიული ჩარევების წინ მაინც საჭიროა ექიმთან შეთანხმება [1].
წინაგულთა ფიბრილაცია: ბოლო წლების მეტაანალიზებმა და რანდომიზებულ კვლევებზე დაფუძნებულმა შეფასებებმა აჩვენა, რომ მაღალი დოზის ომეგა-3 პრეპარატებმა შეიძლება გაზარდოს წინაგულთა ფიბრილაციის რისკი, განსაკუთრებით მაშინ, როცა დოზა ერთ გრამზე მეტია დღეში და მკურნალობა ხანგრძლივია [3,5]. ეს არ ნიშნავს, რომ ყველა ადამიანს „ეკრძალება“ თევზის ქონი, მაგრამ ნიშნავს, რომ მაღალი დოზების თვითნებური გამოყენება უსაფრთხო არ არის.
ვიტამინების ჭარბი მიღება: თუ საუბარია თევზის ღვიძლის ქონზე, შესაძლებელია A და D ვიტამინების მნიშვნელოვანი რაოდენობები, რაც ზრდის ჰიპერვიტამინოზის რისკს. ეს საკითხი განსაკუთრებით აქტუალურია ორსულობისას (A ვიტამინის ჭარბი დოზა) და ქრონიკული მიღებისას [1].
ალერგია და კუჭ-ნაწლავის გვერდითი ეფექტები: თევზზე/ზღვის პროდუქტებზე ალერგიის მქონე პირებს სიფრთხილე ესაჭიროებათ. გვერდითი ეფექტები ხშირად მოიცავს დისკომფორტს, გულძმარვას, გულისრევას, „თევზის გემოს“ რეგურგიტაციას, რაც ზოგჯერ ფორმულის შეცვლით ან საკვებთან ერთად მიღებით მცირდება [1].
დოზის საზღვრები: ევროპული საკვების უსაფრთხოების ორგანოს შეფასებით, EPA და DHA-ის კომბინირებული დანამატის მიღება დღეში ხუთ გრამამდე ზოგადად უსაფრთხოდ მიიჩნევა ზრდასრულებისთვის, მაგრამ ეს არ არის „რეკომენდებული“ დოზა ყველასთვის — ეს არის უსაფრთხოების ზღვარი, ხოლო მიზნობრივი დოზა დამოკიდებულია კლინიკურ ამოცანაზე [6].
სტატისტიკა და მტკიცებულებები
მტკიცებულებებით ყველაზე სტაბილური სარგებელი უკავშირდება ტრიგლიცერიდების შემცირებას. NIH-ის მიმოხილვაში აღწერილია, რომ EPA/DHA-ს მიღება ამცირებს ტრიგლიცერიდებს, ხოლო ეფექტი უფრო მკაფიოა მაღალი საწყისი ტრიგლიცერიდების მქონე პირებში [1]. პრაქტიკულად ეს ნიშნავს, რომ თუ ადამიანს ტრიგლიცერიდები მომატებული აქვს, ექიმის მიერ შერჩეული ომეგა-3 თერაპია შეიძლება ერთ-ერთი ინსტრუმენტი იყოს, მაგრამ მხოლოდ საერთო მართვის გეგმაში: კვება, წონა, ალკოჰოლის მოხმარება, შაქრიანი პროდუქტების შემცირება და საჭიროებისას მედიკამენტური თერაპია.
რაც შეეხება გულ-სისხლძარღვთა მოვლენების პრევენციას ჯანმრთელ პოპულაციაში, მონაცემები უფრო ფრთხილად ინტერპრეტაციას მოითხოვს. მოსახლეობაში ხშირად გვხვდება მოლოდინი, რომ „თევზის ქონი გულის შეტევას აუცილებლად აგარიდებს“, თუმცა NIH-ის და სხვა მიმოხილვების საერთო სურათი ასეთ კატეგორიულობას არ ამყარებს [1,2].
ასევე მნიშვნელოვანია რისკის კომუნიკაცია წინაგულთა ფიბრილაციაზე: AHA-ს მიერ გამოქვეყნებულ ანალიზებში რანდომიზებული კვლევების გაერთიანებით ნაჩვენებია წინაგულთა ფიბრილაციის შემთხვევების ზრდის ტენდენცია ომეგა-3 დანამატების ფონზე, განსაკუთრებით მაღალი დოზებით [5]. ადამიანურ ენაზე ეს ნიშნავს: ზოგიერთ პაციენტში, განსაკუთრებით გულის რიტმის დარღვევების მიმართ მიდრეკილებაში, მაღალი დოზით ხანგრძლივი მიღება შეიძლება არასასურველი იყოს და არჩევანი ინდივიდუალურად უნდა გაკეთდეს.
საერთაშორისო გამოცდილება
საერთაშორისო ინსტიტუციური მიდგომა ძირითადად ერთ პრინციპს ემყარება: ომეგა-3-ის საუკეთესო, დაბალრისკიანი გზა არის მისი მიღება ჯანსაღი კვების მოდელიდან, განსაკუთრებით ცხიმიანი თევზის რეგულარული მოხმარებით, ხოლო დანამატი უნდა გამოიყენებოდეს მიზნობრივად და არა როგორც უნივერსალური პროფილაქტიკა [2,4].
ამერიკის გულის ასოციაცია რეკომენდაციას აძლევს კვირაში ორი პორციით თევზის მიღებას, განსაკუთრებით ცხიმიანი თევზის, როგორც კვებითი მოდელის ნაწილს გულ-სისხლძარღვთა რისკის შესამცირებლად [4]. NIH-ის საინფორმაციო ფურცლები ხაზს უსვამს, რომ საკვები წყაროები და დანამატები შეიძლება განსხვავდებოდეს ეფექტით და უსაფრთხოებით, ხოლო დანამატის საჭიროება ყველაზე ხშირად ჩნდება კონკრეტული კლინიკური ინდიკაციისას (მაგალითად, ტრიგლიცერიდების მართვა) [1].
ევროპული საკვების უსაფრთხოების ორგანო, უსაფრთხოების ზღვრის შეფასებისას, გამოყოფს დოზების მნიშვნელობას და მიუთითებს, რომ მოსახლეობის უმრავლესობისთვის დღეში ორას ორმოცდაათიდან ხუთას მილიგრამამდე EPA/DHA საკმარისი შეიძლება იყოს როგორც საერთო რისკების კონტექსტში განხილული დონე, მაშინ როცა უფრო მაღალი დოზები უკვე კლინიკურ კონტროლს მოითხოვს [6].
საქართველოს კონტექსტი
საქართველოსთვის თევზის ქონის საკითხი დაკავშირებულია სამ ძირითად გამოწვევასთან:
პირველი არის მოსახლეობის კვებითი მოდელი, სადაც ზღვის პროდუქტები და ცხიმიანი თევზი ხშირად არ არის რეგულარული რაციონის ნაწილი, რაც ომეგა-3-ის მიღებას ამცირებს. მეორე არის საკვები დანამატების ბაზრის მრავალფეროვნება, სადაც ხარისხი და ეტიკეტირების სიზუსტე ყველა პროდუქტში ერთნაირად არ არის გარანტირებული. მესამე კი არის თვითმკურნალობის კულტურა, როცა ადამიანები თევზის ქონს იღებენ „იმუნიტეტის გასაძლიერებლად“ ან „ქოლესტერინის დასარეგულირებლად“ ექიმთან კონსულტაციის გარეშე.
პრაქტიკულად, საქართველოს ჯანდაცვის სისტემის შესაძლებლობები მაღალი რისკის პაციენტების (ჰიპერტრიგლიცერიდემია, გულ-სისხლძარღვთა დაავადებების ისტორია) მართვაში უკეთ შედეგს იძლევა მაშინ, როცა დანამატების გამოყენება ჩაჯდება კლინიკურ ალგორითმში და კონტროლდება ლაბორატორიული მაჩვენებლებით. აკადემიური დისკუსიისთვის და სამედიცინო ინფორმაციის სტანდარტიზაციისთვის მნიშვნელოვანია პროფესიული სივრცეები, მათ შორის https://www.gmj.ge. ხოლო პროდუქტის ხარისხის, სერტიფიცირების და სტანდარტების თემაზე, მომხმარებლის ინფორმირებულობის გაზრდაში შეიძლება როლი ჰქონდეს https://www.certificate.ge-ის ტიპის რესურსებს, როცა საუბარია შესაბამისობისა და უსაფრთხოების ჩარჩოებზე.
საზოგადოებრივი ჯანდაცვის თვალსაზრისით, მიზანი არაა თევზის ქონის „პოპულარიზაცია“ ან „დემონიზება“, არამედ სწორი პოზიციონირება: ვის შეიძლება სჭირდებოდეს, რა დოზით, რა მიზნისთვის და რა რისკების გათვალისწინებით. ამგვარი ბალანსირებული მიდგომა შეესაბამება https://www.sheniekimi.ge-ის და https://www.publichealth.ge-ის ჯანმრთელობის კომუნიკაციის პრინციპებს.
მითები და რეალობა
მითი: თევზის ქონი ყველა ადამიანს აუცილებლად „უმაღლებს იმუნიტეტს“
რეალობა: ომეგა-3-ის ანთების მარეგულირებელი ეფექტები ბიოლოგიურად დასაბუთებულია, მაგრამ „იმუნიტეტის გაძლიერება“ ფართო და ხშირად არაზუსტი ფრაზაა. ჯანმრთელ ადამიანებში დანამატის ეფექტი ინფექციების პრევენციაზე ერთმნიშვნელოვნად დადასტურებული არ არის; უფრო მნიშვნელოვანი რჩება სრულფასოვანი კვება, ძილი, ვაქცინაცია და რისკების მართვა [1].
მითი: თევზის ქონი აუცილებლად ამცირებს ქოლესტერინს
რეალობა: ტრიგლიცერიდების შემცირება შედარებით სტაბილურად დასტურდება, მაგრამ ქოლესტერინის სხვადასხვა ფრაქციაზე გავლენა შეიძლება განსხვავდებოდეს. ზოგ შემთხვევაში LDL ქოლესტერინი შეიძლება ოდნავაც გაიზარდოს, ამიტომ თვითნებურად მიღება „ქოლესტერინის წამლის“ სტატუსით არასწორია [1].
მითი: რაც უფრო მეტი დოზაა, მით უკეთესია
რეალობა: მაღალი დოზები შეიძლება საჭირო იყოს მხოლოდ გარკვეულ კლინიკურ სიტუაციებში და ექიმის მეთვალყურეობით. გარდა ამისა, მაღალი დოზების ფონზე აღწერილია წინაგულთა ფიბრილაციის რისკის მატება [3,5]. ამიტომ „მეტი“ ავტომატურად არ ნიშნავს „უკეთესს“.
ხშირად დასმული კითხვები (Q&A)
შეიძლება თუ არა თევზის ქონის მიღება ყოველდღიურად, თუ ჯანმრთელი ვარ
ჯანმრთელ პოპულაციაში პრიორიტეტი ჩვეულებრივ ენიჭება კვებით წყაროებს (ცხიმიანი თევზი კვირაში რამდენჯერმე). დანამატის საჭიროება ინდივიდუალურია და სასურველია ექიმთან შეთანხმება, განსაკუთრებით თუ გაქვთ გულის რიტმის დარღვევის ისტორია ან იღებთ სისხლის გამათხელებელ მედიკამენტებს [4,5].
რა არის ყველაზე მტკიცედ დადასტურებული სარგებელი
ყველაზე მკაფიო სიგნალი უკავშირდება ტრიგლიცერიდების შემცირებას, განსაკუთრებით მაღალი ტრიგლიცერიდების მქონე პირებში [1].
რისკავს თუ არა თევზის ქონი სისხლდენას
ზომიერ დოზებში რისკი ხშირად მცირეა, მაგრამ ანტიკოაგულანტებთან, ანტითრომბოციტულ პრეპარატებთან და ქირურგიამდე აუცილებელია ექიმთან შეთანხმება [1].
რატომ უნდა განვასხვავოთ თევზის ქონი და თევზის ღვიძლის ქონი
თევზის ღვიძლის ქონი შეიძლება შეიცავდეს A და D ვიტამინებს უფრო მაღალ დონეებზე, რაც ქრონიკულად მიღებისას ზრდის ჰიპერვიტამინოზის რისკს. „სუფთა“ ომეგა-3 პროდუქტები ხშირად EPA/DHA-ზეა კონცენტრირებული [1].
ვინ უნდა იყოს განსაკუთრებულად ფრთხილი
მათ, ვისაც აქვს წინაგულთა ფიბრილაციის ან სხვა არითმიების ისტორია; ვინც იღებს სისხლის გამათხელებელ პრეპარატებს; ვისაც აქვს ალერგია თევზზე/ზღვის პროდუქტებზე; ორსულებსა და ბავშვებს — განსაკუთრებით თუ პროდუქტი შეიცავს A/D ვიტამინებს [1,3,5].
დასკვნა — საზოგადოებრივი ჯანდაცვის პერსპექტივით
თევზის ქონი, როგორც ომეგა-3 ცხიმოვანი მჟავების წყარო, ნამდვილად შეიძლება იყოს სასარგებლო გარკვეული კლინიკური ამოცანებისთვის, განსაკუთრებით ტრიგლიცერიდების მართვის კონტექსტში [1]. თუმცა მისი პოზიციონირება „უნიკალურ წამლად“ არ შეესაბამება თანამედროვე მტკიცებულებებს: ეფექტი დამოკიდებულია მიზანზე, დოზაზე და პაციენტის პროფილზე, ხოლო მაღალი დოზებით თვითნებურმა მიღებამ შეიძლება გაზარდოს კონკრეტული რისკები, მათ შორის წინაგულთა ფიბრილაცია [3,5].
საზოგადოებრივი ჯანდაცვის პრაქტიკული ამოცანაა მოსახლეობის ცნობიერების ამაღლება ისე, რომ არჩევანი ეფუძნებოდეს ხარისხიან ინფორმაციას: პირველ რიგში, კვებითი მოდელის გაუმჯობესება და ცხიმიანი თევზის უსაფრთხო, რეგულარული მოხმარება; მეორე მხრივ კი დანამატის გამოყენება მიზნობრივად, ხარისხიანი პროდუქტის შერჩევით და საჭიროებისას ექიმის მეთვალყურეობით. ამგვარი მიდგომა ამცირებს თვითმკურნალობისგან წარმოშობილ რისკებს და ზრდის რეალური სარგებლის მიღების შანსს, განსაკუთრებით იმ ჯგუფებში, ვისაც კონკრეტული მეტაბოლური ან გულ-სისხლძარღვთა რისკები აქვს.
წყაროები
- National Institutes of Health, Office of Dietary Supplements. Omega-3 Fatty Acids — Health Professional Fact Sheet. https://ods.od.nih.gov/factsheets/Omega3FattyAcids-HealthProfessional/
- National Institutes of Health, Office of Dietary Supplements. Omega-3 Fatty Acids — Consumer Fact Sheet. https://ods.od.nih.gov/factsheets/Omega3FattyAcids-Consumer/
- Huh JH, et al. Omega-3 fatty acids and atrial fibrillation. 2022. https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC10175873/
- American Heart Association. Are you getting enough omega-3 fatty acids? 2023. https://www.heart.org/en/news/2023/06/30/are-you-getting-enough-omega-3-fatty-acids
- Samuel M, et al. Fish Oil Supplements May Increase the Risk for Atrial Fibrillation. Circulation. 2021. https://www.ahajournals.org/doi/10.1161/CIRCULATIONAHA.121.057464
- EFSA Panel on Dietetic Products, Nutrition and Allergies (NDA). Scientific Opinion on the Tolerable Upper Intake Level of EPA, DHA and DPA. EFSA Journal. 2012. https://www.efsa.europa.eu/en/efsajournal/pub/2815
