აშვაგანდა: „ბუნებრივი“ დანამატი, რომელიც საფრთხეს უქმნის საქართველოს მოსახლეობის ჯანმრთელობას
ბოლო წლებში საქართველოში ბაზარზე გამოჩნდა დანამატები, რომელთა ძირითადი ინგრედიენტია აშვაგანდა (Withania somnifera). მას რეკლამაში უწოდებენ „სტრესის დამამშვიდებელს“, „ძილის გამაუმჯობესებელს“ და „ენერგიის მომცემს“.
მაგრამ კითხვა რჩება: თუ ეფექტიანობა ჯერ კიდევ საეჭვოა, როგორ შეიძლება მისი უსაფრთხოება გარანტირებული იყოს?
საერთაშორისო გამოცდილება ნათლად აჩვენებს, რომ აშვაგანდა არ არის უსაფრთხო, და მრავალი ქვეყანა მას ან აკრძალავს, ან მკაცრ შეზღუდვებს აწესებს.
დადასტურებული რისკები
ღვიძლის დაზიანება
აშვაგანდა დაკავშირებულია ჰეპატოტოქსიურობასთან. აღწერილია შემთხვევები, სადაც პაციენტებს განუვითარდათ მწვავე ღვიძლის უკმარისობა, ზოგს კი სჭირდებოდა ღვიძლის გადანერგვა (1).
ფარისებრი ჯირკვლის დარღვევები
კიდევ ერთი სერიოზული რისკია თიროტოქსიკოზი და უმტკივნეულო თირეოიდიტი – აშვაგანდა-ს მიღების შედეგად (2,3).
ორსულობა და ლაქტაცია
საფრანგეთის ANSES და გერმანიის BfR პირდაპირ აფრთხილებენ, რომ ორსულებმა და მეძუძურებმა არ უნდა გამოიყენონ აშვაგანდა, რადგან არსებობს ჰორმონული დარღვევისა და აბორტიფიცირებადი ეფექტის საფრთხე (4,5).
წამლებთან შეუთავსებლობა
აშვაგანდა ურთიერთქმედებს მრავალი წამალთან, მათ შორის:
• ფსიქოტროპულ პრეპარატებთან,
• იმუნოსუპრესიულ საშუალებებთან,
• ჰორმონულ მკურნალობასთან (6).
ეს ზრდის გვერდითი მოვლენების რისკს და ამცირებს მედიკამენტების ეფექტიანობას.
საერთაშორისო რეგულაციები
• დანია – აკრძალულია, რადგან უსაფრთხო დოზა ვერ განისაზღვრა (7).
• ნიდერლანდები – RIVM ურჩევს მოსახლეობას, არ მიიღონ აშვაგანდა, განსაკუთრებით ორსულებმა (.
• საფრანგეთი – ANSES აფრთხილებს ღვიძლისა და ჰორმონულ რისკებზე და რეკომენდაციას იძლევა კონკრეტული ჯგუფებისთვის აკრძალვაზე (4).
• გერმანია – BfR მოუწოდებს, თავი შეიკავონ მისი გამოყენებისგან და ჩამოთვლის რისკ-ჯგუფებს (5).
• იორდანია – JFDA-მ შეაჩერა ავტორიზაცია და გაამკაცრა კონტროლი (9).
• ავსტრალია – TGA-ს ცნობით, შესაძლებელია ძალიან იშვიათი, მაგრამ მძიმე ღვიძლის დაზიანება (10).
• დიდი ბრიტანეთი – FSA აცხადებს, რომ აშვაგანდა „novel food“-ია და კვების პროდუქტებში დაუშვებელია; მიმდინარეობს ოფიციალური რისკ-შეფასება (11).
• კანადა – საკვებში აკრძალულია, ხოლო როგორც ბუნებრივი ჯანმრთელობის პროდუქტი ნებადართულია მხოლოდ მკაცრი პირობებით (12).
• აშშ – ნებადართულია, მაგრამ FDA არ ამტკიცებს წინასწარ; დაფიქსირებულია ღვიძლის დაზიანების მრავალი შემთხვევა; NCCIH და NIH ხაზს უსვამენ, რომ გრძელვადიანი უსაფრთხოება უცნობია (13).
დასკვნა: სხვადასხვა ქვეყანა ან აკრძალავს აშვაგანდა-ს, ან მკაცრ შეზღუდვებს აწესებს, რადგან ზიანი უკვე დადასტურებულია.
რატომ არ არის სარწმუნო „დადებითი კვლევები“?
• კვლევების დიდი ნაწილი მოკლევადიანია (6–12 კვირა).
• მონაწილეთა რაოდენობა უმეტესად მცირეა (<100).
• მრავალი კვლევა დაფინანსებულია იმავე კომპანიების მიერ, რომლებიც აშვაგანდა-ს ყიდიან.
• შედეგები ეფუძნება სუბიექტურ კითხვარებს (სტრესი, ძილი), არა ობიექტურ ბიომარკერებს.
ეს ნიშნავს, რომ „დადებითი ეფექტები“ სანდო ვერ ითვლება, მაშინ როცა რეალური ზიანი უკვე არსებობს.
საქართველო – სამართლებრივი საფუძველი აკრძალვისთვის
საქართველოში მოქმედებს ტექნიკური რეგლამენტი №360 (2022) „კვებითი დანამატების შესახებ“.
ევროკავშირის რეგლამენტი EC 1925/2006, მუხლი 8 განსაზღვრავს, რომ ნებისმიერი ნივთიერება, რომლის უსაფრთხოება საეჭვოა, შეიძლება დროებით აკრძალულ ან შეზღუდულ იყოს.
საქართველოს შეუძლია ანალოგიური მიდგომა გამოიყენოს:
• დროებით აკრძალოს აშვაგანდა კვებით დანამატებში, ან
• დაუწესოს მკაცრი ლიმიტები და გაფრთხილებები, სანამ მაღალი ხარისხის უსაფრთხოების მონაცემები არ იქნება წარმოდგენილი.
პროფესორის რეკომენდაცია
როგორც საქართველოს საზოგადოებრივი ჯანდაცვის ინსტიტუტის (PHIG) თავმჯდომარე, ოფიციალურად ვაცხადებ:
აშვაგანდა საქართველოში უნდა აიკრძალოს ან მკაცრად შეიზღუდოს.
მიზეზები:
• უსაფრთხო დოზა არ არის დადგენილი.
• დადასტურებულია ღვიძლისა და ჰორმონული სისტემის მძიმე დაზიანებები.
• საერთაშორისო პრეცედენტები ცხადყოფს, რომ ეს არ არის მხოლოდ თეორიული რისკი.
ჩვენი მოსახლეობის ჯანმრთელობისთვის საჭიროა დაუყოვნებლივ მოქმედება – რეგულატორის მხრიდან დროებითი აკრძალვის ან მკაცრი შეზღუდვის დაწესება.
პროფესორი გიორგი ფხაკაძე
MD, MPH, PhD
საქართველოს საზოგადოებრივი ჯანდაცვის ინსტიტუტის თავმჯდომარე
ლიტერატურა (Vancouver სტილი)
1. National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases. LiverTox: Clinical and Research Information on Drug-Induced Liver Injury. Bethesda, MD: NIDDK; 2012.
2. Takahashi S, et al. Ashwagandha-induced thyrotoxicosis. Thyroid. 2019;29(5):735–738. doi:10.1089/thy.2018.0546
3. Dutta P, et al. Ashwagandha-induced painless thyroiditis: a case report. Indian J Endocrinol Metab. 2021;25(2):171–173. doi:10.4103/ijem.IJEM_310_20
4. ANSES. Avis relatif aux risques liés à la consommation de compléments alimentaires contenant de l’ashwagandha. Paris: ANSES; 2024.
5. German Federal Institute for Risk Assessment (BfR). Potential health risks of food supplements containing ashwagandha. Berlin: BfR; 2024.
6. NIH National Center for Complementary and Integrative Health (NCCIH). Ashwagandha Fact Sheet. Bethesda: NIH; 2024.
7. Danish Technical University (DTU). Risk assessment of Ashwagandha in food supplements. Copenhagen: DTU; 2020.
8. RIVM. Advice on the safety of Ashwagandha consumption. Bilthoven: RIVM; 2024.
9. Jordan Food and Drug Administration (JFDA). Suspension of Ashwagandha products. Amman: JFDA; 2024.
10. Therapeutic Goods Administration (TGA). Safety advisory on Ashwagandha. Canberra: TGA; 2024.
11. UK Food Standards Agency (FSA). Call for evidence on Ashwagandha. London: FSA; 2024.
12. Health Canada. Ashwagandha Root Extract – Supplemental Ingredient Decision. Ottawa: Health Canada; 2024.
13. National Institutes of Health, Office of Dietary Supplements. Ashwagandha: Fact Sheet for Health Professionals. Bethesda: NIH; 2024.
მეტი სანდო და უახლესი ინფორმაცია იხილეთ ოფიციალურ პლატფორმაზე:
www.sheniekimi.ge – შენი ექიმი, შენი სივრცე, შენი ჯანმრთელობა.
გადმოწერე აპლიკაცია „შენი ექიმი“ – პირველი ქართული სამედიცინო პლატფორმა!
Telegram: https://t.me/SheniEkimi
PHIG და Safe Supplements Georgia (SSG)
საქართველოს საზოგადოებრივი ჯანდაცვის ინსტიტუტი (PHIG) არის დამოუკიდებელი არასამთავრობო ორგანიზაცია, რომელიც მუშაობს ქვეყნის მასშტაბით მოსახლეობის ჯანმრთელობის დასაცავად. მისი ერთ-ერთი პროგრამაა Safe Supplements Georgia (SSG) – ეროვნული ინიციატივა, რომელიც ამოწმებს საქართველოში გაყიდულ საკვებ დანამატებს, აფასებს მათ ხარისხს და უსაფრთხოებას და შედეგებს საჯაროდ აქვეყნებს პლატფორმაზე www.supplement.ge.
მისია მარტივია: დავიცვათ მომხმარებელი არასანდო და სახიფათო დანამატებისგან.
ავტორი
პროფესორი გიორგი ფხაკაძე, MD, MPH, PhD – საზოგადოებრივი ჯანდაცვის ინსტიტუტის (PHIG) თავმჯდომარე.
დავით ტვილდიანის სამედიცინო უნივერსიტეტის პროფესორი, დიპლომირებული მედიკოსი (MD), ჯანდაცვის მაგისტრი (MPH) და მედიცინის დოქტორი (PhD). პროფესორს 25 წელზე მეტი აკადემიური და პრაქტიკული გამოცდილება აქვს როგორც საქართველოში, ისე საერთაშორისო დონეზე.
მისი საქმიანობა მოიცავს:
• სამეცნიერო კვლევებსა და პუბლიკაციებს ეპიდემიოლოგიისა და ჯანდაცვის პოლიტიკაში,
• თანამშრომლობას მსოფლიო ჯანდაცვის ორგანიზაციასთან (WHO) და სხვა წამყვან გლობალურ ინსტიტუტებთან,
• აქტიურ მონაწილეობას საერთაშორისო აკრედიტაციისა და ჯანდაცვის სტანდარტების განვითარებაში.
მისი მთავარი მიზანია, საქართველოში ჯანდაცვის სისტემის ხარისხის გაუმჯობესება და მოსახლეობის დაცვა სამედიცინო დეზინფორმაციისა და არასანდო პროდუქტებისგან.
⸻
ინტერესთა კონფლიქტის დეკლარაცია
ავტორი აცხადებს, რომ არ აქვს ინტერესთა კონფლიქტი – არც ფინანსური, არც კომერციული და არც სხვა სახის. სტატია მომზადებულია მხოლოდ საზოგადოებრივი ჯანმრთელობის ინტერესებიდან გამომდინარე, დამოუკიდებლად და მიუკერძოებლად.
