სინთეზური ქიმიური ნივთიერებები ჩვენს საკვებში – საფრთხე საზოგადოებრივი ჯანმრთელობისთვის
პროფესორი გიორგი ფხაკაძე, სპეციალურად www.sheniekimi.ge-სთვის
თქვენ რას მიირთმევთ ყოველდღე? – პური, ბურგერი, წვენი, სოსისი, შოკოლადი, იოგურტი თუ „დახვეწილი“ საუზმე ყუთიდან? ამ ყველაფერში, შესაძლოა, იმალებოდეს ტოქსიკური ნივთიერებები, რომლებიც თქვენს ჯანმრთელობას ყოველდღიურად საფრთხეს უქმნის.
Nature Medicine-ში ახლახან გამოქვეყნებულმა დიდმა მიმოხილვამ [Martínez Steele et al., 2025] ნათლად აჩვენა, რომ ულტრადამუშავებული საკვები პროდუქტები (UPFs) შესაძლოა იყოს ფარული ქიმიური დაბინძურების წყარო, რაც იწვევს სერიოზულ ფიზიოლოგიურ და მეტაბოლურ დარღვევებს.
რა ტიპის ქიმიურ დაბინძურებას ვხვდებით საკვებში?
ქიმიური დაბინძურება საკვებში ექვს ძირითად ეტაპზე გვხვდება:
1. ნედლი საკვები და წყალი
• მიკროპლასტიკები
• პესტიციდები
• გარემოს დამაბინძურებლები
2. ტრანსპორტირება
• საკონტაქტო ქიმიკატები (FCCs), მიკროპლასტიკები
• ბიოციდები, დეზინფექტანტები
3. დამუშავება (პროცესინგი)
• ქიმიური დანამატები
• ჰიგიენური საშუალებები
• წარმოების ნარჩენები
4. შეფუთვა
• ბისფენოლი A (BPA), ფთალატები, DEHP
• პლასტიკური კომპონენტები და საღებავები
5. შენახვა და მომზადება
• მაღალი ტემპერატურით გამოყოფილი ტოქსინები
• დამატებითი კონტაქტი მიკროპლასტიკებთან
რა ზემოქმედება აქვს ამ ქიმიკატებს ჩვენს ორგანიზმზე?
ახალმა მტკიცებულებებმა ცხადყო, რომ მეტად დამუშავებული საკვების მოხმარება პირდაპირ არის დაკავშირებული შემდეგ დაავადებებთან:
● ფსიქიკური დარღვევები
• დეპრესია, ანგსტი, განწყობის რყევა
● კარდიომეტაბოლური დაავადებები
• ინსულინის რეზისტენტობა
• ტიპი 2 დიაბეტი
• გულის დაავადებები
• ქოლესტერინის დისბალანსი
● სიმსუქნე (მოზარდებში და ზრდასრულებში)
• BPA და DEHP პირდაპირ ასოცირდება მეტაბოლურ სინდრომთან
● რეპროდუქციული დარღვევები
• პოლიცისტოზური საკვერცხის სინდრომი (PCOS)
• მამაკაცების უნაყოფობა (ფთალატები)
● ორსულობის გართულებები
• ნაყოფის გარდაცვალება
• ნაადრევი მშობიარობა
• პრეეკლამფსია
● ნაადრევი სიკვდილიანობა
• ქრონიკული დაავადებებით გამოწვეული შედეგები
რომელი ქიმიკატებია ყველაზე საშიში?
- BPA (ბისფენოლი A) – გამოიყენება პლასტიკსა და შეფუთვაში
- DEHP (ფთალატი) – პლასტიკის დამარბილებელი, რომელიც თერმოსაჩივლებში, შეფუთვებშია
- PFOA (პერფლოროქტანური მჟავა) – გამოყენებულია ცხიმგამძლე ქაღალდსა და შეფუთვებში
ეს ქიმიკატები ცნობილია როგორც ენდოკრინული დისრაპტორები, რაც ნიშნავს, რომ ისინი ბაძავენ ან ბლოკავენ ბუნებრივ ჰორმონებს და იწვევენ სისტემურ დარღვევებს.
რა ხდება საქართველოში?
საქართველოში, მიუხედავად იმისა, რომ არ არსებობს მკაცრი რეგულაციები ულტრა-დამუშავებული საკვების ქიმიურ უსაფრთხოებაზე, ბაზარზე ჭარბად გვხვდება იმპორტირებული და ადგილობრივი პროდუქტები, რომელთა კონტროლი მინიმალურია.
მთავარი გამოწვევებია:
• სურსათის უვნებლობის რეგულაციების სუსტი აღსრულება
• შეფუთვებში და პლასტიკებში ტოქსიკური კომპონენტების დაურეგულირებელი გამოყენება
• საკვების დამუშავების ტექნოლოგიების და დანამატების გაუმჭვირვალობა
პროფესორ გიორგი ფხაკაძის კომენტარი
„ჩვენს ყოველდღიურ საკვებში იმალება უხილავი საფრთხეები – ქიმიური დაბინძურება, რომლის მოქმედება შესაძლოა გამოჩნდეს წლების შემდეგ. დღეს რაც ბავშვმა მიირთვა, ხვალ შეიძლება მისი ჰორმონული სისტემა შეცვალოს. სახელმწიფომ და სამედიცინო საზოგადოებამ უნდა დაარეგულიროს საკვების ქიმიური უსაფრთხოება, ხოლო საზოგადოებამ უნდა გაიაზროს, რომ ჯანმრთელობა იწყება სახლში – არჩევანში, თუ რას ვაჭმევთ საკუთარ თავს და შვილებს.“
რა შეგვიძლია გავაკეთოთ?
- მოერიდეთ ულტრა-დამუშავებულ პროდუქტებს (შეფუთული წასახემსებლები, მზად საჭმელები, რაფინირებული პროდუქტები)
- უპირატესობა მიანიჭეთ ადგილობრივ და ბუნებრივ პროდუქტებს
- შეამოწმეთ შეფუთვები – მოერიდეთ “BPA” ან “plastic no. 7” ნიშანს
- არ შეინახოთ ცხელი საკვები პლასტიკში
- მოითხოვეთ რეგულაციები და გამჭვირვალობა საკვებ პროდუქტებთან მიმართებაში
წყაროები:
1. Martínez Steele EM, Monteiro CA. Synthetic chemical contaminants in foods and ultraprocessed foods: sources, types and health effects. Nature Medicine. 2025.
სრული სტატია: https://www.nature.com/articles/s41591-025-03697-5.epdf
2. WHO. Endocrine-disrupting chemicals and health. 2023. https://www.who.int/…/detail/endocrine-disrupting-chemicals
3. EFSA. Microplastics and food safety. 2022. https://www.efsa.europa.eu/en/topics/topic/microplastics
გაიგეთ მეტი
შენი ექიმი – www.sheniekimi.ge
პროფესორი გიორგი ფხაკაძე — დავით ტვილდიანის სამედიცინო უნივერსიტეტის პროფესორი, დიპლომირებული მედიკოსი (MD), ჯანდაცვის მაგისტრი (MPH) და მედიცინის დოქტორი (PhD) — არის საზოგადოებრივი ჯანდაცვის ინსტიტუტის თავმჯდომარე და საერთაშორისო ჯანდაცვის აღიარებული ექსპერტი, რომელსაც აქვს 25 წელზე მეტი გამოცდილება როგორც საქართველოში, ისე საერთაშორისო დონეზე.
