ადრეული ქორწინება
ადრეული ქორწინება
VIDEO: პირველად ისტორიაში, მეცნიერებმა გადაიღეს, როგორ ასუფთავებს ტვინი საკუთარ თავს მკვდარი ნეირონებისგან
ცნობილია, რომ ტვინს აქვს ნარჩენების მოსუფთავების ვრცელი სისტემა, რომელიც ბიოლოგიურ გზებს მკვდარი და ტოქსიკური ნეირონებისგან წმენდს. ახლახან, პირველად ისტორიაში, ლაბორატორიაში თაგვებზე ცდისას მეცნიერებმა ამ პროცესს ვიდეო გადაუღეს.
ჯერ კიდევ ბევრი რამ არ ვიცით იმის შესახებ, როგორ წმენდს ტვინი საკუთარ თავს მკვდარი ნეირონებისგან, როგორ რეაგირებს მათთან; შესაბამისად, ახალი კვლევა შეიძლება, წინგადადგმული დიდი ნაბიჯი იყოს ამ მიმართულებით, მიუხედავად იმისა, რომ ჯერ ისიც არ არის დადასტურებული, ასეთივე გზით მოქმედებს თუ არა ადამიანის თავის ტვინიც.
როგორ მუშაობს ტვინის წმენდის სისტემა?
ტვინს აქვს „ნარჩენების გასუფთავების სისტემა“, რომელიც ბიოლოგიური გზებით ებრძვის ტოქსიკურ და მკვდარ ნეირონებს. ამ პროცესს აქვს გადამწყვეტი მნიშვნელობა ნერვული სისტემის ჯანმრთელობის შენარჩუნებაში. ტვინი ეხმარება საკუთარ თავს, ხანდახან იფეთქოს და ახალი სტიმული მიიღოს განახლების პროცესში.
თუმცა, ეს პროცესები მრავალ ფაქტორებზეა დამოკიდებული, და მეცნიერები ჯერ კიდევ არ არიან დარწმუნებული, რამდენად გავს ეს პროცესი ადამიანის ტვინში ისეთივე მექანიზმებს, როგორც ცხოველებში.
ახალი კვლევა: პირველი ნაბიჯი
იელის უნივერსიტეტის მედიცინის სკოლის ნევროლოგმა ხაიმე გრუცენდლერმა აღნიშნა, რომ ეს აღმოჩენა ცოცხალი ძუძუმწოვრის ტვინში პირველად დაფიქსირდა. ეს არის დიდი ნაბიჯი ნევროლოგიური კვლევების მიმართულებით, რადგან ადრე მსგავსი კვლევები მხოლოდ ცხოველებზე იყო შესაძლებელი.
მეცნიერების თქმით, ვიდეო-რეგისტრაცია წარმოადგენს იმას, რაც ადრე მხოლოდ თეორიულად იყო წარმოდგენილი. ამ აღმოჩენამ შეიძლება მნიშვნელოვანი როლი შეასრულოს ტვინის დაზიანების აღდგენაში.
რა შედეგები შეიძლება ჰქონდეს ამ აღმოჩენას?
თუ მეცნიერები უფრო მეტად გაერკვევიან, როგორ მოქმედებს ტვინის გასუფთავების სისტემა, შესაძლოა სრულიად შეცვალოს ჩვენი გაგება ნევროლოგიური დაავადებების და ასაკთან დაკავშირებული დარღვევების მკურნალობაში. კონკრეტულად, საქმე ეხება ისეთ სერიოზულ დაავადებებს, როგორებიცაა ალცჰაიმერი და პარკინსონი, რომლებიც დაკავშირებულია ნეირონების სიკვდილთან და მათ სისტემურ გაწმენდასთან.
ასევე, ეს აღმოჩენა ხელს შეუწყობს ახალი ნევროლოგიური მედიკამენტების და რეგენერაციული თერაპიების შექმნას. თუ გაირკვევა, რომ ტვინი რეალურად ახდენს „გადასუფთავებას“, ეს შეიძლება გახდეს უფრო ადრეული დიაგნოზისა და უფრო ეფექტური მკურნალობის საფუძველი.
მეცნიერების სამომავლო გეგმები
ამ ეტაპზე, მნიშვნელოვანია, რომ მეცნიერები გააგრძელებენ კვლევები, რათა გაარკვიონ, როგორ ხდება ტვინის დასუფთავების პროცესი ცოცხალი ორგანიზმების შიგნით. ახალმა აღმოჩენებზე უფრო დეტალურმა დაკვირვებამ, შესაძლოა, გამოავლინოს ახალი მეთოდები ნევროლოგიური დაავადებების თავიდან ასაცილებლად და მათი ეფექტური მკურნალობისათვის.
დასკვნა
ეს ახალი აღმოჩენა, რომელიც ეხება ტვინის “დასუფთავების” პროცესს, შეიძლება გახდეს გადამწყვეტი ნაბიჯი ნევროლოგიის მომავალში. ახალი ტექნოლოგიები და ვირუსული მოდელები სავარაუდოდ ეხმარება მეცნიერებს ადამიანების ტვინის მუშაობის უკეთ აღქმაში, რაც შეუწყობს ხელს ნევროლოგიური დაავადებების სწორად გამოკვლევას და მათი კვალიფიციური მკურნალობის შემუშავებას.
გარდა ამისა, აღმოჩენამ შეიძლება გაგვიადვილოს ასაკთან დაკავშირებული ნევროლოგიური აშლილობების სამკურნალო საშუალებათა შექმნაც; ამისათვის კი მეცნიერებმა უფრო მეტი უნდა იცოდნენ როგორ მოქმედებს ტვინის გასუფთავების სისტემა.
ადამიანის დნმ-ის რედაქტირება შეუძლია – შეიმუშავეს ხელოვნური ინტელექტი
ბერკლიში დაფუძნებული სტარტაპის მკვლევართა გუნდი ამბობს, რომ მათ გენერაციული AI ტექნოლოგიები ადამიანის დნმ-ის რედაქტირებისთვის გამოიყენეს.
როგორც New York Times იუწყება, სტარტაპმა დიდი რაოდენობით ბიოლოგიური მონაცემები მიაწოდა მსხვილ ენობრივ მოდელს (LLM). ამით მკვლევრებს CRISPR-ზე დაფუძნებული გენის რედაქტირების ახალი ტექნოლოგიის შექმნა სურდათ.
ბერკლიში დაფუძნებული სტარტაპი Profluent მკვლევართა გუნდი აცხადებს, რომ მათ გამოიყენეს გენერაციული AI ტექნოლოგიები ადამიანის დნმ-ის რედაქტირებისათვის. როგორც New York Times-ი იუწყება, სტარტაპის გუნდმა დიდი რაოდენობით ბიოლოგიური მონაცემები მიაწოდა მსხვილ ენობრივ მოდელს (LLM), რათა შეექმნათ ახალი, უფრო ეფექტური და ქმედუნარიანი CRISPR-ზე დაფუძნებული გენის რედაქტირების ტექნოლოგია. მათი მიზანი არის ისეთი ტექნოლოგიის შექმნა, რომელიც საშუალებას მოგვცემს თავიდან ავიცილოთ დაავადებები და პათოგენები.
AI და CRISPR-ის შერწყმა: რევოლუცია გენეტიკაში
Profluent-ის მიერ შექმნილი ტექნოლოგია OpenCRISPR-1 წარმოადგენს პირველი ხელოვნური ინტელექტის მიერ გენერირებულ CRISPR ტექნოლოგიას, რომელიც ადამიანის დნმ-ის რედაქტირებისთვის იქნა გამოყენებული. სტარტაპი აცხადებს, რომ ეს ტექნოლოგია ხელოვნური ინტელექტის მიერ ნულიდან შეიქმნა, რაც გახსნის ახალ შესაძლებლობებს სამედიცინო და ბიოლოგიური კვლევებისათვის. როგორც Profluent-ის თანადამფუძნებელი და აღმასრულებელი დირექტორი, ალი მადანი ამბობს, AI-ის გამოყენება გენური რედაქტირების პროცესში მნიშვნელოვან როლს შეასრულებს.
როგორ მუშაობს OpenCRISPR-1?
OpenCRISPR-1 არის AI-ს მიერ შემუშავებული ტექნოლოგია, გენური რედაქტირების პროცედურების ახალ დონეზე გადადის. სტარტაპი ხაზს უსვამს, რომ მათი მიდგომა არის უფრო ეფექტური და მოქნილი, ვიდრე არსებული ბიოლოგიური მექანიზმები. AI-ს გამოყენებით, გენების რედაქტირების პროცესი უფრო ზუსტია და მისი შესაძლო გვერდითი ეფექტების შემცირება შესაძლებელია.
Profluent აცხადებს, რომ მათი მიზანია, აღნიშნული ტექნოლოგია მიაწოდონ სხვა მკვლევარებს და ბიოლოგებს, რათა დაიწყონ აღნიშნული ტექნოლოგიის პრაქტიკული გამოყენება და სისტემის გაუმჯობესება. მსგავსი ინოვაციური მიდგომა შესაძლებლობას იძლევაა, შეიქმნას უფრო უსაფრთხო და ეფექტური სამედიცინო საშუალებები.
მეცნიერების პროგნოზები და გამოწვევები
მიუხედავად იმისა, რომ CRISPR ტექნოლოგია და გენეტიკური რედაქტირება დიდ პროგრესს აღწევს, ბევრი ექსპერტი კვლავ ფრთხილად ეკიდება ადამიანის დნმ-ის რედაქტირებას. როგორც მკვლევარები განმარტავენ, პრეკლინიკური კვლევების სიმცირე არის ის მთავარი გამოწვევა, რომელიც ხელს უშლის ტექნოლოგიების სწრაფ განვითარებას. OpenCRISPR-1 შესაძლოა შეიცავდეს ულტრათანამედროვე შესაძლებლობებს, მაგრამ მხოლოდ უსაფრთხო და ეფექტური კლინიკური კვლევებით იქნება შესაძლებელი საბოლოოდ დადასტურდეს, რომ ტექნოლოგია რეალურად ხელს უწყობს სამედიცინო გადარჩენას.
ხელოვნური ინტელექტის როლი გენური რედაქტირების მომავალში
Profluent-ის ახალი ინიციატივა ცხადყოფს, თუ როგორ შეუძლია ხელოვნური ინტელექტის გამოყენებას რევოლუციური ცვლილებების შეტანა გენური რედაქტირების სფეროში. AI მოდელების მეშვეობით შესაძლებელია უფრო ზუსტი გენეტიკური ცვლილებების დიზაინი და უფრო სწრაფი განვითარება. სტარტაპის მიერ წარმოებული მოდელი არა მხოლოდ კლინიკური კვლევების სფეროში დაინტერესებას იწვევს, არამედ მისი განვითარება სხვა მეცნიერებისათვის ახალი შესაძლებლობების კარი გახსნის.
დასკვნა
AI ტექნოლოგიები და CRISPR-ის გენური რედაქტირება ერთად ქმნიან ერთ-ერთი ყველაზე პერსპექტიული მიმართულების ბაზას სამედიცინო კვლევებში. Profluent-ის ინოვაციური მიდგომა და OpenCRISPR-1 ტექნოლოგია უკვე ასახავს მომავალი მედიცინის სურათს, რომელიც შესაძლებელს გახდის დაავადებების და პათოგენების თავიდან აცილებას. თუმცა, ბიოლოგიური და კლინიკური კვლევები აუცილებელია, რათა საბოლოოდ დადასტურდეს ეს ტექნოლოგიები, რაც მთლიანად შეცვლის გენეტიკური რედაქტირების მიდგომებს მომავალში.
შექმნეს ხელოვნური ენა, რომელიც ბაქტერიებს ანადგურებს
პირის ღრუს დაავადებების სამკურნალოდ მკვლევრებმა ხელოვნურ ენა შექმნეს, რომელიც ბაქტერიებს ანადგურებს. ხელოვნურ ენას ბაქტერიების აღმოჩენისთანავე მათი განადგურება შეუძლია.
ენა ქიმიურ სენსორებს იყენებს და აქედან თითოეული სენსორი განსხვავებულად რეაგირებს.
ყველა სენსორისგან მიღებული მონაცემების ანალიზით შესაძლებელი ხდება დადგინდეს, თუ რა სახის ბაქტერიებთან გვაქვს საქმე.
ბაქტერიული ინფექციები სახიფათოა
ბაქტერიული ინფექციები სიკვდილიანობის მეორე ძირითადი მიზეზია.
დაგვიანებული მკურნალობა და არასწორი დიაგნოზი სიკვდილიანობის მაჩვენებელს მნიშვნელოვნად ზრდის. სტომატოლოგიური დაავადებები, როგორიცაა კარიესი და პაროდონტიტი, ასევე მოქმედებს ცხოვრების ხარისხზე და იწვევს სისტემურ დაავადებებს.
მკვლევრები ფოკუსირებული იყვნენ ბაქტერიების აღმოჩენისა და განადგურების გაადვილებაზე. ეს იმიტომ, რომ ბაქტერიების ტრადიციული გამოვლენის ტექნიკა კომპლექსურ კვლევებს საჭიროებს და შესაბამისად, რთულია.
როგორ მუშაობს ხელოვნური ენა
როდესაც სტომატოლოგი ფიქრობს, რომ ბაქტერია სტომატოლოგიურ პრობლემებს იწვევს, როგორიცაა ღრუს ან ღრძილების დაავადება, უნდა გაირკვეს რომელი ბაქტერიაა დამნაშავე.
ეს ბაქტერიების ლაბორატორიაში დათესვას მოითხოვს. არის კიდევ ერთი საშუალება, რა დროსაც უშუალოდ პირის ღრუში იკვლევენ ბაქტერიების სპეციფიკურ ნიშნებს. თუმცა, არცერთია მარტივი, ამიტომ მკვლევრებს უფრო მარტივი გზის გამონახვა სურდათ.
მათ სურდათ შეექმნათ სენსორების ჯგუფი, რომელიც სხვადასხვა ტიპის ბაქტერიების ერთდროულად გამოვლენას შეძლებდა.
მკვლევრებმა ამისთვის პაწაწინა ნაწილაკები, ნანოზიმები გამოიყენეს. ნანოზიმი მოქმედებს როგორც ბუნებრივი ფერმენტი. როდესაც ნანოზიმებს სპეციალური სითხე და ფერის შემცვლელი საღებავი დაამატეს, ნანოზიმებმა სითხე ლურჯად აქციეს.
თუმცა, თუ ბაქტერია ნანოზიმების დნმ-ს დაფარავდა, სითხე ლურჯი აღარ ხდებოდა. შესაბამისად, ნანოზიმების სხვადასხვა ტიპის დნმ-ით დაფარვამ ბაქტერიების გამოვლენას შეიძლება შეუწყოს ხელი. რაც მთავარია, სხვადასხვა ტიპის ბაქტერია განსხვავებულ ფერს იძლევა.
მკვლევრებმა ეს სისტემა პირის ღრუს 11 ტიპის ბაქტერიაზე გამოცადეს. კვლევამ წარმატებით ჩაიარა და მკვლევრებმა ბაქტერიების დაფიქსირებასთან ერთად, მათი ტიპებიც გაარჩიეს.
რაც შეეხება ბაქტერიების განადგურებას: მკვლევრებმა აღმოჩინეს, რომ ნანოზიმების ბაქტერიების შემცველ ხსნარებში დამატება სამი გავრცელებული ტიპის ბაქტერიას ანადგურებს.
როდესაც მკვლევრებმა ბაქტერიები მძლავრი მიკროსკოპის გამოყენებით შეისწავლეს, დაინახეს, რომ ნანოზიმებმა დააზიანა მათი გარე შრეები. ეს ნიშნავს, რომ ახლად შემუშავებული სისტემა გამოსადეგია როგორც ბაქტერიების მიერ გამოწვეული სტომატოლოგოიური პრობლემების აღმოსაჩენად, ისე ამ ბაქტერიების გასანადგურებლად.
ჯერ ზუსტად არ ვიცით, თუ როგორ მოთავსდება ხელოვნური ენა პირის ღრუში, მაგრამ ამ ინოვაციას ბევრი პრობლემის გადაჭრის პოტენციალი აქვს.
კვლევა ჟურნალ ACS Applied Materials & Interfaces-ში გამოქვეყნდა.
არსებობს აივ ინფექციის გადაცემის 3 ძირითადი გზა
აივ ინფექცია/შიდსი – არსებობს აივ ინფექციის გადაცემის 3 ძირითადი გზა:
1) რა არის აივ ინფექცია/შიდსი?
აივ ინფექცია არის ადამიანის იმუნოდეფიციტის ვირუსით (აივ) გამოწვეული ინფექცია, რომლის ბოლო კლინიკურ სტადიასაც წარმოადგენს შიდსი – შეძენილი იმუნოდეფიციტის სინდრომი.
არსებობს აივ ინფექციის გადაცემის 3 ძირითადი გზა:
ინფიცირებულ სისხლთან ექსპოზიცია – სისხლის გადასხმა, აივ-ით ინფიცირებული ინექციების და სხვა ინვაზიური მანიპულაციებისას არასტერილური დაბინძურებული სამედიცინო ინტრუმენტების გამოყენებით. ყველაზე ხშირად გადაცემა ნარკოტიკების ინექციური მოხმარებისას ხდება აივ ინფიცირებული სისხლით დაბინძურებული შპრიცებისა და ნემსების გამოყენებით;
- დაუცველი სქესობრივი კონტაქტი (პრეზერვატივის გარეშე) აივ ინფიცირებულ პირთან;
- ინფიცირებული დედიდან ბავშვზე ორსულობის, მშობიარობის ან ძუძუთი კვების შედეგად.
ვირუსი არ გადაეცემა აივ-ინფიცირებულთან:
- ხელის ჩამორთმევით, მოხვევით, კოცნით;
- დახველებით, ცემინებით;
- საერთო საკვების ან ჭურჭლის გამოყენებით;
- საერთო ტუალეტით ან აბაზანით სარგებლობით;
- საცურაო აუზით სარგებლობით;
- კოღოსა და მწერების ნაკბენით;
- აივ-ინფიცირებულთან ურთიერთობა სამუშაო, საზოგადოებრივ და საყოფაცხოვრებო გარემოში;
2) რამდენად საყურადღებოა აივ ინფექცია/შიდსი?
აივ/შიდსი კვლავ რჩება მსოფლიოში საზოგადოებრივი ჯანმრთელობის ყველაზე მნიშვნელოვან პრობლემად, განსაკუთრებით დაბალ და საშუალო შემოსავლების ქვეყნებში.
ჯანმრთელობის მსოფლიო ორგანიზაციის მონაცემებით ეპიდემიის დაწყებიდან დღემდე მსოფლიოში 78 მილიონი ადამიანია ინფიცირებული და 39 მილიონი გარდაცვლილი. 2013 წლის ბოლოსთვის მსოფლიოში 35 მილიონი აივ ინფიცირებულია.
3) როგორია საქართველოში აივ ინფექცია/შიდსის გავრცელება?
საქართველო აივ ინფექცია/შიდსის დაბალი გავრცელების ქვეყნებს მიეკუთვნება. 2014 წლის 1 დეკემბრის მონაცემებით საქართველოში რეგისტრირებულია აივ-ით ინფიცირების 4646 შემთხვევა (3413 – მამაკაცი, 1233 – ქალი). პაციენტთა უმრავლესობა 29-დან 40 წლამდეა. შიდსი განუვითარდა 2814 პაციენტს, 966 გარდაიცვალა. 2014 წელს გამოვლინდა 515 ახალი შემთხვევა.
4) როგორ უნდა გავიგო, რომ ვარ ინფიცირებული?
ვინაიდან აივ ინფექციას დამახასიათებელი კლინიკური ნიშნები არ გააჩნია, გადამწყვეტი მის დიაგნოსტიკაში ლაბორატორიული გამოკვლევაა. საჭიროა გამოკვლევების ჩატარება განსაკუთრებით კი სარისკო ქცევის შემთხვევაში.
5) როგორ უნდა მოვიქცე დაავადებაზე ეჭვის შემთხვევაში?
დაავადებაზე ეჭვის შემთხვევაში აუცილებლად მიმართეთ ინფექციური პათოლოგიის, შიდსისა და კლინიკური იმუნოლოგიის ცენტრს, სადაც ჩაგიტარდებათ აივ ინფექციის გამოვლენის სპეციალური სადიაგნოსტიკო ტესტები.
6) რა შეიძლება გაკეთდეს იმისათვის, რომ მინიმუმამდე იქნას დაყვანილი ინფიცირების რისკი?
არსებობს აივ ინფექციის გადაცემის პრევენციის რამდენიმე გზა:
- უსაფრთხო სექსის პრაქტიკა პრეზერვატივების გამოყენებით;
- სქესობრივი გზით გადამდები ინფექციების, მათ შორის აივ ინფექციის, ტესტირება და მკურნალობა
- ინექციური ნარკოტიკების მოხმარებისგან თავის შეკავება, მოხმარების შემთხვევაში ახალი და ერთჯერადი ნემსის და შპრიცის გამოყენება;
- სისხლისა და სისხლის პროდუქტების აივ ინფექციაზე ტესტირების უზრუნველყოფა;
- დედიდან შვილზე ინფექციის გადაცემის პრევენცია
აივ ინფიცირებული დედიდან ბავშვზე შიდსის ვირუსის გადაცემის რისკი 2% – მდე მცირდება, თუ ორსულს ჩაუტარდება: ანტირეტროვირუსული თერაპია, საკეისრო კვეთა, სათანადო კონსულტაცია ბავშვის ხელოვნურ კვებასთან დაკავშირებით.
7) გამოყენებული წყაროები
„ახალი ვირუსით დაინფიცირებული 26 შემთხვევიდან 8 ფატალურად დასრულდა“
ჯანმო ახალი ვირუსის, მარბურგის, შესახებ ინფორმაციას ავრცელებს.
2024 წლის 27 სექტემბერს რუანდას ჯანდაცვის სამინისტრომ დაადასტურა მარბურგის ვირუსული დაავადების (MVD) შემთხვევები.
2024 წლის 29 სექტემბრის მდგომარეობით, დადასტურებულია სულ 26 შემთხვევა, მათ შორის 8 გარდაცვალება. შემთხვევები დაფიქსირებულია ქვეყნის 30 რაიონიდან 7-ში. დადასტურებული შემთხვევებიდან 70%-ზე მეტი ჯანდაცვის მუშაკები არიან.
ეს არის პირველი შემთხვევა, როდესაც მარბურგის ვირუსი რუანდაში დაფიქსირდა.
ამჟამად, არ არსებობს ხელმისაწვდომი მკურნალობა ან ვაქცინა მარბურგის ვირუსისთვის, ამიტომ მნიშვნელოვანია, რომ ადამიანები, რომლებსაც აქვთ მარბურგის მსგავსი სიმპტომები, დროულად მიმართონ ექიმს, რათა მიიღონ მხარდამჭერი მკურნალობა, რაც პაციენტთა გადარჩენის შანსს ზრდის.
რატომ ეძახიან ექიმები ქოლესტერინს “ჩუმ მკვლელს” – მნიშვნელოვანია მისი კონტროლი და მკურნალობა დროულად
რატომ ეძახიან ექიმები ქოლესტერინს “ჩუმ მკვლელს”
ქოლესტერინი ხშირად აღინიშნება როგორც “ჩუმი მკვლელი”, რადგან მისი დონის მომატება ორგანიზმში ხშირად უსიმპტომოდ მიმდინარეობს, რაც მნიშვნელოვნად ზრდის გულ-სისხლძარღვთა დაავადებების რისკს. თუ ქოლესტერინის დონე მაღალია, ეს შეიძლება გამოიწვეული იყოს სერიოზული ჯანმრთელობის პრობლემებით, როგორიცაა გულის შეტევა, ინსულტი, და გულ-სისხლძარღვთა დაავადებები. სწორედ ამიტომ, მნიშვნელოვანია მისი კონტროლი და მკურნალობა დროულად.
საუბრობს დერმატო-ვენეროლოგი, მედიცინის დოქტორი ზაზა თელია, “რუსთავი 2”-ის ეთერის ეთერში. იმ ფიზიკურ გამოვლინებებზე საუბრობს, რომლებიც შესაძლოა ქოლესტერინის მაღალი დონის შედეგი იყოს.
სიმპტომები, როდესაც ქოლესტერინის მომატების საშიშროება არსებობს? როგორ უნდა დავიცვათ თავი ქოლესტერინის ცუდი გავლენისგან და რატომ არ არის მხოლოდ წონის მატება საკმარისი იმისთვის, რომ თავიდან ავიცილოთ სერიოზული დაავადებები?
1. ქოლესტერინის მაღალი დონის შედეგები
ქოლესტერინი არის ცხიმის მსგავსი ნივთიერება, რომელიც აუცილებელია ორგანიზმისთვის, თუმცა მისი მაღალი დონე შეიძლება ჯანმრთელობისთვის ძალიან სახიფათო გახდეს. ქოლესტერინის მაღალი დონე არის ერთ-ერთი მთავარი ფაქტორი, რომელიც ზრდის გულის შეტევის, ინსულტის და გულ-სისხლძარღვთა დაავადებების რისკს. როგორც ზაზა თელია აღნიშნავს, ქოლესტერინი არის “ჩუმი მკვლელი”, რადგან ის შეიძლება უსიმპტომოდ მიმდინარეობდეს ხანგრძლივი პერიოდის განმავლობაში, სანამ სერიოზული პრობლემები არ დაიწყება.
2. როგორ უნდა ვივარაუდოთ, რომ ქოლესტერინი მომატებულია?
ქოლესტერინის დონის მომატება ხშირად არ იწვევს თვალსაჩინო სიმპტომებს, ამიტომ ეს შეიძლება დიდხანს უხილავი დარჩეს. თუმცა, არსებობს გარკვეული ფიზიკური ნიშნები, რომლებიც შესაძლოა აღვნიშნოთ და რომლებიც შესაძლოა მიუთითებდეს ქოლესტერინის მომატებაზე:
- ჭარბი წონა და სიმსუქნე: ხშირად ქოლესტერინის მაღალი დონე დაკავშირებულია ჭარბ წონასთან. განსაკუთრებით მაღალი რისკის ქვეშ არიან ადამიანები, რომელთაც აქვთ სიმსუქნის პირველი, მეორე ან მესამე სტადია.
- გენეტიკური ჰიპერქოლესტერინემია: ზოგიერთ ადამიანს ქოლესტერინის მაღალი დონე აქვს გენეტიკურად. ეს შეიძლება მოხდეს მაშინაც კი, როდესაც ადამიანს არ აქვს ჭარბი წონა. გენეტიკური ჰიპერქოლესტერინემია არის სიტუაცია, როდესაც ქოლესტერინის დონე მაღალია უბრალოდ მემკვიდრეობითი მიზეზების გამო.
3. ქოლესტერინის მართვის აუცილებლობა
მიუხედავად იმისა, რომ ქოლესტერინი უსიმპტომოდ შეიძლება მომატებული იყოს, მასზე მონიტორინგი ძალიან მნიშვნელოვანია. თუ თვლით, რომ თქვენ ან თქვენი ახლობელი შეწუხებულია ჭარბი წონით ან არსებობს სხვა გართულებები, რომლებიც რისკის ფაქტორებს უკავშირდება, აუცილებელია რეგულარულად შეამოწმოთ ქოლესტერინის დონე.
ქოლესტერინის დონის კონტროლი მოიცავს არა მხოლოდ მედიკამენტებს, არამედ ცხოვრების წესის შეცვლას, – რეგულარული ფიზიკური აქტივობა, ჯანსაღი დიეტა, რომელიც შეიცავს დაბალ ცხიმს, და სტრესის მართვა საშუალებას გაძლევთ შეინარჩუნოთ ქოლესტერინის დონის კონტროლი და თავიდან აიცილოთ მისი მომატება.
4. რა უნდა ვიცოდეთ?
- ფიზიკური აქტივობა: ყოველდღიური ფიზიკური აქტივობის შემოღება თქვენი ცხოვრების წესში. ბალანსირებული აქტივობა დაგეხმარებათ შეინარჩუნოთ ჯანმრთელი ქოლესტერინის დონე.
- ჯანსაღი დიეტა: შეინარჩუნეთ დაბალი ცხიმოვანი დიეტა. მეტი ხილი, ბოსტნეული და მეტი მარცვლეული – ეს ყველაფერი ხელს უწყობს ქოლესტერინის დონის შენარჩუნებას.
- წონის კონტროლი: თუ თქვენ ან თქვენს ბავშვს დამატებითი კილოგრამები გაქვთ, აუცილებელია მათგან განთავისუფლება, რადგან ზედმეტი წონა პირდაპირ უკავშირდება ქოლესტერინის მომატებას.
- რეგულარული კონსულტაციები ექიმთან: დაინტერესდით თქვენი ქოლესტერინის დონით. ექიმთან რეგულარული ვიზიტები დაგეხმარებათ გამოვლინდეს ნებისმიერი პრობლემა დროულად.
ზაზა თელიას თქმით, ქოლესტერინის მაღალი დონე, შესაძლოა, ადამიანის კანზეც აისახოს და მას რამდენიმენაირი გამოვლინება ჰქონდეს. ესენია:
1. ქსანთომა – ლოკალიზებული ცხიმოვანი ქსოვილი კანქვეშ ან მყესებზე.
2. ქსანთელაზმა (ბრტყელი ქსანთომა) – მოვარდისფრო ფერის წარმონაქმნები ქუთუთოებზე.
3. ფსორიაზი – ფსორიაზი ქოლესტერინის მატებასთან პირდაპირ კავშირში არ არის, მაგრამ მაღალი ხარისხის კვლევებით დადგინდა, რომ არსებობს კავშირი ქოლესტერინის მომატებულ დონესა და ფსორიაზს შორის.
4. ქოლესტერინის ემბოლიზმი – როდესაც ქოლესტერინის კრისტალები ხვდება არტერიებში და ბლოკავს არტერიული სისხლის მიდინებას ქსოვილებისკენ, რის გამოც ვითარდება ქვემო კიდურების წყლულები, კანის ფერის ცვლილება, განგრენა, ლურჯი ფეხის თითები.
5. რეტიკულარული ლივედო – მოლურჯო-მოწითალო ფერის ბადისებრი კანი ქვემო კიდურებზე, გენიტალიების არეში და დუნდულებზე.
ზაზა თელიამ ისაუბრა იმაზეც, თუ რომელი საკვები იწვევს, ხშირ შემთხვევაში, ქოლესტერინის დონის მატებას. მისი თქმით, ეს არის ცხიმიანი ხორცპროდუქტები და ისეთი ხშირად გამოყენებადი საკვები პროდუქტი, როგორიც არის მზესუმზირის ზეთი.
მისივე თქმით, ქოლესტერინის მკურნალობა მედიკამენტებითაც მიმდინარეობს, თუმცა, ამ შემთხვევაში, გამოჯანმრთელების მთავარი და ძირითადი ფაქტორი ცხოვრების ჯანსაღი წესის დაცვაა.
დასკვნა
ქოლესტერინის მომატება შეიძლება უსიმპტომოდ მიმდინარეობდეს, მაგრამ მისი შედეგები გაცილებით სერიოზული და სახიფათოა. “ჩუმი მკვლელი” – ქოლესტერინი შესაძლოა გახდეს გულ-სისხლძარღვთა დაავადებების, მიოკარდიუმის ინფარქტისა და ინსულტის მიზეზი, რაც აშკარად ზრდის სიკვდილის რისკს. სწორედ ამიტომ, მნიშვნელოვანია ქოლესტერინის დონის მუდმივი მონიტორინგი, რაც ხელს შეუწყობს სერიოზული პრობლემების თავიდან აცილებას.
ადამიანში ჯილეხის საწინააღმდეგო იმუნური პასუხის მრავალმხრივი შესწავლა ეფექტური ვაქცინის შექმნის მიზნით
პროექტის დასახელება:
„ადამიანში ჯილეხის საწინააღმდეგო იმუნური პასუხის მრავალმხრივი შესწავლა ეფექტური ვაქცინის შექმნის მიზნით, NATO SFP 984208; პროექტის განხორციელების ვადები: 13.02.2013 – 13.02.2016.
პროექტის ანოტაცია
ა). მიზანი:
ჩრდილო ატლანტიკური ალიანსის (NATO) „მეცნიერება მშვიდობისა და უსაფრთხოებისთვის“(SFP) პროგრამის მიერ 2012 წელს დაფინანსდა საერთაშორისო კვლევა, რომლის მიზანია ჯილეხის საწინააღმდეგო ახალი თაობის ვაქცინისათვის პოტენციური ანტიგენების გამოვლენა და შესწავლა, რაც საფუძველს ჩაუყრის გაუმჯობებსებული, უფრო ეფექტური ვაქცინის შექმნას. აღნიშნული პროექტის ფარგლებში ქართველი მეცნიერები თანამშრომლობენ დიდი ბრიტანეთის, თურქ და ამერიკელ მკვლევარებთან კარდიფის უნივერსტეტის ფარმაკოლოგიის სკოლის პროფესორის, ლეს ბეილის ხელმძღვანელობით. კვლევის ძირითადი ნაწილი შესრულდება საქართველოში, დოქტორ ნინო ტრაპაიძის ლიდერობით დაავადებათა კონტროლისა და საზოგადოებრივი ჯანმრთელობის ეროვნული ცენტრის რ. ლუგარის სახ. საზოგადოებრივი ჯანმრთელობის კვლევით ცენტრში.
ბ). განხორციელების გზები:
კვლევაში გამოყენებული იქნება საქართველოსა და თურქეთში ჯილეხის დადასტურებული დიაგნოზის მქონე მოხალისეთა დაარქივებული სისხლის ნიმუშები. ნიმუშებში იმუნოფერმენტული ანალიზის საშუალებით განისაზღვრება და შეფასდება ჯილეხის ცნობილი ანტიგენების (დამცავი ანტიგენის (PA), ლეთალური ფაქტორი (LF) და ედემა ფაქტორის (EF)) ცალკეული დომენებისა საწინააღმდეგო ანტისხეულები. გარდა ამისა, დღეისთვის უცნობი ანტიგენების გამოვლენის მიზნით ამავე ნიმუშებში განისაზღვრება ჯილეხის სავაქცინე შტამის სპორის ცალკეული ცილოვანი კომპონენტების მიმართ არსებული ანტისხეულები. შემდეგ კი, იმუნო-წერტილოვანი (ELISPOT) ანალიზით გამოვლინდება დომენების იმუნოდომინანტური ეპიტოპები, რომლებსაც ინფიცირებიდან რამოდენიმე წლის შემდეგაც შეუძლიათ უჯრედული იმუნური პასუხის აღძვრა.
ყოველივე ამის შედეგად, გამოვლინდება არა მხოლოდ ჯილეხის ახალი ანტიგენები, არამედ დადგინდება ცნობილი ანტიგენების უმცირესი იმუნოგენური კომპონენტები/ეპიტოპები, რომლებიც წარმოადგენენ ჯილეხის საწინააღმდეგო ახალი თაობის ვაქცინის პოტენციურ კანდიდატებს.
გ). მოსალოდნელი შედეგები:
- განისაზღვრება დამცავი ანტიგენის, ლეთალური ფაროტის და ედემა ფაქტორის იმუნოდომინანტური ეპიტოპები; გამოვლინდება სპორის ზედაპირზე არსებული ახალი იმუნოდომინანტური ცილები;
- ამ კვლევის შედეგები ხელს შეუწყობს და საფუძველს ჩაუყრის ფართო სპექტრის და უსაფრთხო ახალი თაობის ვაქცინის შექმნას, რომლის მცირე დოზებსაც კი ექნება ჯილეხის წინააღმდეგ ადამიანში ძლიერი იმუნური დაცვის გამომუშავების უნარი.
- ახალგაზრდა ქართველი მეცნიერები აითვისებენ კვლევის თანამედროვემეთოდებს, რაც აამაღლებს მათ კვალიფიკაციას და მიუახლოებს თანამედროვე სტანდარტებს; საქართველოში დაინერგება ეპიდემიოლოგიური და სამეცნიერო კვლევის ახალი შესაძლებლობები და დამყარდება გრძელვადიანი კავშირები ამ სფეროში მომუშავე ქართველ, ბრიტანელ, თურქ და ამერიკელ მეცნიერებს შორის;
ადამიანის ფასციოლოზი – მსოფლიოში ფართოდ გავრცელებული ზოონოზია (ცხოველის და ადამიანის დაავადება)
ადამიანის ფასციოლოზი
ფასციოლოზი მსოფლიოში ფართოდ გავრცელებული ზოონოზია (ცხოველის და ადამიანის დაავადება). მისი ძირითადი გამომწვევია პარაზიტები – ღვიძლის ორპირა (Fasciola hepatica) და გიგანტური ორპირა (Fasciola gigantica).
ღვიძლის ორპირა პარაზიტობს ადამიანის, მსხვილფეხა და წვრილფეხა რქოსანი პირუტყვის, აგრეთვე ღორის, ვირის, ირმის, აქლემის და მღრღნელების ორგანიზმში. გადაცემა ხდება მტკნარი წყლის მოლუსკის – მცირე ტბორულას (Lumnea trunkatula) მიერ.
ცხოველის ან ადამიანის ფეკალიებთან ერთად გარემოში გამოყოფილი ფასციოლას კვერცხი აუცილებლად უნდა მოხვდეს მტკნარი წყლის წყალსატევში, სადაც 4-6 კვირის შემდეგ კვერცხიდან გამოდის ლარვა-მირაციდი, რომელსაც შესწევს უნარი შუამავალი პატრონის – მოლუსკის ორგანიზმში შეიჭრას. აქ ხდება პარაზიტის ლარვული ფაზის რთული განვითარება და გამრავლება, რომელიც მოლუსკის ორგანიზმიდან ე.წ. ცერკარიების გამოსვლით მთავრდება. ეს უკანასკნელნი თავისუფლად დაცურავენ წყალსატევში და საბოლოოდ ადოლესკარიად გადაიქცევიან.
ადოლესკარიები მჭიდროდ ეკვრიან საკვებად გამოსაყენებელი მწვანილის (წიწმატი, მწვანე სალათა, ხახვი, პრასი და სხვა ბოსტნეული) ფოთლებს და ღეროებს ან თავისუფლად დაცურავენ სასმელ წყალში. სწორედ ასეთი მწვანილისა და წყლის გამოყენების შედეგად ხდება ადამიანის დაინფიცირება ფასციოლებით. კუჭ-ნაწლავის ტრაქტში მოხვედრილი ადოლესკარიებიდან იჩეკებიან ფასციოლას ლარვები, რომლებიც ნაწლავიდან ღვიძლისკენ გადაადგილდებიან.
დაავადების ინკუბაციური პერიოდი რამდენიმე დღიდან რამდენიმე თვემდეა. კლინიკურ მიმდინარეობაში განარჩევენ ორ – მწვავე და ქრონიკულ ფაზას.
მწვავე ფაზა იწყება საერთო სისუსტით, თავის ტკივილით, მადის დაქვეითებით, ზოგჯერ გამონაყრით. დამახასიათებელია ცხელება, სწრაფად ვლინდება ტკივილი ეპიგასტრიუმსა და მარჯვენა ფერდქვეშა არეში, იწყება გულისრევა, ზოგჯერ – ღებინება. თანდათან დიდდება ღვიძლი. ღვიძლის ზრდა სწრაფი და ინტენსიურია. ზომიერად დიდდება ელენთა.
ქრონიკული ფაზისათვის დამახასიათებელია ტკივილი მარჯვენა ფერდქვეშა არეში. ტკივილი ზოგჯერ მეტად ინტენსიური ხასიათისაა და წააგავს ნაღველ-კენჭოვანი დაავადებების შეტევას. სხეულის ტემპერატურა ნორმის ფარგლებშია, თუმცა გამორიცხული არ არის ხანგამოშვებით 380-მდე აწევა. ასევე შესაძლებელია პერიფერიულ სისხლში ეოზინოფილიის არსებობაც. ფასციოლოზის ორივე ფაზაში ცვლილებები ვლინდება კუჭის, კუჭუკანა ჯირკვლისა და ღვიძლის ფუნქციურ მდგომარეობაზე.
ადამიანის ფასციოლოზის დიაგნოსტიკის ძირითადი მეთოდებია:
1.ე.წ. „ტელმანის` მეთოდი (პარაზიტის კვერცხის ნახვა დაინვაზიებულის განავალში);
2. იმუნოფერმენტული ანალიზის რეაქცია.
სამკურნალოდ ჯანმოს-ს მიერ რეკომენდირებულია ტრიკლაბენდაზოლი (ეგატენი).
ჯანმრთელობის მსოფლიო ორგანიზაცია 2008 წლიდან საქართველოს ჰუმანიტარული დახმარების სახით აწვდის ეგატენს. პრეპარატის გაცემა ხდება დკსჯეც-ის მიერ სამკურნალო დაწესებულებიდან მოწოდებული პაციენტის ჯანმრთელობის მდგომარეობის შესახებ ცნობის (ფორმა # IV -100/ა) საფუძველზე უფასოდ.
ჯანმო-ს მონაცემებით დაახლოებით 2.4 მილიონი ადამიანია ინფიცირებული ფასციოლოზით მსოფლიოს 75 ქვეყანაში. ყველაზე მეტად აზიის, აფრიკისა და ლათინური ამერიკის კონტინენტებზეა გავრცელებული. 1997 წლიდან საქართველოშიც შეინიშნება ადამიანის ფასციოლოზის შემთხვევების მატება და ყოველწლიურად საშუალოდ 50-მდე პაცინტი აღირიცხება. ავადმყოფების უმრავლესობა დასავლეთ საქართველოდანაა, განსაკუთრებით იმერეთის რეგიონიდან,
ახალი კვლევა – COVID-19 ვაქცინაციამ კორონავირუსთან დაკავშირებული ჰოსპიტალიზაციისა და დაავადების მძიმე შემთხვევათა (მათ შორის, სიკვდილის) ნახევარზე მეტის თავიდან აცილება მოახერხა
ჯანმრთელობის მსოფლიო ორგანიზაციის ევროპის რეგიონული ოფისი აქვეყნებს ახალ კვლევას, რომელიც ცხადყოფს, რომ COVID-19 ვაქცინაციამ კორონავირუსთან დაკავშირებული ჰოსპიტალიზაციისა და დაავადების მძიმე შემთხვევათა (მათ შორის, სიკვდილის) ნახევარზე მეტის თავიდან აცილება მოახერხა. დასკვნები კიდევ ერთხელ უსვამს ხაზს COVID-19 ვაქცინაციის მნიშვნელოვან როლს ჯანმრთელობის დაცვის კუთხით, განსაკუთრებით კი ყველაზე მოწყვლადი ჯგუფებისათვის: ასაკოვანი ადამიანებისა და ქრონიკული დაავადების მქონე ადამიანებისთვის.
კვლევა გამოქვეყნდა The Lancet Regional Health – Europe-ში. იგი ჩატარდა 6 ქვეყანაში (ალბანეთი, საქართველო, ყირგიზეთი, ჩრდილოეთ მაკედონია, სერბეთი და კოსოვო) 2022 წლის იანვრიდან 2023 წლის ნოემბრამდე. ეს არის პირველი კვლევა, რომლის მიზანი იყო COVID-19 ვაქცინის ეფექტურობის შეფასება საშუალო შემოსავლის მქონე ქვეყნებში და WHO-ს ევროპის რეგიონის აღმოსავლეთ ნაწილში.
საავადმყოფოების რესურსები, როგორიცაა საწოლები, ხელოვნური სუნთქვის აპარატები და ინტენსიური თერაპიის განყოფილებები, ამოწურვადია. კვლევის მონაცემები აჩვენებს, რომ COVID-19 ვაქცინაციამ თავიდან აგვაცილა ჰოსპიტალიზაციის შემთხვევათა ნახევარზე მეტი, შემცირდა მიღება ინტენსიური თერაპიის განყოფილებებში, ისევე როგორც ტვირთი ჯანდაცვის სისტემებსა და სამედიცინო პერსონალზე. რაც უფრო დაბალია COVID-19 ჰოსპიტალიზაციის შემთხვევები, მით უფრო დაბალია დაავადების გადაცემის ალბათობა თავად ჯანდაცვის სპეციალისტებს შორისაც, რაც გადამწყვეტია საავადმყოფოებში პერსონალის ადეკვატური რაოდენობის უზრუნველსაყოფად. მდგრადი ჯანდაცვის სისტემები უკეთ არიან მომზადებული მომავალი პანდემიებისა ან ჯანმრთელობის გადაუდებელი შემთხვევებისთვის.
ოლღა თარხან-მოურავი, საქართველოს დაავადებათა კონტროლის და საზოგადოებრივი ჯანმრთელობის ეროვნული ცენტრის ეპიდემიოლოგი და კვლევის თანაავტორი ხაზგასმით აღნიშნავს: „ჩვენ დავინახეთ, რომ ევროპის რეგიონის აღმოსავლეთ ნაწილში მდებარე ქვეყნებში, სადაც სხვადასხვა სახის COVID-19 ვაქცინები იქნა გამოყენებული, მათი ეფექტურობა მაღალი იყო კორონავირუსის მძიმე შედეგების თავიდან აცილების კუთხით, როგორიცაა ჰოსპიტალიზაცია და სიკვდილი, 6 თვის განმავლობაში. ეს გზავნილი კვლავ აქტუალურია: COVID-19 კვლავ იწვევს ჰოსპიტალიზაციას და სიკვდილს, უმეტესად მაღალი რისკის მქონე ადამიანებში.”
„COVID-19-ის გამომწვევი ვირუსი მუდვიმად განიცდის ცვლილებას, რის გამოც ვაქცინით გამომუშავებული იმუნიტეტი შესაძლოა დროთა განმავლობაში შემცირდეს. განახლებული ვაქცინები კი უზრუნველყოფენ მაღალ დაცვას ახალი ვარიანტებისგან, რომლებიც იწვევენ ინფექციისა და ჰოსპიტალიზაციის ახალ შემთხვევებს“ – ამბობს თამილა ზარდიაშვილი, კვლევის თანაავტორი და ჯანმრთელობის მსოფლიო ორგანიზაციის საქართველოს ოფისის ეპიდემიოლოგი.
გაიგეთ მეტი
A new study from the WHO Regional Office for Europe shows that COVID-19 vaccines prevented over half of COVID-19-related hospitalizations and over half of all severe outcomes, including death. These findings highlight again the power of COVID-19 vaccination to safeguard health, especially for the most vulnerable, including older persons and people with underlying conditions.Published in The Lancet Regional Health – Europe, this COVID-19 vaccine effectiveness study, conducted in 6 countries and areas (Albania, Georgia, Kyrgyzstan, North Macedonia, Serbia and Kosovo 1) from January 2022 to November 2023, is the first study to evaluate COVID-19 vaccine effectiveness in middle-income countries and areas across the eastern part of the WHO European Region.
Hospitals have finite resources, such as beds, ventilators, and intensive care units (ICUs). Data from the study show that COVID-19 vaccinations prevented over half of hospitalizations, thereby reducing admissions to ICUs and lessening the burden on health systems and the health workforce. Fewer COVID-19 hospitalizations also mean lower likelihood of COVID-19 exposure and transmission among health-care workers themselves, which is critical to ensure adequate staffing levels in hospitals. A resilient health system is better prepared for future pandemics or health emergencies.
Olgha Tarkhan-Mouravi, a medical epidemiologist at the National Center for Disease Control for Georgia and the co-author of the study highlighted: “It was found out that in the eastern European Region countries where different kinds of COVID-19 vaccines have been used, the vaccines were very effective in preventing severe outcomes from COVID-19, such as hospitalization and death, for a period of 6 months. This message is still relevant as ever: COVID-19 continues to cause hospitalizations and deaths, overwhelmingly in high-risk people.”
“The virus causing COVID-19 is not stable and protection from vaccination might decline over time. To provide strong protection against new variants responsible for most infections and hospitalizations could be achieved by the updated vaccines” reiterated Tamila Zardiashvili, a medical epidemiologist at the WHO Country Office Georgia and one of the co-authors of the study.
